Иан МакХарга: Табиғатпен үйлесімді жоспарлаудың негізін қалаушы

Кіріспе

Ян Л. Макхарг (20 қараша 1920 жыл - 5 наурыз 2001 жыл) – шотланд ландшафт сәулетшісі және табиғи жүйелерді қолдана отырып, аймақтық жоспарлау туралы жазған автор. Макхарг экологиялық қозғалыстағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болды, ол қоршаған орта мәселелерін кеңінен қоғамдық назарға әкеліп, экологиялық жоспарлау әдістерін ландшафт сәулетінің, қала құрылысының және мемлекеттік саясаттың бағытына енгізді. Ол АҚШ-тағы Пенсильвания университетінде ландшафт сәулеті кафедрасын құрған адам. Оның 1969 жылғы «Табиғатпен дизайн» кітабы экологиялық жоспарлау концепциясын алғаш рет ұсынды. Бұл кітап ландшафт сәулеті және жерді пайдалану жоспарлау саласындағы ең танымал және жиі сілтеме жасалатын еңбектердің бірі болып табылады. Онда ол географиялық ақпараттық жүйелерде кейін дамитын негізгі принциптерді қалыптастырды.

қалыптасу жылдары

Оның әкесі Шотландияның Глазго қаласында менеджер, кейін сатушы болған. Макхарг ерте жасынан сурет салуға бейімділігін көрсетті және ландшафт сәулеті мамандығын қарастыруға кеңес берілді. Шотландияның екі жақты ландшафттары – Глазгоның түтінді өнеркәсіптік урбанизмі және оның төңірегіндегі табиғаттың көркемдігі – оның кейінгі ой-өрісіне терең ықпал етті. Одан кейін Макхарг Пенсильвания университетінде оқытушылық қызметке кірісті, онда ландшафт сәулеті факультетін құрды және 1957 жылы «Адам және қоршаған орта» атты жаңа, танымал курс ашты. Курста этика, құндылықтар және энтропиядан бастап плиталардың тектоникасына дейінгі әртүрлі идеялар туралы пікір алмасу үшін жетекші ғалымдар шақырылды. 1960 жылы CBS телеарнасында «Біз өмір сүретін үй» атты жеке телешоуын жүргізді, онда сол кездегі көрнекті дінтанушылар мен ғалымдар адамның әлемдегі орны туралы «Адам және қоршаған орта» курсын оқыту кезіндегідей стильде талқылады. 1963 жылы Иан Макхарг пен Пенсильвания университетінің әріптесі Дэвид А. Уоллес «Уоллес және Макхарг Ассошиэйтс» фирмасын құрды, кейін «Уоллес Макхарг Робертс & Тодд» (WMRT) болып өзгерді, ол американдық экологиялық жоспарлау және урбанизм қозғалыстарын дамытудағы маңызды рөлімен танымал. Фирманың маңызды жұмыстарына Балтимордың ішкі портының жоспары, Балтимор округіндегі аңғарлардың жоспары (Мэриленд штаты) және 1963-1965 жылдар аралығында Нью-Йорктегі Төменгі Манхэттеннің жоспары кіреді. 1960 және 1970 жылдардың басында американдық колледждерде американдық экологиялық қозғалыстың бірінші толқыны күш алып келе жатқанда, Макхарг маңызды тұлғаға айналды, ол өзінің тартымды бейнесі мен күшті риторикасын адам мен табиғи ортаны жаңадан интеграциялауға бағытталған нақты және көндірісді ұсыныстармен байланыстырды. 1960 және 1970 жылдары оның курсы Пенн университетінің кампусында ең танымал курс болды. Макхарг бақ дизайнына да қызығушылық танытты және үйлерді жақсы жеке бақ кеңістігімен жоспарлап, жобалау қажет деп сенді. Ол экологиялық көзқарас ұстанды, онда дизайнер топырақ, климат, гидрология және т.б. талдау арқылы аймақпен жақсы танысады. «Табиғатпен бірге жобалау» – заманауи дамудың проблемаларын анықтап, үйлесімді шешімдерді ұсынатын әдістемелік процесті ұсынатын алғашқы жұмыс болды. Бұл кітап түрлі салалар мен идеяларға әсер етті. Фредерик Р. Штайнердің айтуынша, «экологиялық әсерді бағалау, жаңа қауымдастықтарды дамыту, жағалау аймақтарын басқару, бұрынғы өнеркәсіптік аймақтарды қалпына келтіру, зоопарктарды жобалау, өзен бойындағы жоспарлау және тұрақтылық және жаңару дизайны туралы идеялар – барлығы «Табиғатпен дизайнның» ықпалын көрсетеді». Осы мақсатта адам табиғатқа ешқандай құрмет көрсетпей өмір сүрген «планеталық ауру» болып табылады. Ол Иудей-христиан дәстүрінде Киелі кітапта адамның жер бетінде билік жүргізуі туралы айтылғанын атап өтеді. Макхарг адамның өмір сүруі үшін бұл идеяны сөзбе-сөз емес, тек аллегория ретінде қабылдау керек дейді. Бұл мәлімдеме дінге қарсы деп түсіндірілмеуі үшін ол Пауль Тиллихті (протестантизм), Густав Вайгельді (католицизм) және Абрам Хешельді (иудаизм) осы мәселеде онымен келісетін көрнекті діни ғалымдар ретінде келтіреді. Иан Макхарг Техас штатының Монтгомери округінде орналасқан «Вудлендс» қалашығының бастапқы жобалаушысы болды. Бұл қалашық Хьюстоннан солтүстікке қарай тридцать миль жерде орналасқан ағаштан жасалған жерлерден құрылды, және Джордж П. Митчелл Макхаргты жобаға кеңес беру үшін шақырды, нәтижесінде бастапқы жоспарларда оның көптеген ерекше дизайндары болды. Су тасқынына қатысты алаңдаушылықтың бір бөлігі ретінде Макхарг су жүйесін учаскенің ең маңызды аспектісі ретінде анықтады. Фирма жобалаған табиғи дренаж жүйесі Макхаргтың алаңдаған ағынды суды шектеуде сәтті болды және дәстүрлі дренаж жүйесінен әлдеқайда арзан болды. 1998 жылы «Жерді емдеу» жинағында Макхарг Вудлендс өзінің идеалдарының ең жақсы мысалы екенін жазды. Жұмыстың көп бөлігін Макхарг әлі де сол жерде болған кезде үлкен команда орындады, ал ол кеткеннен кейін көптеген басқалар да атқарды. Вудлендс бүгінгі күні де табысты экологиялық қауымдастық болып табылады. Макхаргтың қалалық кеңейтім жобаларына қатысты жоспарлары геометриясы жағынан «француздыққа» қарағанда «ағылшындыққа» жақын болды. Ол салыстырмалы түрде тығыз тұрғын үйлерді үлкен табиғи ортада орналастыруды көздейтін «кластерлік даму» деп аталатын әдісті ұнатты. 1975 жылы WMRT Иран шахы үшін жобаның жоспарлау кезеңін бастады, ол «Пардисан» деп аталатын, әлемде бұрын-соңды болмаған экологиялық саябақ болуға тиіс болды.

His father was a manager and later a salesman in the industrial city of Glasgow, Scotland. McHarg showed an early talent for drawing and was advised to consider a career in landscape architecture. His early experiences with the bifurcated landscapes of Scotland—the smoky industrial urbanism of Glasgow and the sublimity of the surrounding environs—had a profound influence on his later thinking. Soon thereafter, McHarg began teaching at the University of Pennsylvania, where he developed the department of landscape architecture, and developed a popular new course, titled Man and Environment in 1957. The course featured leading scholars whom McHarg invited to his class to discuss ethics and values, as well as other ideas ranging from entropy to plate tectonics. In 1960, he hosted his own television show on CBS, The House We Live In, inviting prominent theologians and scientists of the day to discuss the human place in the world, in a style similar to the one he honed teaching "Man and Environment." In 1963 Ian McHarg and David A. Wallace, his academic colleague from the University of Pennsylvania, founded the firm of Wallace and McHarg Associates, later Wallace McHarg Roberts & Todd (WMRT) which is known for its central role in the development of the American environmental planning and urbanism movements. The seminal work of the firm includes the plan for Baltimore's Inner Harbor, the Plan for the Valleys in Baltimore County, MD, and the Plan for Lower Manhattan in New York City from 1963 through 1965. As the first wave American environmental movement swept across American college campuses in the 1960s and early 1970s, McHarg became an important figure, linking a compelling personal presence and a powerful rhetoric with a direct and persuasive proposal for a new integration of human and natural environments. Through the 1960s and 1970s, his course was the most popular on the Penn campus, McHarg also was interested in garden design and believed that homes should be planned and designed with good private garden space. He promoted an ecological view, in which the designer becomes very familiar with the area through analysis of soil, climate, hydrology, etc. Design With Nature was the first work of its kind "to define the problems of modern development and present a methodology or process prescribing compatible solutions". The book also affected a variety of fields and ideas. Frederick R. Steiner tells us that "environmental impact assessment, new community development, coastal zone management, brownfields restoration, zoo design, river corridor planning, and ideas about sustainability and regenerative design all display the influence of Design with Nature". To this end man is a "planetary disease", who has lived with no regard for nature. He discusses how in the Judeo Christian traditions, the Bible says that man is to have dominion over the earth. McHarg says that for man to survive, this idea must be taken as an allegory only, and not as literally true. Lest this statement be construed as anti religion, he cites Paul Tillich (Protestantism), Gustav Weigel (Catholicism), and Abram Heschel (Judaism) as noted religious scholars who are also in agreement with him on this point. Ian McHarg was the original co designer of The Woodlands, Texas, an unincorporated community in Montgomery County, Texas. This community was developed from timberland located thirty miles north of Houston, by George P. Mitchell, who hired McHarg to consult on the project and, as a result, the original plans featured many of his unique designs. Due in part to concerns of flooding, McHarg identified the water system as the most critical aspect of the site. The natural drainage system the firm designed was successful at limiting the runoff with which McHarg was concerned, and was also much cheaper than a conventional drainage system would have been. In 1998, in his collection To Heal the Earth, McHarg wrote that the Woodlands is one of the best examples of his ideals. Most of the actual work was done by a large team while McHarg was still there, and by many others in the years since he left. The Woodlands continues to be a successful ecological community even today. McHarg's own plans for urban expansion projects also were more 'English' than 'French' in their geometry. He favoured what became known as 'cluster development' with relatively dense housing set in a larger natural environment. In 1975, WMRT began the planning phase of a project for the Shah of Iran, an environmental park to be called Pardisan, unlike any the world had ever seen.

Марапаттар

МакХарг көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде Гарвардтың өмір бойы жетістіктері үшін берілетін сыйлығы, Американың сертификатталған жоспарлаушылар институтының «Пионер» сыйлығы және 15 медаль, соның ішінде 1990 жылғы Ұлттық өнер медалі, Америка Ландшафт Сәулетшілері Қоғамының медалі және Вирджиния университетінің архитектура саласындағы Томас Джефферсон қорының медалі. 2000 жылы ол қала құрылысы саласындағы Жапония сыйлығын алды, бұл сыйлық осы саланың дамуына маңызды үлес қосқан ғалымдар мен зерттеушілерге табыс етіледі.

Мұра

1980 жылы МакХарг өзі құрған фирмадан кетіп, фирма атауын Уоллес Робертс & Тодд (WRT) деп өзгертті. 1996 жылы МакХарг өзінің өмірбаянын «Өмірге деген ізденіс» деп жариялады. Ол сондай-ақ, Жер апталығының құрылуына зор үлес қосты және Кеннеди, Джонсон, Никсон және Картер басқармаларының қоршаған орта мәселелері жөніндегі комиссияларында қатысты. МакХарг 2001 жылғы 5 наурызда сексен жасында өкпе ауруынан қайтыс болды.

Ян Л. МакХаргтың қала құрылысы және экология орталығы

2017 жылдың жазында Пенсильвания университетінің Стюарт Вайцман дизайн мектебі МакХаргтың құрметіне жаңа, пәнаралық зерттеу орталығын құрды. Оның "Табиғатпен дизайн" атты еңбегінің жарық көргеніне 50 жыл толуын күтіп, 2019 жылдың маусым айында McHarg орталығының ресми ашылуы "Табиғатпен дизайн: қазіргі заман" атты іс-шара, көрме және кітап жобасы аясында өтті. Орталықтың миссиясы – қоршаған орта және әлеуметтік ғылымдар мамандарын жоспарлаушылармен, дизайнерлермен, саясаткерлермен және жергілікті тұрғындармен біріктіре отырып, климаттың өзгеруі салдарына ең осал аймақтардағы өмір сапасын жақсартудың практикалық және инновациялық жолдарын әзірлеу арқылы қалалық экологиялық дизайн саласында Вайцман мектебінің әлемдік көшбасшылығын нығайту. Орталықты Фредерик Штайнер мен Ричард Веллер бірлесіп басқарады, ал оның негізін қалаушы Вилкс отбасы директоры – Билли Флеминг.