Кіріспе

4 ғасырдағы Қападокия патшасы Ариарат I (Ежелгі иран: Aryaraθa, арамейше: Ariorath немесе Ariourat; ριαράθης; 405/4 б.з.д. 322 б.з.д.) - Солтүстік Қападокия провинциясының (сатрапия) соңғы Ахеменидтік парсы губернаторы (сатрап), б.з.б. Ол Ұлы Ескендірдің қолбасшылығындағы македониялық шабуылға қарсы қорғаныс күшін жүргізді, кейіннен Ахеменидтер империясының соңғы патшасы Дарий III-нің қол астында Гаугамела шайқасында шайқасты. Ахеменидтер империясы құлағаннан кейін Ариарат Македонияға қарсы тұруын жалғастырды, сонымен бірге Ахеменидтердің қалдығы және Каппадокия патшалығының бастауышы ретінде билік жүргізді. Ол Иранның Ариараттар әулетінің негізін қалаушы ретінде танылады. Ариаратты б. з. б. 322 жылы македондық Пердикка тұтқынға алып, өлтірді. Оның аумағы басып алынды, содан кейін ол Александрдың бірнеше мұрагерлері мен бұрынғы генералдар арасында таласты. Алайда, Ариараттың династиялық мұрагерлері 301 жылы Каппадокияны қайтадан қолға алып, Рим Республикасы құлатылғанға дейін патшалықта билік жүргізді.

Атауы

"Ариаратес" - көне ирандық есімнің грекшеленген түрі, мүмкін *Ария Врата ("арий қуанышына ие"). Арам тілінде бұл атау Ариорат немесе Ариорат деп, ал кейінгі латын тіліндегі дереккөздерде Ариарат деп жазылған.

Өмірбаян

Ариарат I өмірінің егжей-тегжейі аз болғанымен, ол б.з.б. Ол аты арияриаттар әулетін құрды, бұл Ирандық отбасы Персия Ахемен империясының алғашқы патшасы Ұлы Кирдің және Псевдо Смердиді өлтірген жеті парсы заговоршыларының бірі Анафастың ұрпағы деп мәлімдеді. Персия Ахеменидтер империясының патшаларының патшасы Артаксеркс II (404358 б.з.д.) тұсында Ариарат және оның отбасы сол кезде Датамес басқаратын Каппадокия сатрапиясында кішігірім лауазымды адамдар ретінде қызмет атқарды. 362 жылы Датамес өлтірілгеннен кейін, бәлкім, Артаксеркс III (358338 б.з.д.) билікке келгеннен кейін, Каппадокия солтүстік және оңтүстік сатрапияға бөлінді. Бұл өзгеріс Датамес өзінің губернаторы кезінде жинаған шамадан тыс билікке жауап ретінде, сондай-ақ әкімшіліктің тиімділігін арттыру үшін жүзеге асырылды. Б.з.б. 340 жылдары Ариарат Солтүстік Каппадокияда сатрап болып, әкесі Ариамнен кейін кейін Понт патшалығы болып табылатын аумақты бақылай бастады. Ариараттың аумағының тұрақтылығы оған Артаксеркс III-ге провинциялық әскерлерді Ахемендіктердің Мысырды тыныштыққа шақыру жорығына жіберуге мүмкіндік берді. Дарий III патшаның тұсында (б.з.д 336-330 жж.) Александр Македонскийдің (336-323 жж.) бастауындағы македониялық әскерлер парсы жеріне басып кірді. Каппадокия мен Фригияның көршілес сатрапиясы Ахеменидтерге қарсы тұрудың жиналу нүктелері болды. Қорғаныс күш-жігеріне, мысалы, б. з. б. 334 жылы Граник шайқасында қаза тапқан оңтүстік Каппадокия сатрапиясының губернаторы Митробузанның өлімі кедергі болды. Алайда, Македонияның тағайындалған орнын алмастырушы Абистамен жаңадан жаулап алынған аумақта билігін орната алмады және кейін ол жасырын болып кетті. Каппадокия Ахеменидтерге қарсы тұрудың маңызды нүктесі болып қала берді және батыс Анатолияны қайтару науқанының баспанасы ретінде пайдаланылды. Бақытымызға орай, Ариаратестің аумағы басып кіруден мүлдем зардап шекпеді және ол өзін қарсылық күштерінің басты тұлғасы ретінде таныта алды, содан кейін ол б.з.д. Гаугамеладағы парсы жеңілісінен кейін Ахеменидтер империясының аяқталуы мен оның Александрдың Македония империясымен алмастырылуынан кейін Ариарат өзiнiң көзiнше тәуелсiз монарх ретiнде өлiмiне дейiн Газиурадағы базасынан македондықтарға қарсы тұруын жалғастырды. 323 жылы Ескендірдің өліміне байланысты Каппадокия Евменге берілді, бірақ ол Ариаратесті қуып шығара алмады және өз ұстанымын нығайта алмады, өйткені Каппадокияны Ескендір дұрыс бағындырған жоқ. Бұл жағдай Евменнің басқа македондық сатраптардың қолдауына қол жеткізе алмауымен күшейтілді. Содан кейін ол Македонияның билік басындағы Филип III Арридейдің регенті Пердиккаға (б.з.д. 323-317) жүгінді. Ол өзіне адал губернаторларды тартуға мұқтаж болғандықтан, Эвменге Ариараттың аймағын басып алуға көмектесуге келісті. 322 жылы жаз айында Пердикка, патша сарайындағылар және майданға шыққан Македония әскері Каппадокияға кірді. Айтуынша, өте бай болған Ариарат жергілікті тұрғындар мен жалдамалылардан тұратын күш жинап, Пердиккаға қарсы шықты, бірақ жеңіліп, тұтқынға алынды. Сол жылы ол өзінің отбасы мүшелерінің көбімен бірге айқышқа шегеленіп өлтірілді.

Ақша шығару

Ариарат I Синопе мен Газиурада ахамендіктердің императорлық тілі арамей тілінде аңыздар жазылған ұрыстық ақшаны соғып шығарды. Ариараттың Газиура монеталарының бірінің артқы жағында грифтің тізе бүгіп отырған бұғыға шабуыл жасағаны бейнеленген. Сол монетаның бетінде Бағал құдайдың сол қолында тақта мен тақтаны ұстап тұрған Зевске ұқсас бейнесі бейнеленген. Ол оң қолында қыран тұрып, қолында бидай сабағы мен жүзім бұтасының бұтақтарын ұстап отыр. Алдыңғы жағында b'lgzyr ("Ба'ал Газир", яғни "Газиураның Иесі") деген жазу бар. Арийраттың бұл ақшасы стильдік жағынан Ахеменид сатрапы Мазайдың Киликиядағы Тарс қаласында шығарған ақшасына ұқсайды. Ирантанушы Мэри Бойс пен тарихшы Франц Гренет Зевске ұқсас отырған Бағал бейнесі шын мәнінде зороастризмнің Ахура Мазда немесе Митра бейнесі болуы мүмкін деп атап өтті. Арияреттің Синопта жасалған монеталары стильдік жағынан сол қаладан шыққан грек монеталарына ұқсайды, бірақ Арияреттің аты арамей тілінде жазылған. Синопаның аверсында жергілікті нимфа Синопаның басы нүктелер шегінде сфендон киіп бейнеленген. Сырты - дельфиннің үстінде қанаты бар бүркіт, оның астында Ариараттың есімі жазылған.

Орынбасарлар

Ариарат I қайтыс болғаннан кейін бірнеше жылдан кейін Александрдың бұрынғы қолбасшысы Антигон I Монофталм Эуменді өлтіріп, Каппадокияны басып алды. Содан кейін аймақтың бақылауы Фракия, Кіші Азия және Македония патшасы Лисимахқа (306 - 281 б.з.д.) берілді, бірақ одан кейін Селевки I Никатор (305 - 281) және Селевкид империясының Базилеуі басып алды. Селевкидтер үшін солтүстік Каппадокиядан гөрі стратегиялық жағынан маңызды деп саналған оңтүстік Каппадокия қысқа уақыт Селевкидтер бақылауында болды. Кейін, шамамен б.з.д. 301-ші жылы, Ипсус шайқасы кезінде, Ариарат I-нің немересі Ариарат II-і Арменияның әскери көмегімен Оңтүстік Каппадокияға Ариараттардың бақылауын қалпына келтіруге қол жеткізді. Кейіннен Ариарат II Селевкидтердің билігімен Оңтүстік Каппадокияны басқарды. Лисимах пен Селевк өлгеннен кейін, солтүстік Каппадокия, бұрын Ариарат I иелік еткен, Митридат I құрған Понт патшалығына қосылды. Шамамен б.з.б. 280 жылы Оңтүстік Каппадокияда Ариарат II-ге оның ұлы Ариарамн алмасты. Б. з. д. 255 жылы Каппадокияның Ариярамн немесе оның ұлы және мұрагері Ариярат III Селевкиден тәуелсіздік алған. Ариарат I-нің мұрагерлері Каппадокия патшалығын б.з.д.