Жер астындағы жанартаулар: мұздық астындағы жарылыстардың нәтижесінде пайда болады. Исландия, Антарктида, Канадада кездеседі. Лава сумен тез салқындап, жастық тас түзеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жанартау түрі
Volcanic form
Мұз асты вулканы, сондай-ақ мұзды-жанартау деп те аталады, мұздың немесе мұз қабатының астындағы жанартаулық атқышулар нәтижесінде пайда болатын жанартау түрі. Лава көтеріліп, мұзды ерітіп көлге айналдырады. Бүгінде олар Исландия мен Антарктидада ең көп кездеседі; осы типтегі ескі құрылымдар Британдық Колумбия мен Юкон территориясында, Канадада да табылады. Атқышу кезінде мұз асты вулканынан шыққан лаваның қызуы үстіндегі мұзды ерітеді. Су лаваны жылдам салқындатады, нәтижесінде су асты вулкандарына ұқсас жастық лава пішіндері пайда болады. Жастық лавалар бөлініп, жанартаудың беткейімен құлап, жастық брекшиясы, туф брекшиясы және гиалокластит түзеді. Еріген су мұздың астынан шығуы мүмкін, мысалы, 1996 жылы Исландияда Гримсветн кальдерасы атқылағанда 3 км³ мұз еріді және үлкен мұздық көлдің су тасқыны болды. Мұз асты вулкандарының пішіні ерекше және есімді, жалпақ үстіңгі және тік беткейлері бар, ал қоршаған мұз бен еріген судың қысымымен құлаудан сақталады. Егер жанартау мұз қабаты арқылы толығымен еруге шабарса, көлденең лава ағындары пайда болады және жанартаудың жоғарғы бөлігі тегіс пішінге ие болады. Дегенмен, егер лаваның көп мөлшері кейіннен ауада атқыласа, жанартау дәстүрлі пішінге ие болуы мүмкін. Канадада жанартаулар конус тәрізді де, тегіс тәрізді де пішінде болуы мүмкін. Төбесі жалпақ, беткейі тік мұз асты вулкандары туя деп аталады, осы атауды 1947 жылы канадалық геолог Билл Мэтьюс Британдық Колумбияның солтүстігіндегі Туя Буттеге берген. Исландияда мұндай жанартауларды үстел таулары деп те атайды.
A subglacial volcano, also known as a glaciovolcano, is a volcanic form produced by subglacial eruptions or eruptions beneath the surface of a glacier or ice sheet which is then melted into a lake by the rising lava. Today they are most common in Iceland and Antarctica; older formations of this type are found also in British Columbia and Yukon Territory, Canada. During the eruption, the heat of the lava from the subglacial volcano melts the overlying ice. The water quickly cools the lava, resulting in pillow lava shapes similar to those of underwater volcanoes. When the pillow lavas break off and roll down the volcano slopes, pillow breccia, tuff breccia, and hyaloclastite form. The meltwater may be released from below the ice as happened in Iceland in 1996 when the Grímsvötn caldera erupted, melting 3 km3 of ice and giving rise to a large glacial lake outburst flood. The shape of subglacial volcanoes tends to be quite characteristic and unusual, with a flattened top and steep sides supported against collapse by the pressure of the surrounding ice and meltwater. If the volcano eventually melts completely through the ice layer, then horizontal lava flows are deposited, and the top of the volcano assumes a nearly level form. However, if significant amounts of lava are later erupted subaerially, then the volcano may assume a more conventional shape. In Canada the volcanos have been known to form both conical and nearly level shapes. The more distinctly flat topped, steep sided subglacial volcanoes are called tuyas, named after Tuya Butte in northern British Columbia by Canadian geologist Bill Mathews in 1947. In Iceland, such volcanoes are also known as table mountains.
Жүктілік
Субледистік атылулар көбінесе йёкульлауптарды, яғни үлкен су тасқындарын тудырады. 1996 жылдың қараша айында Ватнайёкулл мұз қабатының астындағы Гримсветн жанартауы атқылап, бірнеше көпірлерді қиратып немесе ауыр зақымдап, көптеген адамдарға әсер еткен йёкульлаупты тудырды. Ұлттық ғылым қорының бағдарламалық директоры Соня Эсперанка мұз астындағы жанартаулардың қауіптілігі туралы: "Мұзбен жабылған жанартау атқанда, балқыған магма, мұз және еріген судың өзара әрекеттесуі апатты салдарға әкелуі мүмкін" деді.
Subglacial eruptions often cause jökulhlaups or great floods of water. In November 1996 the Grímsvötn Volcano beneath the Vatnajökull ice sheet erupted and caused a Jökulhlaup that affected more than and destroyed or severely damaged several bridges. Sonia Esperanca, program director in the National Science Foundation commented on the danger of subglacial volcanoes: "When an ice covered volcano erupts, the interplay among molten magma, ice and meltwater can have catastrophic results."
Антарктидадағы атылу
2008 жылдың қаңтар айында Хью Корр мен Дэвид Вон басқаратын Британдық Антарктика зерттеу (БАС) ғалымдары (Nature Geoscience журналында) 2200 жыл бұрын Антарктида мұз қабатының астында жанартау жарылғанын хабарлады (әуедегі зерттеулерде радар суреттеріне сүйенген). Соңғы 10 мың жылдағы ең ірі жарылыс, жанартау күлі Пайн аралы мұздығына жақын, Гудзон тауларының астындағы мұз бетінде табылды.
In January, 2008, the British Antarctic Survey (Bas) scientists led by Hugh Corr and David Vaughan, reported (in the journal Nature Geoscience) that 2,200 years ago, a volcano erupted under the Antarctica ice sheet (based on airborne survey with radar images). The biggest eruption in the last 10,000 years, the volcanic ash was found deposited on the ice surface under the Hudson Mountains, close to Pine Island Glacier.
Марста
Көптеген ғалымдар Марс бетінен шамамен бірнеше километр тереңдікте сұйық су бар екеніне сенді, бірақ қазіргі уақытта бар роверлермен сол тереңдікке бұрғылау мүмкін емес. Аризона штаты университетінің Мередит Пэйн мен Джек Фармер ғалымдары "Викинг" және "Марс орбиталы" камераларынан алынған суреттерді зерттеп, микроорганизмдерді бетке жеткізе алатын мүмкін болатын мұз асты жанартауларын іздеді.
Many scientists believe that liquid water exists many kilometers below the surface of Mars, but at this point in time it is impossible to drill to those depths with the rovers in existence. Meredith Payne and Jack Farmer of Arizona State University have studied images from the Viking and Mars Orbiter cameras in search of possible sub glacial volcanoes that could carry microbes to the surface.
Мұз түйіндері
Мұз түйіршіктерінің, мысалы, Восток мұз түйіршігінің талдауы арқылы қатысты су асты вулкандарының қауіпті жарылыстарын уақытында бақылауға болады. Су асты вулкандардың жарылыстары NO және SO-ның жоғары концентрацияланған қабаттары арқылы анықталады.
It is possible to track catastrophic subglacial volcano eruptions in time with the analysis of ice cores such as the Vostok core. Subglacial volcanic eruptions are identified by layers of high concentrations of NO and SO.