Кіріспе

Тарихқа дейінгі Аляска 40 000 және 15 000 жыл бұрын Батыс Аляскадағы Беринг жылғасы арқылы Солтүстік Американың солтүстік-батысына палеолиттік адамдардың қоныс аударуымен басталады; мұндай оқиға 20 000 жыл бұрын болған болуы мүмкін. Олардың жолы үлкен мұз қабатымен тосқауылданған, бірақ Висконсин мұз басу кезеңінің (соңғы мұз дәуірі) уақытша кері шегінуі Канаданың солтүстік-батысы арқылы мұзсыз дәлізді ашты, бұл топтарға континенттің қалған бөлігіне таралуға мүмкіндік берді. Көзінде Аляска инуиттер мен әртүрлі американдық түпкі халықтармен толықты. Еуропалықтар келгенге дейін Азиямен де, оңтүстік тайпаларымен де белсенді сауда қарым-қатынасы болды. Бүгінде алғашқы аляскалықтар бірнеше негізгі топқа бөлінеді: Оңтүстік-Шығыс жағалауының түпкі американдықтары (Тлингит, Хайда және Цимшиан), Атабаскалар, Алеуттар, эскимостардың екі тобы – Инупиат және Юпик.

Жағалаудағы америкалықтар

Жағалаудағы түпкі американдықтар, әдетте, Батыс Аляскадағы Беринг жотасы арқылы өткен иммигранттардың бірінші толқыны болды, бірақ олардың көпшілігі бастапқыда Канаданың ішкі аймақтарына қоныстанды. Осы жота арқылы көші-қондар болған болуы мүмкін, бірақ 17 000 жыл бұрын Алясканың оңтүстік-шығыс жағалауына теңіз арқылы келгенін жаңа зерттеулер дәлелдейді. Тлингиттер осы топтың ең көп саны болды және еуропалықтармен байланыс орнаған кезде жағалаудағы Панхендлдің көп бөлігін мекендеді. Уэльс Принсі аралының оңтүстік бөлігін Канададағы Хаида Гвайиден көшіп келген Хаидалар қоныстандырды. Цимшиандар Британдық Колумбиядағы Принс-Руперт қаласына жақын жерден аумақтық кезеңде көшіп келді. Тлингиттер Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы түпкі халықтармен сауда жасау үшін 1600 шақырымнан астам қашықтыққа сапар шекті. Сауда үшін стандартты валюта болған жоқ, бірақ құлдар, түпкі мыс, қызыл кедрдің қабығынан жасалған көрпелер, иттің және ешкінің жүні өте бағалы болды. Жағалаудағы түпкі американдықтар балықтар мен жануарлар өздерін адамдарға ерікті түрде береді деп сенді және жануарлардың құрбанына құрмет көрсетуге тырысты. Сондай-ақ, жеген ласосьдің сүйектерін өзенге қайтару керек деп санайтын, осылайша оның қайта тууына мүмкіндік беру үшін, әйтпесе балық деформациямен қайта туып, сол өзенге қайта оралмайтын еді. Жағалаудағы түпкі американдық қоғамы жеке және ұжымдық меншіктің араласуымен күрделі меншік жүйесімен ерекшеленді. Әр шаңырақта өздері жасаған құралдар, заттар және азық-түлік болды, ал тайпа аты, жері, әңгімелері, ғимараттары және басқа да мүліктеріне ие болды. Тлингиттер мен Хаидалардың әлеуметтік құрылымында мәртебе мен бедел байлық арқылы анықталды. Жоғары дәрежелі адам өз мәртебесін сақтау үшін, барлық тамақ пен мүлкін сыйға беріп, жойып немесе қонақтарды жеуге шақырып, поттлач рәсімін өткізді. Бұл бұрын рәсімдік қызметтер көрсеткен немесе қолдау көрсеткен қонақтарға «сыйлық беру» деп есептелді. Поттлачта тауар алғандар әдетте бұрынғы қонақтарын өз кештеріне шақырып, өзара жақсы қарым-қатынас жасады; мұндай шақырулар олардың беделі мен мәртебесінің салыстырмалы деңгейін растады. Поттлачтың басқа маңызды ерекшеліктері – отбасылық тарихты және туғандық байланысты айту, салтанатты атақтар мен мүлікті беру және ата-бабаларға құрбандық шалу болды. Панхендлдің қолайлы климаты мен мол ресурстары жағалаудағы түпкі американдықтарға әлеуметтік ойын-сауыққа, саяхатқа және саудаға уақыт бөлуге мүмкіндік берді. Олар өнерге, музыкаға, әңгіме айтуға құмар болды және дәстүрлерінде шежіре мен тайпалық тарихты дәл сақтады. Жағалаудағы тайпалар жасаған суреттерде қара, қызыл және басқа да жарқын түстерде бейнеленген балықтар, жануарлар мен аңыздар бейнеленген. Олар қолөнер бұйымдарын, үй шаруалық заттарын, киім-кешектерді, маскаларды, каноэлерді және діни рәсімдерге арналған заттарды иеліктің белгісі ретінде безендірді. Әлемге танымал тотем бағаналары мифтерді бейнелеу, қайтыс болғандарды құрметтеу және иелерінің зор байлығын көрсету үшін көп шығынмен жасалды.

Атабаскалық түпкүлдік американдықтар

Алясканың ішкі аймағындағы атабаскалық түпкілікті американдықтар аңшылар және ішкі суларда балық аулаушылар болған. Көбісі аймақтағы көптеген өзендер бойындағы шағын, көшпелі топтарда өмір сүрді. Төзімділік пен дене күші бағалы саналды, және кейде аңды жаяу қууға тура келді. Атабаскалар тұзақтар, тоқмақтар, найзалар, садақтар мен жебелердің көмегімен лосось аулап, қоян, карибу және аю аулаған. Аштық жиі кездесетін. Олар жартылай көшпелі өмір салтын кешіп, жаяу аң аулағандықтан, аяқ киім өте маңызды болды, сондықтан атабаскалар қайың және шикі теріден жасалған жеңіл әрі икемді қарға тонып жүретін аяқ киімдер жасады. Атабаскалар ішкі орманнан қайың қабығын қайық, ыдыс, шана және бесік жасауға пайдаланды. Киімдер жануарлардың терісінен тігілді және табиғи бояулармен боялған кірпікшелермен әсемделді. Кейбір атабаскалық топтар қыста тұрақты ауылдарда, ал жазда балық аулау лагерьлерінде тұрды. Көптеген топтар бірнеше толық отбасынан тұрады және ішкі ұйымдастыруы шектеулі болды. Басшылықты әдетте жауынгерлер немесе аңшылар иеленді. Атабаскалар сондай-ақ өлімді еске алу және баланың алғашқы сәтті аң аулауын тойлау үшін, сондай-ақ некеге тұруға дайындықта потлачтар өткізді. Басшылыққа үміткерлер есте қаларлық потлач ұйымдастыруға міндетті болды, онда болашақ басшы барлық мүлкін сыйға беріп, содан кейін өзі мен отбасының бір жыл бойы сыртқы көмексіз өмір сүре алатынын дәлелдеуі керек еді.

Алют

Алеуттар шамамен 10 000 жыл бұрын Алеут аралдарына қоныстанған. Олардың орналасқан жері балық аулауға қолайлы болғанымен, күрделі ауа райы, қатты жер сілкінісі және жанартаулармен де күресуге тура келді. Алеуттардың балық аулау технологиясына сүңгілер, бөгеттер, торлар, ілгектер және балық аулау арқандары кірді. Теңіз арыстандары мен теңіз суырықтарын алу үшін түрлі жебелер, торлар мен гарпундар қолданылды. Киттер көбінесе уланған, тас жалатылған сүңгімен өлтірілетін. Әйелдер мен балалардың міндеті - төмен суда жағалауда моллюскаларды, ал төбелерде жидектер мен басқа да өсімдіктерді жинау болды. Алеут әйелдері бүгінге дейін себет өру және тігіс техникаларымен атақты, олар шөптерден су өткізбейтін себеттер тоқи, теңіз құрттарынан ашық теңізге жарамды су өткізбейтін жамылғылар тігуге қабілетті. Алеут қоғамы үш санатқа бөлінді: құрметтілер, оның ішінде беделді кит аулаушылар мен ақсақалдар; қарапайым халық; және құлдар. Өлген кезде, құрметті адамның денесі мумияланып сақталса, ал құлдар кейде қайтыс болғанның құрметіне өлтірілетін. Алеуттар қолданған бір және екі орындық тері каяктарды орыстар "байдарка" немесе "бидарка" деп атаған. Бұл каяктер қазіргі заманғы шыны талшықты каяктардың прототипі болды және адамдар жасаған ең кішкентай, ең қауіпті теңіздерде ұзақ сапарларға қабілетті кемелер саналады. Үш орындық байдаркалар орыстардың сұрауымен жасалды, олар орталықта жолаушы ретінде отыруды қалаған. Бұл "үш тесік" байдаркалар кейін алеуттардың алыс сапарлары мен саудасында пайдаланылды.

Эскимостар

Эскимостар, Аляска тұрғындары еместерге таныс жергілікті топ, бастапқыда екі топқа бөлінді: Алясканың Арктикалық аймағына қоныстанған Инупиат эскимостары және батысқа қоныстанған Юпик эскимостары. Суыққа қарсы күресу үшін, болашақтағы азық-түлік тапшылығына, әсіресе әр қыстың қиындықтарына қарсы маусымдық азық-түлік сақталды. Аңшы жаңадан аулаған жемтігін әрқашан қоғамның арасында тең бөліп отырды, ал ауылдағы мәртебе аңшылық шеберлігіне байланысты анықталды. Эскимо ауылдарының орналасу орындары ішінара азық-түлік көздерінің болуына байланысты таңдалды. Арктикалық жағалаудағы халық тюлендерге, морждарға және киттерге тәуелді болды, ал ішкі аймақтағы эскимостар карибуға, құстарға және басқа да ұсақ жануарларға тәуелді болды. Олар жұмыртқа, жидек, тамыр жинады; жасыл шөптерді жаңа күйінде жеді немесе тері ыдыстарда сақтап қойды. Эскимостар үлкен теңіз жануарларын аулау үшін ашық қайықтар – умиактарды және кішірек каяктарды пайдаланды. Екі қайық та ағаш қаңқадан жасалып, тығыз тігілген терімен жабылған. Қысқы саяхаттар үшін шаналар мен иттер тобы қолданылды, ал жазда иттер жүк тасу үшін пайдаланылды. Әйелдер себет тоқу және тігуде шебер болды. Олар жануарлардың ішегінен және балық терісінен су өткізбейтін киім тігіп, оған кигізіп қоятын. Эскимолардың күнделікті киімі – шалбар, етік және пальто – тері мен жүннен тігілді, кейде күрделі геометриялық өрнектермен безендірілді. Парка деп аталатын пальтолардың басына қасқыр немесе аю терісінен жасалған капюшон тігілген. Эскимостар өздерінің ою-өрнектерімен, әсіресе пил сүйегінен жасалған кішкентай бұйымдарымен танымал болды. Ертеде тұрмыстық ыдыстар мен қару-жарақтар да әшекейленетін. Ағаш, сүйек, балиен, морж піл сүйегі және мамонт тістерін пайдаланып, эскимолар ыдыс-аяқ, пышақ, май шамдары, кішкентай мүсіндер және ойыншықтар жасады. Қар мен мұздың шағылысынан көздерін қорғайтын, кішкентай саңылаулары бар қар көздіктері ағаштан немесе пил сүйегінен ойылып жасалатын. Бүгінде Алясканың туристік дүкендерінде улудың (әйелдер пышағының) көшірмелерін табуға болады.