Кіріспе

Аумақтық ұлтшылдық қозғалысы

Үндістан ұлтшылдығы – этникалық, тілдік және діни әртараптылығына қарамастан, Үндістанның барлық халқына таралатын аумақтық ұлтшылдықтың бір түрі. Үндістан ұлтшылдығының тамыры отарлық кезеңге дейінгі Үндістанға дейін жетеді, бірақ ол ағылшын үстемдігінен тәуелсіздік алу үшін күрескен Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы кезінде толыққанды дамыды. Осы біріккен отаршылдыққа қарсы коалициялар мен қозғалыстар арқылы Үндістан ұлтшылдығы үдемелі түрде танымал болды. Махатма Ганди және Джавахарлал Неру сияқты тәуелсіздік қозғалысының қайраткерлері Үндістан ұлтшылдық қозғалысын жетекшілік етті. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Неру және оның ізбасарлары Қытаймен және Пәкістанмен болған шекаралық соғыстарға қарамастан, Үндістан ұлтшылдығын жарнамалауды жалғастырды. 1971 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы мен Бангладеш азаттық соғысынан кейін Үндістан ұлтшылдығы тәуелсіздік алғаннан кейінгі ең жоғары деңгейге жетті. Дегенмен, 1980 жылдары діни шиеленіс шегіне жетіп, келесі онжылдықтарда үнді ұлтшылдығы баяу құлдырады. Оның құлдырауына және діни ұлтшылдықтың өркендеуіне қарамастан, Үндістан ұлтшылдығы мен оның тарихи тұлғалары Үндістан саясатына күшті әсер етуді жалғастыруда және индуист және мұсылман ұлтшылдығының сектанттық бағыттарына қарсы тұрады.

Үндістандағы ұлттық сана

Ежелгі мәтіндерде император Бхарата мен Аханд Бхарат тұсында Үндістан туралы айтылады, бұл аймақтар шамамен қазіргі заманғы Үлкен Үндістанды құрайды. Маурья империясы тұңғыш рет Үндістанның барлық бөлігін және Оңтүстік Азияны (Ауғанстанның бір бөлігін қоса) біріктірді. Сонымен қатар, Гупта империясы, Раштракута империясы, Пала империясы, Моғол империясы, Виджаянагара империясы, Маратха империясы сияқты империялар Үндістанның көп бөлігін орталық үкімет астында біріктірген.

Пан-оңтүстік азиялық түсінік

Үндістанның ұлттық идеясы тек оның мемлекеттік аумағымен ғана шектелмейді. Ұлттық сезімдер мен ұлтшылдық көріністер Үндістанның ежелгі тарихын, Инд өркениетінің отаны болғанын, сондай-ақ индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм сияқты төрт маңызды әлемдік дінді қамтиды. Үндістандық ұлтшылдар Үндістанды осы принциптер бойынша Үндістан субконтинентіне дейін кеңейген деп есептейді.

Соғыс пен басқыншылық дәуірі

Бүгінде Үндістанда шетелдік шапқыштар мен үстемдікке қарсы күрескен көптеген патшалар мен патшайымдар тойланады, мысалы, Маратха империясының Шиваджиі, Джансидің Рани Лакшмибайы, Киттур Ченнамма, Раджпутананың Махарана Пратап, Притвирадж Чаухан және Типу Сұлтан. Ежелгі Үндістанның Чандрагупта Маурья және Магадха империясының Ашокасы сияқты патшалары да әскери өрнектілігі, маңызды жаулаулары және тамаша діни төзімділігі үшін еске алынады. Акбар – Моғол императоры, Рим католик шіркеуімен де, индустармен, буддистермен, сикхтермен және джайндармен де жақсы қарым-қатынаста болғаны мәлім.

Колониалды дәуірдегі ұлтшылдық

Британдық Шығыс Үндістан компаниясының 18-ші ғасырда Үндістан субконтинентіндегі билігін нығайтуы әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге әкелді, бұл Үндістанның орта таптарының қалыптасуына және отарлық алдындағы әлеуметтік-діни институттар мен кедергілердің біртіндеп жойылуына себеп болды. Үндістандық кәсіпкерлер мен саудагерлердің, сондай-ақ кәсіби топтардың экономикалық және қаржылық күшінің артуы британдық билікпен қақтығысты күшейтті. Туған елдің әлеуметтік элитасының (заңгерлер, дәрігерлер, университет бітірушілер, мемлекеттік қызметкерлер және осы сияқты топтар) арасындағы саяси сананың өсуі үнділік ұлттық сананы қалыптастырды және 19-шы ғасырдың соңғы онжылдықтарында Үндістанда ұлтшылдық сезімнің күшеюіне ықпал етті. 1885 жылы саяси реформатор А.О. Хьюм Үндістанда Үнді ұлттық конгресін құрғандығы саяси либерализация, өзін-өзі басқару құқығының кеңеюі және әлеуметтік реформалар жөніндегі талаптарды қоюға мүмкіндік беретін маңызды платформа ұсыну арқылы бұл процесті күшейтті. Конгресс басшылары өздерінің саяси мақсаттарына жету үшін Радж әкімшілігімен диалог және пікір алмасуды жақтады. Зорлық-зомбылыққа шақырмаған немесе қолдамаған осы орташа топтардан (немесе адалдардан) ерекшеленетін ұлтшыл қозғалыс Бенгалия мен Пенджабта ерекше күшті, радикалды және зорлыққа толы болды. Махараштрада, Мадраста және оңтүстіктің басқа да аймақтарында да маңызды, бірақ кішігірім қозғалыстар пайда болды.

Ганди дәуірі

Махатма Ганди ахимсаға (бейбітшілік) және азаматтық мойынсұнбауға қатаң ұмтылумен ерекшеленетін сатьяграха өнерін қадағалады. Бұл қарапайым адамдарға зорлық-зомбылық немесе басқа да жағымсыз амалдар қолданбай, британдықтарға қарсы революция жасауға мүмкіндік берді. Гандидің демократияға, діни және этникалық теңдікке, бауырластыққа деген де қатаң ұстанымы, сондай-ақ касталық дискриминацияны және «ұстамаушылықты» белсенді түрде қабылдамауы Үндістан тарихында алғаш рет осы демографиялық топтардағы адамдарды біріктірді. Халық Үндістанның тәуелсіздік күресіне алғаш рет кең қатысты, ал 1930 жылдары Конгресс қатарына он миллионнан астам адам қосылды. Бұған қоса, Гандидің 1918-19 жылдарғы Чампаран және Кеда сатьяграхаларындағы жеңістері, жас ұлтшылдардың Үндістан британдық үстемдіктен тәуелсіздік ала алады деген сеніміне мүмкіндік берді. Махатма Ганди, Сардар Валлабхай Пател, Пандит Джавахарлал Неру, Нетажи Субхаш Чандра Бос, Маулана Азад, Чакраварти Раджагопалачари, Ражендра Прасад және Хан Абдул Ғаффар Хан сияқты ұлттық көшбасшылар Үндістанның әр аймағы мен демографиялық тобынан шыққан ұрпақтарды біріктіріп, елге саяси бағыт берген күшті басшылықты қамтамасыз етті.

"Индиялық" дегеннен гөрі

Үндістан ұлтшылдығы – халқының этникалық және діни тұрғыдан әртүрлі болуы сияқты, ұлттық сезімдердің алуан түрлі қоспасы. Сондықтан, ең ықпалды ағымдар Үндістанмен ғана шектелмейді. Үндістан ұлтшылдығының құрылымындағы ең даулы және эмоционалды түрғыдан күшті элемент – дін. Дін – үнді өмірінің маңызды және көп жағдайда орталық құрауышы. Этностық топтар лингвистикалық, әлеуметтік дәстүрлер және тарих тұрғысынан бүкіл Үндістанда әртүрлі.

Индустар елі

Индуизм санасына маңызды әсер Үндістандағы ислам империялары тұсында туды. 20 ғасырға қадам басқанда индустар халықтың 75%-дан астамын құрады, сондықтан табиғи түрде ұлтшылдық қозғалыстың тірегі мен платформасы болды. Қазіргі индуистік ой-сана қастың, тілдік топтардың және этникалық қатарлардың шекарасын асып, индуистік қоғамды біріктіруді көздеді. 1925 жылы К. Б. Хеджевар Махараштра штатының Нагпур қаласында "Раштрия Сваямсевак Сангх" ұйымын құрды, ол елдегі ең ірі азаматтық ұйымға айналып, индуистік ұлтшылдықтың ең күшті және басты негізіне айналды. Винаяк Дамодар Саваркар Үндістанды индустардың елі – индуистік Раштра деп сипаттаған идеологиясы үшін "Хиндутва" терминін енгізді. Бұл идеология қазіргі индуистік ұлтшыл ұйымдардың, мысалы Бхараттия Джаната Партиясы мен Вишва Хинду Паришадтың саяси және діни бағдарламаларының негізгі тасы болды. Хиндутваның саяси талаптарының ішінде мұсылман көпшілігі тұратын Кашмир штатына ерекше жартылай автономиялық мәртебе беретін Конституцияның 370-бабын жою, бірыңғай азаматтық кодексті қабылдау, осылайша елдегі әртүрлі діндерге арналған ерекше құқықтық жүйені тоқтату кіреді. Бұл талаптар индуистік ұлтшылдардың әртүрлі діндерге көрсетіліп жатқан ерекше құқықтарды жоюға бағытталған.

Қаум (қауымы)

1906–1907 жылдары Үндістан Ұлттық Конгресіне мұсылман зиялылары мен дін қызметкерлерінің күдікпен қарауы салдарынан Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы құрылды. Конгресс партиясының құрамындағы индуистердің басымдығы мен олардың пікірлері осы күдікті тудырды. Алайда, Махатма Гандидің жетекшілігі көптеген мұсылмандарды тәуелсіздік күресіне және Конгресс партиясына тартты. Алигарх мұсылман университеті мен Джамия Миллиа Исламия ерекшеленеді – біріншісі Мұсылман лигасының құрылуына көмектесті, ал екіншісі мұсылман білімін және ұлтшылдық және Гандилік құндылықтар мен ойларға негізделген сананы дамыту үшін құрылды. Аллама Иқбал, Мұхаммед Әли Джинна және Лиакат Әли Хан сияқты көрнекті мұсылмандар индустар мен мұсылмандар екі бөлек ұлт екенін қабылдаса, Мұхтар Ахмет Ансари, Маулана Азад және Деобанди дін қызметкерлерінің көпшілігі Махатма Гандидің жетекшілігін және Үндістанның тәуелсіздік күресін нығайлы қолдады, мұсылман ұлтшылдығы мен сепаратизмнің кез келген көрінісіне қарсы тұрды. Үнді ұлтшылдығының мұсылмандық бағыты мұсылман халқын қызықтыра алмады, ал ислами ұлтшыл Мұсылман лигасы кең ауқымды халықтық саяси қолдауға ие болды. Пакистан мемлекеті Үндістанның бөлінуі нәтижесінде құрылды.

Үндістанның бөлінуіне қатысты көзқарастар

Мохандас Карамчанд Ганди мен Джавахарлал Неру бастаған үнді ұлтшылдары сол кездегі Британдық Үндістанды, сондай-ақ британдық жоғары билік астындағы 562 князьдік мемлекетті біртұтас, зайырлы, демократиялық мемлекетке айналдыруды көздеді. 1940 жылғы сәуірде Делиде өткен Бүкіл Үндістан Азат Мұсылман Конференциясы тәуелсіз және біртұтас Үндістанды қолдауын білдірді. Алайда, британ үкіметі тәуелсіздік процесінен «Бүкіл Үндістан» ұйымын шеттетуге және сепаратизмді жақтаған Джиннаны үнді мұсылмандарының жалғыз өкілі деп қарауға көшті. Бұл көптеген үнді ұлтшылдарының наразылығын тудырды, олар Джиннаның идеологиясын зиянды және қажетсіз бөліс тудыратын деп есептеді. Леонард Мослимен сұхбаттасқанда Неру өзінің және Конгресс мүшелерінің тәуелсіздік күресінен кейін «шаршағандарын» айтты, сондықтан бұл мәселені Джиннаның Мұсылман лигасымен жылдар бойы созуға дайын емес екендерін, сондай-ақ «бөлініс уақытша болады деп күткендерін, Пәкістан бізге қайта оралады» деді. Ганди де бөлініс жойылды деп ойлады. 1947 жылғы 14 маусымда қабылданған Бүкіл Үндістан Конгресс Комитетінің қаулысында «география, таулар мен теңіздер Үндістанды қалыптастырды және ешбір адам бұл пішінге өзгеріс енгізе алмайды немесе оның соңғы тағдырына кедергі келтіре алмайды. Уақыт өткен соң, қазіргі алаулар басылғанда, Үндістанның мәселелері дұрыс перспективада қарастырылады және екі ұлттың жалған доктринасы баршаның тарапынан жоққа шығарылады және қабылданбайды» делінген. 1947 жылғы билік ауысуында маңызды рөл атқарған В.П. Менон, Конгрестің тағы бір көрнекті саясаткері Абул Калам Азадтың «Бөлініс – тек елдің картасында, халықтың жүрегінде емес, және мен оның қысқа мерзімді болатынына сенімдімін» деген сөзін келтіреді. Партиция кезінде Конгресс төрағасы Ачарья Крипалани Үндістанды «күшті, бақытты, демократиялық және социалистік мемлекет» ету «Үндістанның бөлініп кеткен балаларын өз құшағына қайтаруына мүмкіндік беретінін» айтты, өйткені «біз қол жеткізген тәуелсіздік Үндістанның бірлігі болмаса толыққанды болмайды». Конгрестің тағы бір жетекшісі Сароджини Найду «Үндістан бөлінгендіктен» Үндістанның туын Үндістанның туы деп санамайтынын мәлімдеді, «бұл тек уақытша географиялық бөлініс. Үндістанның жүрегінде бөлініс рухы жоқ». Пол Брас жалпы баға беріп, «Конституциялық Ассамблеяда көптеген спикерлер Үндістанның бірлігі соңында қалпына келтіріледі деген сенімін білдірді» деді.

Ұлтшылдық пен саясат

Үндістанның ең ірі саяси партиясы және 45 жылдан астам уақыт бойы үкіметті басқарған Үндістан Ұлттық Конгресінің саяси тікелейлігі Мохандас К. Ганди және Джавахарлал Нерумен, сондай-ақ тәуелсіздік алғаннан бері Конгресті бақылап келе жатқан Неру-Ганди отбасымен байланысты. 1970 жылдарға дейін Конгресс партиясының сәттілігі, негізінен, тәуелсіздік күресіндегі жетістіктерімен байланысты болды. Бүгінде партияның негізгі платформасы сол өткен шаққа қатысты, өзін Үндістанның тәуелсіздігінің, демократиясының және бірлігінің сақшысы деп есептейді. Мұсылмандар ұзақ жылдар бойы Конгресс партиясына адал дауыс берушілер болды, себебі партия мұсылман қауымының мүддесін қорғады, мысалы, Салман Рушдидің "Шайтандық аяттар" кітабына тыйым салды және конституцияға қайшы келетін үш талау амалын тоқтатуға рұқсат бермеді. Соңғы кезде мұсылмандар Конгресс партиясынан бас тартып, "Аам Адами" партиясы (AAP) және "Барлық Үндістан Мәжілісі мен Ислам Одағы" (AIMIM) сияқты басқа партияларға бет бұруда. Ал, Бхаратия Джаната партиясы (BJP) ұлтшылдықты күштірек жариялайды. BJP индустардың, көпшілік халықтың мәдениетін сақтап, таратуға тырысады. Ұлтшылдықты Үндістанның шекарасын және Қытай мен Пәкістан сияқты қарсыластардан мүдделерін қорғаумен, сондай-ақ көпшіліктің көпшілік болу құқығын қорғаумен байланыстырады. Діни ұлтшыл партиялардың қатарында Широмани Акали Дал бар, ол Пәнджабта сикхтер көпшілігін құрайтын штат құрумен тығыз байланысты және құрамында көптеген сикх діни қайраткерлері бар. Махараштрада Шив Сена тәуелсіз Маратха патшалығының мұрасын, Шиваджи сияқты танымал тұлғалардың есімдерін пайдаланып, қолдау табуға тырысады және Хиндутваны қабылдады. Ассамда Ассам Гана Паришад (AGP) – Ассам Біріккен Азаттық Ұйымының (ULFA) наразылығынан кейін пайда болған, Ассам ұлтшылдығының игілік көрінісі ретіндегі, штатқа бағытталған партия. Тамилнадта алғашқы осындай партия – Дравидар Кажагам (DK) құрылды. Бүгінде DK партиясы Дравида Мунетра Кажагам (DMK), Бүкіл Үндістан Анна Дравида Мунетра Кажагам (AIADMK), Патали Маккал Катчи (PMK) және Марумаларчи Дравида Мунетра Кажагам (MDMK) сияқты партиялардың жиынтығын білдіреді. Касталық саясат Бахуджан Самадж партиясының және Лалу Прасад Ядав партиясының қатысуын шақырады, олар солтүстік және Үндістанның ең халыққа толы штаттары – Уттар-Прадеш пен Бихардағы кедей, төменгі касталы және далит индустардың қолдауына сүйенеді. Үндістанның әр штатында сол штаттың жергілікті халқының мәдениетін дамытуға арналған өңірлік партия бар.