Якоб Бидерманның «Ценодокс» пьесасы: 1602 жылғы ғажайып оқиғасы

Кіріспе

1602 ж. Жақып Бидерманның «Cenodoxus» керемет пьесасы – 17 ғасырдың басында өмір сүрген неміс иезуиті және көп пьеса жазған Якоб Бидерманның бірнеше керемет пьесаларының бірі. Якоб Бидерманның Париж дәрігері туралы аңызды беруі Гётенің «Фауст» туындысына шабыт берген туындылардың бірі деп есептеледі.

Өнер тарихы

1602 жылы шілдеде Аугсбургтегі иезуит гимназиясында жарық көрген және 1600 жылға дейін қолмен жазылған нұсқалары сақталған «Сенодокс» пьесасы алғаш рет сол жердегі семинария студенттері тарапынан қойылды, негізінен институтта тұратын көптеген студенттердің көңіліне арналып. 1602 жылдың шілдесіндегі алғашқы қойылым тым жақсы қабылданғандықтан, келесі күні тағы бір рет қайталанды. «Сенодокс» латын тілінде қойылғанмен, ол қарапайым көрерменге жат емес еді, тіпті осы тілдегі қойылымдардың өте сәтті болуы оны Еуропадағы ең танымал пьесалардың біріне айналдырды. 1609 жылы Мюнхен мен Люцерндегі қойылымдар ерекше атақты болды, олардың соңында он төрт жас жігіт бірден иезуит орденіне қабылдануға өтініш білдірді. Пьеса 1615 жылы Прунтрутта, 1617 жылы Ингольштадтта, 1636 жылы Парижде, ал 1654 жылы Ипр мен Хилдесхаймда да сәтті қойылды. Осы қойылымдардың барлығын ескере отырып, «Сенодокс» пьесасының бүгінгі күнге дейін жеткен көптеген түптемесінің болуы таңқаларлық емес. Алайда, осы түптемелердің ең ертесі 1610 немесе 1611 жылдарға жатады және олар бүгінгі күнге дейін Келхаймдағы монастырда сақтаулы тұр. Бұл туындыға бай әулиелердің қызығушылығы артып, нәтижесінде 1635 жылы Иоахим Мейхельдің неміс тіліне аудармасы жасалды. Бидерманның пьесалары оның өлімінен 27 жыл өткен соң, 1666 жылға дейін бір жинақта жарияланбады, олар «Ludi Theatrales» деген атпен латын тілінде басылды. Қойылымдарда әрбір жеті өлімдік күнә кейіпкер ретінде бейнеленді, сондықтан оларды тану үшін студенттер тиісті киім киді. Күнәлардың кейбіреуі жеке, ал кейбіреуі жұп болып, ұйықтаған Сенодокстың құлағына жақындап, оны адастыруға, күмән тудыруға немесе оның бойындағы кемшіліктерді күшейтуге тырысты. Жеті өлімдік күнәнің жеті бейнесі – шайтандар немесе демон – төсек бөлмесі ретінде безендірілген сахнада билеп, осындай қимылдарға мұқият хореографиялық дайындық пен репетиция қажет болды. Бұл өте күрделі пьеса болды.

Published in July 1602 at a Jesuit High School in Augsburg, and with earlier handwritten drafts available prior to 1600, Cenodoxus found its first performances by the seminary students there, put on principally for the benefit of the many students residing at the institute. The initial performance in July 1602 was so well received that it was performed a second time the next day. Far from being inaccessible to the typical theatergoer, the performances of Cenodoxus in Latin were so enthusiastically received that the choice of the language had the effect of making the play one of the hottest hits in Europe. Especially noteworthy performances were recorded in Munich and Lucerne in 1609, after the conclusion of which fourteen young men immediately asked to enter the Jesuit order. The play was also performed with comparable results in Pruntrut in 1615, in Ingolstadt in 1617, in Paris in 1636, and both Ypres and Hildesheim in 1654. Considering all these performances, it is no surprise that there are a fair number of copies of Cenodoxus surviving to this day, but the earliest such copies date back to 1610 or 1611, and are, to this day, preserved as such in a convent in Kelheim. The attention given to this work by the wealthy nobility eventually filtered down to the common people, leading to a German vernacular translation by Joachim Meichel in 1635. Bidermann's plays were not printed as a single work until 1666, when they were collected under the title of Ludi Theatrales—still in Latin—some 27 years after his death. As productions go, the performances involved elaborate costumes because each of the Seven Deadly Sins was personified by a student that was appropriately dressed so he could be recognized as such, and an intricate dance sequence involved the deadly sins approaching the dying body of Cenodoxus. Some of the sins approached singly, others in pairs, and each came to the ear of the sleeping Cenodoxus, to whisper into it, and lead him astray, or stir within him a doubt, or magnify in him whatever flaw they could find to foster. This kind of movement, with up to seven personifications of the Seven Deadly Sins, taking the form of devils or demons, each dancing around on a stage that was mocked up to be a bedroom, naturally required a lot of choreographic preparation and rehearsal. It was a fairly complex play.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кенодокс (ценодоксия, "әдемі сөздерге құмарлық" немесе "бос әңгіме") ауруларды емдеп, кедейлерге көмектесіп, мейірімді сөздер айтып, мұқтаждарға қызмет еткен адам еді. Ол баршаның сүйіспеншілігі мен құрметіне ие болды. Өмірінің шарықталу шағында ол өзі қойған барлық мақсатқа жетті. Ол ұстаз, ғалым, дәрігер, заңгер және философ болды. Адам баласының жетістікке жете алатын барлық саласында өзгелерден озып түсті. Бірақ денсаулығы нашарлап, бұл оның барлық достарын алаңдатты. Ол ауырғанда, достары оны көруге үйіне келді, бірақ оны құтқаруға ештеңе істей алмады. Олар оған тек жақсы тілектер айтты, оған ұқсауға ниеттенді. Халық күні-түні оның үшін дұға етті. Барлығы Кенодокс ең жақсы адам екеніне сенеді. Қай жерден келгендеріне қарамастан, ешкімнің араласуы Париждің бұл жақсы дәрігеріне көмектесе алмады, өйткені ол өте көп адамға көмектескен еді. Діни қызметкер келді, бірақ одан бұрын мойындамаған ешқандай күнәні ести алмады. Ол: "Бірақ, Алланың қалауымен, ол денсаулығын қалпына келтіруі мүмкін", - деп, кетіп қалды. Дегенмен Кенодокс қайтыс болды, және аза тұру басталды.