Кіріспе

Барабаншы Майкл Г. Л. Бейли (1944 – 2023) дендрохронология, яғни ағаш сақиналары арқылы уақытты анықтау саласындағы жетекші маман және Солтүстік Ирландиядағы Белфаст қаласындағы Король университетінің палеоэкология профессоры болды. 1980-ші жылдары ол 7400 жылға дейінгі ағаш сақиналарының жылдық өсу тізімін жасауға зор үлес қосты.

Комета теориясы

Ағаш сақиналарының жазбаларын зерттеген кезде Бейли 2354 ж.б.д., 1628 ж.б.д., 1159 ж.б.д., 208 ж.б.д. және 540 ж. дейінгі ауқымды қоршаған ортаның күрт нашарлау белгілерін байқады. Ол бұл экологиялық құлдыраулар кең ауқымды апатты оқиғалар болды деп мәлімдеді; әсіресе 540 ж. болған оқиға Сібірден Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америкаға дейінгі ағаш сақиналарының хронологиясында расталған. Бұл оқиға Гренландия мұздарындағы соңғы екі мыңжылдықтағы екінші ірі аммоний сигналымен тұспа-тұс келеді, ең үлкені 1014 ж. болды, және бұл екі дәуір де кометалардың пайда болуымен бірге болды. Бейли бұл оқиғаға қатысты негізгі тарихи сілтемелердің жалпы жоқтығын түсіндірді, өйткені сол кезде "Христиандық нанымдар аспанда болып жатқан ештеңе Жер бетінде әсер ете алмайды деген догманы қамтиды". Содан бері ол өзінің басым бөлігін осы жаһандық экологиялық құлдыраулардың себептерін анықтауға арнады. Оның ойынша, кометалық қалдықтардың соқтығысуы құлдыраулардың көпшілігіне, әсіресе 540 ж. болған оқиғаға себеп болуы мүмкін. Бұл гипотезаны британдық кометалық астрофизиктер қолдайды, олар Қытай мұрағаттарында тіркелген Таурид метеор ағынындағы от шары белсенділігінің жиілігіне негізделген б.з. 400-600 жылдары жердің кометалық қалдықтармен бомбалану қаупі жоғары екенін анықтады. Кометалық қалдықтар теориясын одан әрі растау үшін Бейли жазбаларды және мифтерге негізделген дәстүрлерді зерттеді. Ол жоғарыда аталған экологиялық құлдыраулардың күндері өркениеттердің құлдырауымен немесе тарихтағы бұрылыс кезеңдерімен байланысты екеніне дәлел тапты. Мысалы, 540 ж. болған оқиға Еуропаның қараңғы ғасырына бастау берген апатпен байланысты болуы мүмкін. Оның "Экзодс-Артур: Кометалармен апатты кездесулер" (Batsford, 1999) атты кітабында ағаш сақиналары зерттеулерінің нәтижелері соңғы 4400 жыл ішіндегі жаһандық экологиялық жарақаттар сериясымен байланысты, бұл оқиғалар, мысалы, Киелі кітаптағы "Экзодс", Мысырға төгілген апаттар, қытайлық династиялардың құлдырауы және Еуропаның қараңғы ғасырларының басталуы сияқты оқиғаларды белгілей алады. "Кельт құдайлары: Ирландия мифологиясындағы кометалар" (Tempus, 2005), Патрик Маккаффертимен бірге жазылған, Ирландияның тарихи жазбалары мен аңыздарында жазылған 540 ж. оқиғасына назар аударады және мифтердегі бейнелер мен оқиғалар арасындағы уақыт британдық астрономдар Виктор Клуб пен Билл Нейпер сипаттағандай, P/Encke-ге ұқсас жерді кесіп өтетін орбитасы бар кометамен сәйкес келеді. Оның соңғы кітабы "Қара өлім туралы жаңа жарық: ғаламдық байланыс" (Tempus, 2006) деп аталады. Онда ағаш сақинасы мен Гренландия мұздықтарының деректері, аналдардағы сипаттамалары, мифтер мен метафоралар 540 ж. болған жаһандық экологиялық құлдырауды қолдайды, соның ішінде Юстиниан обасы да, және бұл 1348 ж. Қара өлім кезіндегі жағдайларға да қатысты.

Деректерді жариялау туралы дау

2010 жылы Бейли ағаш сақиналарының деректерін жариялау мәселесіне байланысты дауға қатысты. Бейли бұл деректердің оның жеке зияткерлік меншігі екенін айтады. Алайда, Ұлыбританияның Ақпарат комиссары кеңсесі Бейли мемлекеттік университетте жұмыс істеген кезеңде бұл жұмыстың барлығын өзі жасағанын ескере отырып, деректерді жұртқа ашық ету керек деп шешті.