Кіріспе
Ашық қолжетімді журналдардың библиографиялық дерекқоры
SciELO (Scientific Electronic Library Online) – ашық қолжетімді журналдардың библиографиялық дерекқоры, цифрлық кітапхана және кооперативтік электрондық басылымдар моделі. SciELO дамушы елдердің ғылыми коммуникация қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен құрылды және ғылыми әдебиеттің көрінуі мен қолжетімділігін арттырудың тиімді жолын ұсынады. 1997 жылы Бразилияда алғаш құрылған SciELO желісінде және оның журналдар жинағында бүгінде 16 ел бар: Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Эквадор, Мексика, Парагвай, Перу, Португалия, Оңтүстік Африка, Испания, Уругвай және Венесуэла. SciELO бастапқыда Сан-Паулу ғылыми-зерттеу қоры (FAPESP) және Бразилияның ғылыми-техникалық даму жөніндегі ұлттық кеңесі (CNPq) мен Латын Америкасы және Кариб бассейні денсаулық сақтау ғылымдары жөніндегі ақпарат орталығы (BIREME) тарапынан қолдау көрсетілді. SciELO барлық SciELO желілік сайттарын біріктіретін және оларға қолжетімділікті қамтамасыз ететін портал ұсынады. Пайдаланушылар SciELO-ның барлық жинақтарында іздеу жүргізе алады, немесе іздеуді бір ел жинағымен шектей алады, сондай-ақ тақырыптық сала, баспагер немесе журнал атауы бойынша қарап шыға алады.
Ашық қолжетімділік
2013 жылы Латын Америкасы SciELO жобасы ақысыз жариялаудың 15 жылдығын тойлады. Ашық қолжетімділік ғылыми материалдарға қолжетімділікті ұзақ жылдар бойы баса назар аударды. Дегенмен, ашық қолжетімділік – бұл көзге көрінетін және танымал журналдарды өндіру құралдарына қолжетімділікке де мүмкіндік беруді білдіреді. Бұл мәселе дамып келе жатқан және жаңадан дамып келе жатқан елдер үшін ерекше маңызды, себебі оларда ғылыми журналдарды шығарудың қосымша артықшылықтары мен қиындықтары бар. SciELO-ның "SciELO in Perspective" атты блогы да бар, онда ғалымдар мен зерттеушілер кең көлемді аудиторияға бағытталған мақалалар жариялайды.
Технология
Мақалалар SciELO-ға XML немесе HTML+SGML түрінде, әртүрлі мақала DTD-ларын пайдалана отырып, жариялаушылар жібереді. SGML DTD 2013 жылға дейін қолданылды, содан кейін SciELO XML сақталымдары үшін Journal Article Tag Suite (JATS) DTD стандартын ұсына бастады. XML белгілеу үшін Microsoft Office Word DOCX қолданбасындағы макрос қолданылады. SciELO порталдарында алынған JATS мақалалары XSLT арқылы HTML-ге түрлендіріледі, ал "SGML+HTML жиынтығы" мақалалары HTML мазмұнын пайдаланады (әдетте қолмен жасалған PDF-тен HTML-ге түрлендіру). Бұл процесс қателерді анықтап, оларды түзету үшін жариялаушыға жіберіледі. Графика да стандартты форматтар мен өлшемдерге түрлендіріледі. Түпнұсқа және түрлендірілген нысандар мұрағатталады. Түрлендірілген нысан графикалық, мультимедиалық немесе басқа да байланысты деректерге қатысты файлдармен бірге реляциялық деректер базасына көшіріледі. Көптеген жариялаушылар өз мақалаларының PDF нұсқаларын да ұсынады, олар өзгеріссіз қолжеткілі болады. Библиографиялық сілтемелер (SGML немесе XML) талданып, SciELO-дағы тиісті мақалаларға және баспагерлердің веб-сайттарындағы ресурстарға автоматты түрде байланыстырылады. Осы көздердің бірінде әлі қолжетімді емес журналдар немесе нақты мақалалар сияқты шешілмейтін сілтемелер деректер базасында тіркеледі және ресурстар қолжетімді болған кезде автоматты түрде "белсенді" болады. Ішкі индекстеу жүйесі іздеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Құралдар
SciELO XML құруға, өңдеуге және түрлендіруге арналған көптеген құралдар бар. Олар қарапайым, бастама конвертерлерден бастап, толыққанды XML түрлендіргіштерге дейін жетеді.
Дау
2015 жылдың шілдесінде америкалық кітапханашы Джеффри Билл өзінің блогында екі ірі латын Америкасының ашық қолжетімді дерекқорына (SciELO және Redalyc) "фавела" деп атаған мақала жариялады, бұл португал тіліндегі шалап төбелес ауданына арналған қарапайым сөз. Билл былай деді: "Солтүстік Американың көптеген ғалымдары осы мета-баспагерлерді немесе олар жинақтаған журналдарды естімеген. Олардың мазмұны көбінесе жасырын, аймақ алыс және беймәлім." Жауаптардың арасында Бразилияның қоғамдық денсаулық журналдары редакторлары форумы мен Associação Brasileira de Saúde Coletiva (Abrasco, Бразилияның қоғамдық денсаулық қауымдастығы) қабылдаған резолюция бар. Резолюция Биллдің сипаттамасына қарсылық білдіріп, жатқандағы "этноцентрикалық көзқарасқа" назар салып, фактілік қателіктерді түзетеді. Биллдің "неоколониалдық тұрғысынан" қарсы тұрып, резолюция Вессури, Гюдон және Сеттоның еңбектерін атап өтеді, олар SciELO және Redalyc (сонымен қатар Билл тарапынан сынға ұшыраған) сияқты бастамалардың Латын Америкасындағы және әлемдік ғылымның дамуына қосқан үлесін бағалайды: "Шындығында, Латын Америкасы ашық қолжетімділік баспа үлгісін әлемдегі кез келген басқа аймақтан гөрі көбірек пайдаланады. Сонымен қатар, Латын Америкасының университеттерінде қоғамдық миссия сезімі күшті болғандықтан, ағымдағы бастамалар аймақтың ғылыми әдебиетті қоғамдық игілік ретінде ұсына отырып, жаһандық білім алмасуына үлесін арттыратынын көрсетеді."