Кіріспе

Норвегиялық физик Йорг Тофте Джебсен (27 сәуір 1888 – 7 қаңтар 1922) – Норвегияда Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясы бойынша алғаш зерттеу жұмыстарын жүргізген физик. Осы себепті ол ерте қайтыс болғаннан кейін, қазір көпшілік Джебсен-Біркофф теоремасы деп атап жүрген, жалпы сфералық масса таралуының сыртындағы метрикалық тензорға қатысты жұмыстарымен танылды.

Өмірбаян

Джебсен Вестфолдтағы Бергерде туып өсті, оның әкесі Йенс Йоханнес Джебсен екі ірі тоқыма фабрикасын басқарды. Оның анасы Агнес Мари Тофте болды және олар 1884 жылы үйленді. Бастауыш мектептен кейін Ослода орта мектепті және гимназияны бітірді. Ол математикалық пәндерге ерекше қабілетін көрсетті. 1906 жылы соңғы examen artium емтиханын тапсырғаннан кейін, сол кездегідей университетте академиялық білімін жалғастырмады. Ол әкесінің компаниясына жұмысқа орналасуы керек еді, сол үшін Германияның Аахен қаласында екі жыл тоқыма өндірісін оқыды. Англияда қысқа уақыт болғаннан кейін Норвегияға оралып, әкесімен жұмыс істей бастады. Бірақ табиғат ғылымдарына деген қызығушылығы басымдық алып, 1909 жылы Осло университетінде осы мамандықты оқуға кірісті. 1911-12 жылдары Тронхеймдегі жаңадан құрылған Норвегия технология институтында (НТИ) Сейм Селандтың ассистенты болып жұмыс істеген кезеңде оның жұмысы үзіліске ұшырады. Ослоға оралғаннан кейін Ларс Вегардпен бірге рентген кристаллографиясын зерттеуді бастады. Оның көмегімен 1914 жылдың көктемінде Берлин университетінде осы зерттеулерін жалғастыра алды. Бұл Эйнштейннің сол жерде жаңа қызметке кіріскен кезімен бір уақытта болды.

Салыстырмалылық теориясы

Берлинде болған кезінде оның басты қызығушылықтары теориялық физика, әсіресе электродинамика екені анық болды. Бұл Эйнштейннің арнайы салыстырмалылық теориясының орталық бөлігі болды және ол Норвегияға оралғаннан кейін оның болашақ жұмысын анықтайтын жағдай жасады. 1916 жылдан бастап ол Тронхеймде ассистент болып жұмыс істеді, бірақ бір жылдан кейін денсаулығына байланысты қызметтен кетуге мәжбүр болды. 1917 жылғы жазда Ослода Магнхильд Андресенге үйленді, бір жылдан кейін олардың баласы дүниеге келді. Содан кейін олар Бергердегі ата-анасының үйіне қайтып оралды, онда ол «Versuch einer elektrodynamischen Systematik» деген тақырыптағы үлкен зерттеме жұмысын жеке күшпен жасады. Ол бір жылдан кейін, 1918 жылы аяқталды және ол оны университетте докторлық диссертация қорғау үшін пайдалануға үміттенді. Сол жылдың күзінде ол туберкулезге шалдыққандықтан санаторияда емделді. Оның жұмысы көп қызығушылық тудырмағандай көрінді. Мүмкін, себебі швед журналы шетелде кеңінен танылмаған. Бірнеше жылдан кейін оны Джордж Дэвид Биркофф қайта ашты және өзінің танымал ғылыми кітабына қосты. Осылайша ол «Биркофф теоремасы» деп белгілі болды. Джебсеннің алғашқы ашылуы 2005 жылы ғана айтылды және ағылшын тіліне аударылды. Сол кезден бері ол көбінесе Джебсен–Биркофф теоремасы деп аталады. Көптеген қазіргі заманғы дәлелдемелер түпнұсқа Джебсеннің есептеулеріне негізделген.

Соңғы жылдар

Эйнштейн 1920 жылы маусым айында Ослоға сапармен келді. Студенттік қоғамның шақыруымен ол салыстырмалылық теориясы туралы үш публично лекция оқуға тиіс болды. Жевсен де сол жерде болды, бірақ олар жеке кездескен-кешпегені белгісіз. Сол жылдың күзінде Жевсен отбасымен бірге Солтүстік Италиядағы Болцано қаласына денсаулығын жақсарту үшін, жұмсақ климат іздеу үшін сапарлады. Дәл сол жерде ол жалпы салыстырмалылық теориясында қолданылатын дифференциалдық геометрияның норвегия тіліндегі алғашқы баяндамасын жазды. Ол сонымен қатар Галилео Галилей және шіркеумен оның күресі туралы танымал кітап жазуға да уақыт тапты. Алайда, денсаулығы жақсармады және ол 1922 жылдың 7 қаңтарында қайтыс болды. Бірнеше аптадан кейін ол Норвегиядағы үйіне жақын жерге жерленді.