Кіріспе

Craspedia – Астра тұқымдасына жататын Австралия және Жаңа Зеландия гүлді өсімдіктерінің туысы. Олар Австралия мен Жаңа Зеландияда, теңіз деңгейінен Альп тауларына дейінгі әртүрлі орталарда өседі. Бұл туыс Австралияның барлық штатында кездеседі, бірақ Солтүстік территорияда таралмаған. Жаңа Зеландияда Craspedia Солтүстік аралдағы Шығыс Кейптен бастап Оңтүстікке қарай Стюарт аралына дейін өседі. Сондай-ақ, Кэмпбелл және Чатем аралдарында да кездеседі.

Сипаттама

Краспедия - тік, бұтақсыз сабақтары бар, құрама гүлшоғырларымен розетка пішіндес шөптер. Гүлшоғырлары жарты шар немесе шар тәрізді ұсақ гүлдерден тұрады. Көптеген түрлері көп жылдық, ал бір түрі жылдық ретінде тіркелген (Craspedia haplorrhiza). Жапырақтары пішін жағынан әртүрлі, ақтан жасылға дейін түсті болып келеді және көбінесе жіңішке түктермен жабылады. Жақын туысы - Пикнозорус, оны көбінесе "билли-бұғалар" деп атайды. Екі туысты жеке гүлбастарының құрама гүлбасына бекітілу әдісі арқылы ажыратуға болады: Пикнозоруста гүлбастар тікелей бекітіледі, ал Краспедияда олар кішкентай сабақшалардың үстінде пайда болады. Бұл екі туыс шындығында монофилеттік болуы мүмкін.

Таксономия

Craspedia тұқымдасын алғаш рет 1786 жылы Иоганн Георг Адам Форстер сипаттады. Ол Астралылар тұқымдасының, Гнафалия тайпасының құрамына кіреді және шамамен 23 түрін қамтиды. Алғашқы сипаттамада тек бір түр – Craspedia uniflora болған. Кейбір ерте авторлар Pycnosorus тұқымдасын да қамтыды, бірақ ол кейіннен бөлініп шықты. Молекулалық филогенез екі тұқымның бір-біріне жақын туыс екенін көрсетті, алайда олардың шындығында монофилеттік болуы мүмкін екенін көрсететін деректер де бар.

Этимология

Бұл туыс грек тіліндегі "Kraspedon" сөзінің құрметіне аталған, ол "шет, шет немесе жиек" деген мағына береді, себебі типтік түрге жататын жапырақтарының жиектері жұмсақ түктермен қапталған.

Биогеография және эволюция

Краспедияда екі әртараптылық орталығы бар, екеуі де жоталы аймақтармен байланысты. Олардың бірі – Австралиядағы Косцюшко ұлттық паркінің альпілік және субальпілік аймағында, онда жеті түр кездеседі. Екінші орталық – Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының солтүстік-батысындағы кеңірек аймақ, онда бірнеше түр өседі.

Экология

Craspedia түрлері жағалаудан альпілік аймақтарға дейінгі кең ауқымды жерлерде кездеседі және көбінесе ашық жерлерде өседі, кейде бұрынғы шаруашылық жерлерінде де табады. Австралияның кейбір түрлерін бақылау, олардың өрттен кейін жақсы қалпына келетінін көрсетеді. Австралияда Craspedia көбінесе орманды жерлерде өседі, ал Жаңа Зеландияда жабық Nothofagus ормандарынан мүлдем шығарылған. Craspedia түрлері Австралияның құрлықтағы тығыз, кең таралған популяцияларында кездеседі, бірақ Жаңа Зеландияда немесе Тасманияда сирек кездеседі. Австралияның альпілік емес түрлерінің көпшілігі эвкалипт ормандарымен байланысты далалық шөптесін және бұталы жерлерде өседі. Альпілік түрлер Тасманияда кездеседі. Жаңа Зеландияда түрлерді жағалаудағы құмды төбелерде, батпақты жерлерде, тасты далаларда және грейвак тас құлаған жерлерде табуға болады. Craspedia түрлері құм, қиыршық тас, саз және құнарлы қара топырақ сияқты әртүрлі топырақ түрлерінде өседі, олар жауын-шашын мөлшеріне байланысты әртүрлі геологиялық құрамынан пайда болған. Олар тек өте құнарсыз және қышқыл топыраққа төзбейді. Бұл Тасманияның батыс бөлігінде Craspedia-ның кездеспеуінен анық көрінеді, онда топырақ кембрийге дейінгі кварцты тау жыныстарынан түзілген. Бұл құмды, құнарсыз топырақтарда ылғалды шөптесін экожүйесі – Buttongrass Moorland басым.

Өсіру

Краспедия USDA аймақтарының 9–11-іне төзімді. Оны бір түйіннен розетканы кесіп көбейтуге болады, бірақ әдетте тұқым арқылы көбейту сенімдірек және жылдам әдіс болып табылады. Тұқымдар өскіндік ортада бірнеше күннің ішінде көкіректеуі мүмкін. Өсімдіктер көбінесе өздігінен тозаңданады. Альпілік түрлерге үнемі су және жақсы дренаж қажет. Барлық түрлер салқын тамырларды жақсы көреді; өсімдіктерді тас, қиыршық тас немесе құммен қоршау олар үшін жақсы жағдай жасайды. Өсімдік әдетте бір розетка ретінде өсе бастайды, және әрбір розетка көбінесе бір гүл сабағын шығарады. Сорттарының ішінде ‘Golf Beauty’ бар.

Қолданылуы

Краспедия әсемдік саябақ өсімдігі ретінде де, кесілген гүлдер мен гүл композицияларын, оның ішінде кептірілген гүлдерді жасау үшін гүл өсіру мақсатында да өсіріледі. Африка экспорт көзі болып табылады.