Кіріспе

2005 жылғы 29 тамызда «Катрина» дауылы АҚШ-қа соқты, мыңнан астам адамның өліміне және мүліктің қатты зардап шегуіне, әсіресе Жаңа Орлеан қаласында, себеп болды. Оқиға басқарудың көптеген салаларына, соның ішінде апатқа дайындық және қоршаған орта саясатына әсер етті.

Саяси даулар мен сайлау салдары

АҚШ Федералдық инженерлік корпусы жобалаған және салған су тасқынынан қорғау жүйесі дұрыс есептелмеген бе, әлде дауыл толқынын тоқтатуға тиіс пе? Бұл мәселенің күрделілігі мынада: а) ондаған жыл бұрын мемлекеттік шенеуніктер Корпуске берген жобалау талаптары 100 жылдық су тасқыны деңгейін қамтамасыз етуді көздемеген (ол 50 жылдық қорғаудан шамамен он есе қымбат) және б) топырақ бөгеттердің үстінен ағын су шайып өткен жағдайда, олар өз конструкциясы бойынша қысқа мерзімде бұзылады (бұл анықтама бойынша «жетіспеушілік» емес), бірақ әлдеқайда қымбат бетон бөгеттер мұндай жағдайларда, ықтимал қиыршық тас тиген жоқ болса, сәтсіздікке ұшырауы тиіс емес, тіпті су астында да. «Дауыл толқынын тоқтату» жақсы күтілген, тиісті биіктіктегі және беріктіктегі бөгеттер үшін ғана мүмкін. Бөгет неғұрлым биік болса, толқынды соншалықты тоқтата алады, бірақ оның құрылысы мен күтімі де соншалықты қымбатқа түседі. Ауа райының өзгеруі және күтімге жұмсалатын бюджеттердің айырмашылығы тиісті «шекті» табуды қиындатады. Осы «тиімділік / азаятын пайда» факторы және ауа райын болжау мүмкіндігінің арқасында, кез келген су тасқыны жағдайындағы негізгі қорғаныс – су тасқынына ұшырау қаупі бар аймақтарды уақтылы эвакуациялау болып табылады. Жағалаудағы ылғалды жерлердің жоғалуы құрлық ішінде су тасқынын күшейтті ме? Бұл сұрақ 1996 жылғы Миссисипи су тасқыны кезінде де көтерілді, оның себебі шамадан тыс жауын-шашын ғана емес, сонымен қатар өзен бойындағы кең көлемді бөгеттердің салынуы болды, олар су тасқынынан кейін жерді құнарлы егіс алқабына қайтаруға бағытталған. Су тасқынын бөгеттер арқылы бағыттау дауыл толқынының биіктігін арттырады, ал айналасындағы аудандар бөгеттер салғаннан кейін бұрынғы бөгеттер жеткілікті биік болмауы мүмкін. Бұл пікірталас тікелей 9-шы округтің өзінің сулы жер/батпақ екендігіне байланысты, ол Көлінің маңындағы басқа аудандар үшін су тасқыны қаупін арттырады, соның салдарынан 9-шы округті қайта құру/суын шығарудың этикалық мәселесі туындайды. Токсикалық химиялық заттарды сақтауға қатысты мемлекеттік экологиялық ережелердің бұзылуы су тасқыны суларының ластануын күшейтті ме?

Алдын алу және эвакуациялау мәселелері

Ұлттық жедел жауап беру жоспарына сәйкес, Ішкі қауіпсіздік департаменті «2005 жылдың 1 наурызынан бастап төтенше жағдайға дайын кәсіпқойлардың дайындығын қамтамасыз ету жауапкершілігін өз мойнына алады. Бұл кез келген ірі дағдарысқа үйлестірілген, жан-жақты федералдық жауап беруді және жылдам және тиімді қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастыруды білдіреді». Көптеген сыншылар қала әкімі Нагин 28 тамызда, дауылдан бұрын міндетті эвакуация бұйрығы бергенімен, үйсіз, кедей, қарт, денсаулығы нашар немесе көлігі жоқ азаматтарды эвакуациялау үшін жеткілікті алдын алу шараларын қабылдамағанын атап өтті. Ауруханалар, зейнеткерлер үйлері, топтық үйлер алдын ала эвакуация және/немесе паналау жоспарларын жасауы тиіс болған. Көлік құралы жоқ шетел азаматтары полиция оларды эвакуациялаудан бас тартып, тек американдық азаматтарға ғана автобус орындарын бергенін мәлімдеді. Осыған қарамастан, Үлкен Нью-Орлеанның 90%-ы эвакуацияланды – бұл АҚШ тарихындағы Азамат соғысынан бері АҚШ қаласының ең сәтті және толық эвакуациясы болды. Осыған дейін, 27 тамызда Ақ үй Луизиана штатына федералдық шұғыл көмек беруге рұқсат беретін мәлімдеме жасады, ол 26 тамызда күшіне енді. Мәлімдеме Ішкі қауіпсіздік департаментіне (DHS) және Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігіне (FEMA) апаттан зардап шеккендерге көмек көрсетуді үйлестіруге және «Стаффорд заңының V тармағына сәйкес, өмірді сақтау, мүлікті қорғау және қоғамдық денсаулық пен қауіпсіздікті қорғау үшін, немесе Аллен, Авойеллз, Борегард, Бьенвилл, Боссиер, Каддо, Калдвелл, Клейборн, Катахула, Конкордия, Де Сото, Шығыс Батон-Руж, Шығыс Кэрролл, Шығыс Фелисиана, Эванжелин, Франклин, Грант, Джексон, ЛаСалл, Линкольн, Ливингстон, Мэдисон, Морхаус, Натчитош, Пойнт Купи, Оуакита, Рапидс, Ред Ривер, Ричленд, Сабина, Сент-Хелена, Сент-Лэндри, Тенсас, Юнион, Вернон, Вебстер, Батыс Кэрролл, Батыс Фелисиана және Винн округтерінде апаттың қаупін азайту немесе болдырмау үшін қажетті төтенше шараларды» қабылдауға уәкілдік берді. Бұл Луизиана штатының барлық округтерін қамтиды, жағалау округтерінен басқа, олар қантөгіс дауылдың ең күшті әсеріне ұшырайды. Президент ФЕМА-ға жағалау аймақтарына кіруге рұқсат бермеген, бірақ губернатордың өтініші бойынша, олар да кіретін болады. Губернатор 26 тамыздағы Төтенше жағдай жариялағаннан кейін Ұлттық гвардияны белсендірді. Қызыл Кресттің Нью-Орлеандағы көмек көрсетуі губернатордың тыйым салуымен тоқтатылды. Луизиана штатының эвакуация жоспарына сәйкес, эвакуация негізінен азаматтардың өздеріне қаладан қалай шығу керектігін анықтауға қалдырылды. Нью-Орлеан тұрғындарының көптеген адамдарының көлігі жоқ екені белгілі болды. Сондай-ақ, бұрынғы дауылдардан аман қалған көптеген азаматтар жақындап келе жатқан апатты күтпегенін және дауылды күтіп көруді жөн санаған деп есептеледі. Дегенмен, 2000 жылғы халық санауы Нью-Орлеандағы үй шаруашылықтарының 27%-ының, шамамен 120 000 адамның жеке көлігі жоқ екенін көрсетті. Сонымен қатар, Нью-Орлеандағы кедейлік деңгейі 38%-ды құрайды, бұл АҚШ-тағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Осы факторлар көптеген адамдардың өз бетінше эвакуациялануына кедергі келтірген болуы мүмкін. Нәтижесінде, қалада қалғандардың көпшілігі кедейлер, қарттар және аурулар. Штаттық және қалалық эвакуация жоспарларында (1-бөлімнің C-тармағы және II-бөлімнің 2-тармағы) эвакуация үшін мектеп автобустарын пайдалану қарастырылған. Онда былай делінген: «Дауылдан эвакуацияланудың негізгі құралы жеке көліктер болады. Көлігі жоқ және эвакуациялауға көмек қажет адамдарға көлікпен қамтамасыз ету үшін мектеп және қалалық автобустар, мемлекеттік көліктер және ерікті ұйымдар ұсынған көліктер пайдаланылуы мүмкін». Бірнеше жүз мектеп автобусы төменгі жерлерге қойылды, олар дауылдық сумен және кейіннен бөгеттің су басуымен оңай суға батып, оларды төтенше жағдайда пайдалану мүмкін болмады. Бұл автобустар қалаға тиесілі ме, әлде қала мектеп автобустарын беруді тапсырған жеке мердігерге тиесілі ме, әлі белгісіз. Қала әкімі Нагин Вашингтондағы тыңдауда бұл автобустардың мектептің меншігі екенін және оларға оның бақылауы жоқ екенін мәлімдеді. Автобустардың нақты саны бірнеше жүзден 2000-ға дейін айтылды. Төтенше жағдай емес уақытта мектеп автобусының жүргізушілері автобустың нақты көлемі мен салмағына байланысты D класындағы немесе одан жоғары коммерциялық лицензияға ие болуы және оны ұстауы керек. Төтенше жағдай кезінде губернатор мақұлдаса, кез келген жүргізуші жарамды болады. Қауіпке қарамастан және ресми дайындығы мен лицензиясы болмауына қарамастан, 20 жастағы Джаббар Гибсон Нью-Орлеан мектеп автобусын тартып алып, су деңгейінің көтерілуінен 70 адамды құтқарып, 13 сағаттық сапардан кейін Хьюстонның Reliant Astrodome-ына жетті, сәрсенбі күні кешке. Бір күннен кейін эвакуацияланғандармен толған коммерциялық лицензиясы бар жүргізушінің автобусы аударылып, бір адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды, себебі жолаушылар жүргізушімен ұрысты. WWL радиосына жасаған телефон арқылы әкім Нагин суға батқан мектеп және RTA автобустарынан кейін қаладан эвакуациялауға көмектесу үшін 500 Greyhound автобусын жөнелтуді сұрады. Штаттық эвакуация жоспарына (1-бөлімнің D-тармағы) сәйкес, штаттан тыс көлік құралдарын үйлестіру жауапкершілігі губернаторда.

Жаңа Орлеанның су тасқынынан қорғанысы

Бастапқыда, АҚШ Армиясының Инженерлер корпусы жобалаған және салған су тасқынынан қорғау жүйесінің метрополитендік Нью-Орлеандағы 53 әртүрлі жерде катастрофалық түрде сәтсіздікке ұшырауына байланысты сұрақтар туындады. 1965 жылы «Су тасқынына қарсы іс-қимыл туралы» 1965 жылғы заң қабылдануымен АҚШ Конгресі АҚШ Армиясының Инженерлер корпусына (USACE) Пончартрейн дауылдан қорғау жобасы аясында Үлкен Нью-Орлеанда су тасқынынан қорғауды жобалау және салуға федералдық жауапкершілікті берді, бұл қаржыландыруға және жергілікті қатысуға байланысты, соның ішінде кейіннен алынып тасталғандарына. Жергілікті муниципалитеттер жобалар аяқталғаннан кейін күтімді ұстау жауапкершілігіне ие болды (көз: тіркелген GAO куәлігінің қорытындысы). Конгресс бұл міндетті орындауға 13 жыл қажет деп жоспарлаған. 2005 жылы су тасқынынан қорғау жүйесі сәтсіздікке ұшыраған кезде жобаның 60-90% аяқталған еді және жобаны аяқтау күні шамамен 2015 жылға белгіленген, Конгрестен алғашқы рұқсаттан кейін шамамен 50 жыл өткен соң. Бөгеттер Нью-Орлеанды 3-санаттағы дауылдың тікелей соққысынан қорғауға арналған. Бұл шешім Корпус ондаған жылдар бұрын «пайда-шығын талдауының негізінде» қабылдаған, деді USACE инженерлерінің бастығы генерал-лейтенант Карл Строк. Алайда, «Катрина» дауыл Нью-Орлеанның шығысынан өткен кезде 4-санаттағы дауылға дейін әлсіреген. Инженерлер корпусының қаржыландыруына қатысты мәселелер көтерілді, ол АҚШ бойынша көптеген дауылдан қорғау бағдарламаларына жауапты. 2005 жылдың 1 қыркүйегінде Клинтон әкімшілігінен Сидни Блюментал BBC-дің «The World» бағдарламасында сұхбат беру кезінде Буш әкімшілігінің Инженерлер корпусының ондаған миллион АҚШ долларын су және дауылдан қорғау жұмыстарынан Ирактағы Корпус пайдалануы үшін бөліп алғанын мәлімдеді. Блюменталдың айтуынша, нәтижесінде Корпус бөгеттерді соңғы минутта және нашар күйде нығайту жұмыстарын жүргізді, олардың кейбіреулері кейіннен сәтсіздікке ұшырады. 2005 жылдың ақпан айында бұрынғы президенттердің дәстүріне сәйкес, президент Буш Корпустың бюджетін 7%-ға қысқартуды ұсынды, ал 2004 жылы 13%-ға қысқартуды ұсынды. Су тасқынынан қорғау жүйесінің жобалануына қатысты басқа да сұрақтар туындады. Корпус 17-ші көше, Лондон даңғылы және Орлеанс даңғылындағы каналдардың сәтсіздігіне кінәлі екенін мойындады, ал Ұлттық ғылым қоры/АҚШ. Беркли және Team Louisiana есебінде бүкіл бөгет жүйесіндегі жеткіліксіз жобалау туралы мәлімдеме жасалды. Нью-Орлеанның төтенше жағдайлар операцияларының бастығы Терри Эбберт, дауыл алдында қала әкімі Рэй Нагинмен бірге жұмыс істеді және қаланың эвакуациясын кешіктірген шешім қабылдау тобының мүшесі болды, Нью-Орлеанда мыңдаған адам қалып қойды, кейіннен «Бұл ұлттық ұят. Біз цунами құрбандарына үлкен көлемде көмек жібере аламыз, бірақ Нью-Орлеан қаласын құтқара алмаймыз», - деді ол 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунамиге қатысты АҚШ-тың гуманитарлық көмегіне сілтеме жасай отырып.

Федералды сулы-батпақты жерлер саясаты

2003 жылдан бері федералды саясаттың ылғалды жерлерді қайтадан құрылысшыларға беруіне сын айтылып келеді. Луизиананың екі партияның да билігінде жекеменшік құрылыстарды ылғалды жерлерде мақұлдаудың ұзақ тарихы бар, бұл жағалау Луизианасының ылғалды жерлерінің жойылмауына әкеп соқты. "Ылғалды жерлер дауыл кезінде желдің күшін азайтады және жоғары жылдамдықты желді баяулатады. Олар сондай-ақ дауыл толқынын сіңіреді. Ғалымдардың есебуынша, әр 4,3 километрлік ылғалды жер 30 сантиметрлік дауыл толқынын тоқтатуға мүмкіндік береді". Буш әкімшілігі 1990 жылдан бері сақталған ылғалды жерлерді қорғау саясатына және сайлауалды уәделеріне қайшы келіп, федералды ылғалды жерлерді қорғауды тоқтатты. Ғалым Роберт Твиллидің сөзіне қарағанда, егер ылғалды жерлер сақталған болса, Нью-Орлеан және айналасындағы аудандарды басып алған дауыл толқынының әсері күрт азайтылар еді.

Халықтың көшіруінің саяси әсерлері

Нью-Орлеанды эвакуациялаудан кейінгі күндері «Рейтерс» агенттігі «Хьюстон қаласындағы босқындармен сұхбаттасқанда, онда мыңдаған эвакуацияланған адамдар қалып қоятыны күтілуде, олардың арасында барлығын жоғалтып, сақтандыруы жоқ мыңдаған афроамерикалықтар Техас штатында немесе АҚШ-тың басқа штаттарында тұруы мүмкін» деп хабарлады. «Форбс» журналы «үйсіз қалғандар Тозаң дауілі мен Ұлы депрессиядан бергі адамдардың ең ірі ішкі көші-қонына қатысады» деп атап өтті. Бұл және басқа да хабарламалар, дауылдың демографиялық салдарға, әсіресе Луизиана және оның айналасындағы аймақтарда әсер ететінін көрсетеді. Дауылдан бұрын Луизиана АҚШ Халық санағы департаментінің болжамы бойынша, келесі екі онжылдықта халықтың басым бөлігі аз ұлт өкілдерінен құралған штаттардың бірі болуы тиіс еді. Луизианадан көшіп кеткен тұрғындардың көп бөлігі афроамерикалықтар болғандықтан, бұл оқиға Луизианада кейінгі уақытқа қалдырылуы мүмкін, бірақ Флорида, Джорджия және Техас штаттарында қарқынды дамиды. Катринаның әсері 2006 жылғы Нью-Орлеан қалалық әкімінің сайлауында сайлаушылардың азаюына байланысты байқалды. Луизианадан көптеген афроамерикалықтардың көшірілуі штаттың саясатын консервативтік бағытқа қарай өзгертуі мүмкін екендігі айтылды. Луизиана 2010 жылғы АҚШ халық санағынан кейін сайлау коллегиясында бір дауыс жоғалтты.

FEMA қаржыландыруы және жетекшілігі

Көптеген жергілікті төтенше жағдайларды басқарушылар ФЕМА-ны қорғап, Буш әкімшілігінің 9/11-ден бері агенттіктің бюджетін, міндеттерін және мәртебесін қысқартқанын көрсетті. ФЕМА Билл Клинтонның кезінде министрлік деңгейіне көтеріліп, кейіннен Ішкі қауіпсіздік департаментіне қосылды, ол терроризмге қарсы күреске және апатқа дайындыққа жоғары мән берді. Халықаралық төтенше жағдайларды басқарушылар қауымдастығының кейбір мүшелері ФЕМА-ның интеграция және штаттық қайта жарақтандыру салдарынан апатқа тиісті жауап бере алмайтынын болжаған. Президент Буш Майкл Д. Браунды ФЕМА басшысы етіп тағайындағаны үшін сынға ілікті. ФЕМА-ға келгенге дейін Браунның апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету тәжірибесі болған жоқ, тіпті ол бұрынғы жұмысынан, Халықаралық Араб жылқысы қауымдастығында төрешілік жұмысын бағалаушы қызметінен де босатылған. ФЕМА-ның «Катрина» даулынан бұрын жергілікті билік өкілдерімен координациялау жұмыстарын мұқият тексеру нәтижесінде Браун өзінің бірнеше құзыреттерін «дұрыс емес көрсеткені» анықталды, бұл туралы президенттік лауазымға тағайындалған кезде төменгі лауазымдағы қызметкерлер анықтамаған. «Катрина» даулынан кейін үй жануарларын эвакуациялау және тасымалдау стандарттары туралы заңның ұсынылып, қабылдануы ФЕМА қаржысына әсер етті, бұл заң ФЕМА көмегін іздейтін штаттардан апатқа тап болған тұрғындарды эвакуациялау жоспарларында үй жануарлары мен көмекші жануарларды қамтамасыз етуді талап етеді.

Тапсырыс беру туралы есептер

Халлибертон "Катрина" апатынан зардап шеккен Миссисипи мен Нью-Орлеандағы әскери-теңіз базаларын қайта құру және залалды бағалау жөніндегі келісімшарттар алды. Кельлог Браун & Рут, бұрынғы Халлибертон еншілес компаниясы, Мексика шығанағының жағалауындағы, дауылдан зақымданған әскери-теңіз базаларын күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатыр. Бұл жұмыс Қорғаныс министрлігімен жасалған 500 миллион долларлық келісімшарт аясында жүзеге асырылуда. Басқа да тендерсіз келісімшарттар Флор корпорациясына, Оңтүстік Калифорниядағы апаттан қалпына келтіру жөніндегі мамандандырылған компанияға, сондай-ақ Луизиана штатының Батон-Руж қаласындағы Шоу тобына берілді. Шоу, кең ауқымды төтенше жағдайлар бойынша оқытылған және бұрынғы FEMA директоры болған кеңесші Джо М. Олбоның клиенті болып табылады. Шоудың бас директоры сол кезде Луизиана Демократиялық партиясының төрағасы болған. 2005 жылдың 13 қыркүйегінде шенеуніктер мүмкін болатын алаяқтық пен қаржыны ысырап етуді тексеруге уәде берді. Шоу тобы 5 шілдеде ұсынған жылдық есебінде компанияның "Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссия" тарапынан жүргізіліп жатқан "бейресми тергеуге" тап болғанын және саясатқа сәйкес, Комиссия тергеу туралы пікір білдіруден бас тартқанын мәлімдеді. Федералдық құқықтық іс жүргізуде Шоу тобы мен оның басшылары инвесторларды компанияның қаржылық жағдайы және басқаруы туралы бұрмалаушы ақпаратпен алдады деген айып тағылды. Wall Street Journal (2005 жылдың 12 қыркүйегіндегі саны) мәліметінше, тендерсіз келісімшарттар алған басқа компаниялардың қатарында уақытша тұрғын үйлерді ұсынуға міндеттенген Bechtel Corporation компаниясының мемлекеттік қызметтер бөлімшесі Bechtel National, тұрғын үйлерді ұсынуға міндеттенген Денвердегі CH2M Hill Cos. және қаза болғандардың денелерін жинаумен айналысатын Kenyon Worldwide Disaster Management компаниясы бар. FEMA апатқа жылдам жауап беру үшін 2003 жылғы бюджетінен 60 есе көп, 50 миллиард доллардан астам көмек жұмсауға жауапты. Шоу тобы, әрқайсысы 100 миллион доллар тұратын екі федералдық қайта құру келісімшартын жеңіп алған, Луизианадағы демократ саясаткерлерімен байланыстар арқылы тендерсіз келісімшарттар алу тарихына ие. Шоу компаниясының бас директоры Джим Бернхард – "Шоу" компаниясының негізін қалаушы, төрағасы және бас директоры, "Fortune 500" тізіміне енген компания, сонымен қатар Луизиана Демократиялық партиясының төрағасы. Шоу тобы мен Джим Бернхард губернатор Бланко мен Луизиананың басқа да маңызды демократ саясаткерлеріне үлкен қолдау көрсетіп, қаржылай көмек берген. Бернхард Луизиана Демократиялық партиясының төрағасы лауазымынан кейін қатар кетті. Шоудың тағы бір басшысы Джефф Дженкинс губернатордың сайлау штабының жетекшісі болды.

Катрина дауылдың себептері туралы болжамдар

Көптеген сарапшылар дауылдан кейін бірден жаһандық жылыну туралы талқылауды бастады, жаһандық жылынудың экстремалды ауа райы құбылыстарының санын және қарқындылығын айтарлықтай арттыратыны туралы пікірлер күшейді. Тіпті Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) жаһандық жылыну туралы есепке жауапты ғалымдары соңғы елу жылда жаһандық жылынудың дауылдардың күшіне немесе жиілігіне ешқандай әсер етпегенін айтқан деген мәлімдемелер де болды, бірақ мұндай хабарламалар көбінесе пікірге негізделеді және оларды қолдайтын рецензияланған ғылыми дәлелдер жоқ. Ал кейбір фундаменталистік діни көзқарастары бар адамдар одан да фантастикалық болжамдар жасады, дауылды Ирак соғысы, Газадан Израильдің шығуына АҚШ-тың қысымы сияқты саяси мәселелер мен аборт және гомосексуализмге қатысты ішкі мәселелерді қоса алғанда, түрлі себептермен келтірілген құдайлық жаза деп мәлімдеді.