Кіріспе

Кескіндегі көрінетін кедергі

Суреттегі шу – суреттердегі жарықтық немесе түстің кездейсоқ өзгеруі, әдетте электрондық шудың бір көрінісі. Ол сканердің немесе цифрлық камераның бейне сенсоры мен схемалары арқылы туындауы мүмкін. Суреттегі шу пленканың зернінен және идеалды фотон детекторының қажетсіз шуынан да пайда болуы мүмкін. Суреттегі шу – бейне түсірудің қажетсіз қосалқы өнімі, ол қажетті ақпаратты жасырады. Әдетте, "суреттегі шу" термині 3D емес, 2D суреттердегі шуды білдіреді. "Шу" сөзінің бастапқы мағынасы "қажетсіз сигнал" болған; АМ радиолары қабылдаған сигналдардағы қажетсіз электрлік өзгерістер естілетін дыбыстық шуды ("статикалық") тудырған. Салыстыра отырып, қажетсіз электрлік өзгерістер де "шу" деп аталады. Суреттегі шу жақсы жарықта түсірілген цифрлық фотосуреттегі көзге көрінбейтін кішкентай нүктелерден бастап, толығымен шудан тұратын оптикалық және радиоастрономиялық суреттерге дейін болуы мүмкін, олардан күрделі өңдеу арқылы шамалы ақпарат алуға болады. Мұндай шу деңгейі фотосуретте қабылдауға келмейді, себебі оның тақырыбын анықтау мүмкін болмас еді.

Гаусс шуы

Цифрлық кескіндердегі Гаусс шуының негізгі көздері түсіру кезінде туындайды. Сенсордың жарық деңгейіне және оның өзінің температурасына байланысты ішкі шуы болады, сондай-ақ сенсорға қосылған электрондық тізбектер өздерінің электрондық шуын қосады. Кескіндегі шудың әдеттегі моделі – Гаусс, қосымша, әр пиксел үшін тәуелсіз және сигналдың қарқындылығына тәуелсіз, бастысы Джонсон-Найквист шуынан (термиялық шу) туындайды, соның ішінде конденсаторларды қайта орнатудан туындайтын шу ("kTC шуы"). Күшейткіш шуы – бейне сенсордың "оқу шуының" маңызды бөлігі, яғни кескіннің қараңғы бөліктеріндегі тұрақты шу деңгейі. Түсті камераларда, егер көк түс арнасында жасыл немесе қызыл арнаға қарағанда күшейту жоғарырақ болса, көк арнада шу көп болуы мүмкін.

Тұз-күкіртті шу

Майлы құйрық таралған немесе "импульстік" шуды кейде "тұз және бұрыш" шуы немесе "ұштық" шу деп атайды. "Тұз және бұрыш" шуы бар кескінде жарық аймақтарда қара пиксельдер, ал қара аймақтарда жарық пиксельдер болады. Мұндай шудың себебі аналогтан цифрлыққа түрлендіргіштердің қателіктері, берілістегі биттердің қателіктері және т.б. болуы мүмкін, сондай-ақ қараңғы/жарық пиксельдерді интерполяциялау арқылы туындайды. LCD монитордағы "өлі" пиксельдер де ұқсас, бірақ кездейсоқ емес дисплейді тудырады.

Атыс шуы

Сурет сенсорынан алынған кескіннің жарық бөліктеріндегі басым шу көбінесе статистикалық кванттық құбылыстарға, яғни белгілі бір экспозиция деңгейінде тіркелген фотондар санының өзгеруіне байланысты болады. Бұл шу фотондық ату шуы деп аталады. Ату шуы Пуассон таралымын сақтайды, ал үлкен кескін қарқындылығы үшін оны Гаусс таралымымен жуықтауға болады. Ату шуының стандартты ауытқуы кескін қарқындылығының квадрат түбіріне пропорционал, ал әртүрлі пиксельдердегі шу бір-біріне тәуелсіз. Фотондық ату шуынан өзге, сурет сенсорындағы қараңғы токтан қосымша шу пайда болуы мүмкін; бұл шу кейде "қараңғы ату шуы" деп аталады. Қараңғы ток сурет сенсорының ішіндегі "қызып кеткен пиксельдерде" ең жоғары болады. Қалыпты және қызып кеткен пиксельдердің өзгермелі қара зарядын "қара кадрды алып тастау" арқылы жоюға болады, нәтижесінде тек ату шуы немесе ағып кетудің кездейсоқ компоненті қалады. Егер қара кадрды алып тастау орындалмаса немесе экспозиция уақыты қызып кеткен пиксель зарядының сызықтық заряд сыйымдылығын асып кететіндей ұзақ болса, шу тек ату шуынан ғана тұрмайды, ал қызып кеткен пиксельдер "тұз және бұрыш" шуы ретінде көрінеді.

Кванттық шу (біркелкі шу)

Сезілген кескіннің пикселдерін дискретті деңгейлерге кванттау нәтижесінде туындайтын шу кванттау шуы деп аталады. Оның таралуы шамамен біртекті болады. Бұл шу сигналға тәуелді болуы мүмкін, бірақ егер басқа шу көздері дірілдеуді (dithering) тудыруға жеткілікті күшті болса немесе дірілдеу қасады қолданылса, сигналға тәуелсіз болады.

Қабықшалы дәндер

Фотопленканың түйіршігі – сигналға тәуелді шу, оның статистикалық таралуы атыс шуына ұқсас. Егер фотопленканың түйіршіктері біркелкі таратылған болса (бірдей ауданда бірдей саны), және әрбір түйіршік фотондарды сіңіргеннен кейін қара күміс түйіршігіне айналудың тең және тәуелсіз ықтималдығы болса, онда берілген аудандағы мұндай қара түйіршіктердің саны биномдық таралым бойынша кездейсоқ болады. Ықтималдығы төмен аудандарда бұл таралым атыс шуының классикалық Пуассон таралымына жақын болады. Әдетте, қарапайым Гаусс таралымы жеткілікті дәл модель ретінде қолданылады.

Анизотроптық шу

Кейбір шу көздері суреттерде айқын бағытты көрсетеді. Мысалы, сурет сенсорлары кейде қатарлық шуға немесе бағандық шуға ұшырайды.

Кезекті шу

Бейнедегі үнемі қайталап тұратын шудың көптеген себебі – бейне түсіру кезіндегі электрлік араласудан туындайды.

Оқу шуы

Цифрлік фотосуретте кіретін фотондар электрон түріндегі зарядқа айналады. Бұл кернеу содан кейін цифрлық камераның сигналды өңдеу тізбегінен өтеді және аналогтық-цифрлық түрлендіргіш арқылы цифрлық түрге келтіріледі. Сигналды өңдеу тізбегіндегі кез келген кернеу тербелісі, фотондар санына пропорционалды идеалды мәннен ауытқуға себеп болса, оқу шуы деп аталады.

Сенсордың өлшеміне әсер ету

Экспозиция кезінде сенсордың бүкіл ауданынан жиналған жарық мөлшері – сигналдың шуға қатынасын, соның салдарынан көрінетін шу деңгейін анықтайтын сигнал деңгейлерін анықтайтын ең маңызды фактор. F санының фокустық жазықтықтағы жарық тығыздығын көрсететінін (мысалы, шаршы микрометрге фотондар саны) ескеру қажет. F саны тұрақты болғанда, фокустық қашықтық ұлғайған сайын линзаның апертурасының диаметрі де ұлғаяды, нәтижесінде линза нысаннан көбірек жарық жинайды. Экранға белгілі бір көру бұрышымен көріністі түсіруге қажетті фокустық қашықтық сенсор еніне пропорционалды болғандықтан, F саны тұрақты болғанда жиналған жарық мөлшері сенсор ауданына пропорционалды, бұл үлкен сенсорлар үшін сигналдың шуға қатынасын жақсартады. Апертура диаметрі тұрақты болғанда, жиналған жарық мөлшері сенсордың мөлшеріне тәуелсіз, ал сигналдың шуға қатынасы да сенсордың мөлшеріне тәуелсіз. Егер суреттер түсірілім шуымен шектелген режимде болса, сурет экранда бірдей өлшемге дейін өзгертілгенде немесе бірдей өлшемде басылғанда, пиксельдер саны сезілетін шу деңгейіне көп әсер етпейді – шу негізінен сенсордың бүкіл ауданындағы жарық мөлшеріне байланысты, осы ауданның пиксельдерге қалай бөлінгеніне емес. Төмен сигнал деңгейіндегі (жоғары ISO параметрлері) суреттерде оқу шуы (шудың ең төменгі деңгейі) маңызды болғанда, берілген сенсор ауданындағы пиксельдердің саны көбейсе, егер пикселге шаққандағы оқу шуы бірдей болса, сурет шулырақ болады. Мысалы, ISO 800-де Four Thirds сенсорының тудырған шу деңгейі, ISO 3200-де толық кадрлы сенсордың (ауданы шамамен төрт есе үлкен) және ISO 100-де 1/2.5" компакт камера сенсорының (ауданы шамамен 1/16 есе кішкентай) тудырған шу деңгейіне шамамен тең. Барлық камералар үшін бірдей нысанды түсіру кезінде ISO параметрі шамамен бірдей болады, сондай-ақ, бірдей жапқыш жылдамдығы мен F саны да бірдей болады, нәтижесінде толық кадрлы камерада шудың айтарлықтай азаюына себеп болады. Керісінше, егер барлық камералар бірдей апертура диаметріне ие линзаларды қолданса, ISO параметрлері камералар арасында әртүрлі болады, бірақ шу деңгейі шамамен бірдей болады.

Сенсордың толтыру коэффициенті

Сурет сенсоры белгілі бір аумақтан жарық жинау үшін жеке фотосайттарға ие. Басқа электрондық тізбектердің болуына байланысты сенсордың барлық аумақтары жарық жинауға қолданылмайды. Сенсордың жоғары толтыру коэффициенті көбірек жарық жинауға және сенсордың мөлшеріне қарай ISO сезімталдығының жақсаруына мүмкіндік береді.

Сенсорлық жылу

Температура сонымен қатар сурет сенсоры тудыратын шудың мөлшеріне әсер етуі мүмкін, себебі ағып кету болады. Осыны ескере отырып, DSLR камералары жазда қысқа қарағанда көбірек шу тудыратыны белгілі. Камерада немесе компьютерде сурет сенсоры деректерін суретке айналдыруға арналған көптеген алгоритмдер шуды азайтудың қандай да бір түрін қамтиды. Мұндай процедуралар көп, бірақ олардың барлығы пикселдердегі нақты айырмашылықтар шу ма, әлде шынайы фотосуреттік бөлшектер ме екенін анықтауға тырысады, содан кейін шуды орташалап, соңғысын сақтауға ұмтылады. Дегенмен, ешбір алгоритм бұл шешімді (барлық жағдайларда) қатесіз қабылдай алмайды, сондықтан шуды жою мен шу сипаттамаларына ұқсас нәзік, төмен контрастты бөлшектерді сақтау арасында компромисс жасалады. Мысалы, біркелкі қызыл түсті аймақта өте кішкентай қара нүкте болуы мүмкін. Егер бұл бір пиксел болса, ол жалған және шу болуы мүмкін (бірақ бұл сөзсіз емес); егер ол бірнеше пикселді толығымен дұрыс пішінде жапса, онда бұл сурет түсіру сенсорындағы пикселдер тобындағы ақау болуы мүмкін (жалған және қаланған, бірақ қатаң айтқанда шу емес); егер пішіні дұрыс болмаса, онда бұл суреттегі нақты ерекшелік болуы мүмкін. Бірақ нақты жауап жоқ. Бұл шешімге сурет көзінің және адам көру қабілетінің ерекшеліктерін білу көмектеседі. Көптеген шуды азайту алгоритмдері хромалық шуды күштірек азайтады, себебі жоғалту қаупі бар маңызды хромалық бөлшектер өте аз. Сонымен қатар, көптеген адамдар люминанстық шуды көзге аса жағымсыз деп санамайды, себебі оның текстуралы пішіні пленка дәншегіне ұқсайды. Берілген камераның жоғары сезімталдықтағы сурет сапасы (немесе RAW өңдеу процесі) шуды азайту үшін қолданылатын алгоритмнің сапасына тікелей байланысты болуы мүмкін. ISO сезімталдығы артқан сайын шу деңгейі де артады, сондықтан көптеген камера өндірушілері жоғары сезімталдықтарда шуды азайтудың күшін автоматты түрде арттырады. Бұл жоғары сезімталдықтарда екі жағдайға байланысты сурет сапасының нашарлауына әкеледі: шу деңгейі артады және шуды азайтудың күштілігінен ұсақ бөлшектер тегістеледі. Өте күшті шу жағдайларында, мысалы, өте алыс объектілердің астрономиялық суреттерінде, мәселе шуды азайту емес, көп шудың арасындағы аз ғана ақпаратты алу болып табылады; техникалар әртүрлі, үлкен кездейсоқтықтағы деректерде шағын жүйеліліктерді іздеуге бағытталған.

Видео шуы

Видео және теледидарда шу – электрондық шудың салдарынан сурет үстіне түсетін кездейсоқ нүктелерден тұратын бейне, нашар (аналогты) теледидар қабылдау немесе VHS таспаларында көрінетін "қар" сияқты құбылыс. Кедергілер мен статикалық шу да шудың басқа түрлері болып табылады, себебі олар қаланбаған, бірақ кездейсоқ емес және радио мен теледидар сигналдарына әсер етеді. MPEG 2 форматында кодталған бейнелерде қысылудан туындаған артефакт ретінде цифрлық шу кездесуі мүмкін.

Пайдалы шу

Шудың жоғары деңгейі көбінесе қолайсыз, бірақ кейбір жағдайларда белгілі бір мөлшердегі шу пайдалы болуы мүмкін, мысалы, дискреттеу артефактілерін (түс жолақтары немесе плакаттану эффектісін) болдырмау үшін. Кейбір шулар көзге көрінетін қалыптықты (көрінетін қатаңдықты) арттырады. Мұндай мақсаттар үшін әдейі қосылған шу дитер деп аталады; ол сигнал-шу қатынасын нашарлатса да, суретті қабылдауды жақсартады.

Төмен және жоғары ISO техникалық тексеру

Цифрлық камерадағы бейне сенсорында пикселдердің белгілі бір саны болады (ол камераның жарияланған мегапиксельдерін анықтайды). Бұл пикселдердің ұңғыма тереңдігі деп аталады. Пикселдік ұңғыманы қап ретінде елестетуге болады. Цифрлық камерадағы ISO параметрі – сигнал өңдеу тізбегіндегі пайдаланушы реттей алатын (аналогты) күшейтудің бірінші (кейде жалғыз) параметрі. Ол бейне сенсордың шығыс кернеуіне қолданылатын күшейту мөлшерін анықтайды және оқу шуына тікелей әсер етеді. Цифрлық камера жүйесіндегі барлық сигнал өңдеу құрылымдарында шу деңгейі болады. Сигнал деңгейі мен шу деңгейі арасындағы айырмашылық сигнал-шу қатынасы деп аталады. Сигнал-шу қатынасының жоғарылауы – сурет сапасының жақсаруын білдіреді. Күннөлді күнінде, баяу жапқыш жылдамдығы, кең апертура немесе осы үш фактордың комбинациясы пикселдік ұңғымаларды толығымен толтыруға немесе олардың сыйымдылығына жақындатуға жеткілікті фотондарды бейне сенсорына жеткізуі мүмкін. Егер пикселдік ұңғымалардың сыйымдылығы артық болса, бұл экспозицияның артық болуымен тең. Пикселдік ұңғымалар сыйымдылыққа жақын болғанда, бейне сенсорына түскен фотондардың өзі бейне сенсорда электрондардың шығарылуын қоздыруға жеткілікті энергияны тудырады және бейне сенсордың шығысында жеткілікті кернеуді жасайды, себебі ISO күшейтуі бейне сенсордың төмен кернеуін күшейтеді және қалған сигнал өңдеу электроникасы арқылы жоғары сигнал-шу қатынасын қамтамасыз етеді. Көрініп тұрғанындай, жоғары ISO параметрі (дұрыс қолданылғанда) өзінен-өзі жоғары шу деңгейін тудырмайды, керісінше, жоғары ISO параметрі оқу шуын азайтады. Жоғары ISO параметрін қолданған кезде көбінесе байқалатын шудың артуы – қазіргі технологияның техникалық шектеулерінен туындаған ату шуының күшеюі және динамикалық диапазонның төмендеуі салдарынан болады.