Электрондық құжаттарды жариялау және тарату

Кіріспе

Электрондық баспа (электрондық баспа, цифрлық баспа немесе онлайн баспа деп те аталады) электрондық кітаптарды, цифрлық журналдарды басып шығаруды, сондай-ақ цифрлық кітапханалар мен каталогтарды әзірлеуді қамтиды. Бұған сонымен қатар компьютерге, электрондық оқу құралына, планшетке немесе смартфонға орналастырылатын кітаптар, журналдар мен басылымдарды редакциялау да кіреді.

Туралы

Электрондық жариялау ғылыми басылымдар саласында кең таралды, онда сарапшылармен тексерілген ғылыми журналдар электрондық жариялаумен алмастырылуда деген пікір бар. Кітаптарды, журналдар мен газеттерді планшет арқылы тұтынушыларға тарату да жиі кездеседі, бұл нарық жыл сайын миллиондаған адамға өседі, оны Apple-дің iTunes кітап дүкені, Amazon-ның Kindle кітап дүкені және Google Play кітап дүкені сияқты онлайн сатушылар қамтамасыз етеді. Нарық зерттеулері көрсеткендей, 2015 жылдың соңына қарай журналдар мен газеттердің жартысы цифрлық форматта таратылатын болады және 2015 жылға қарай АҚШ-тағы оқудың жартысы қағазсыз жүзеге асырылатын болады. Интернет арқылы тарату (онлайн жарияланым немесе веб-жарияланым деп те аталады, егер ол веб-сайт түрінде болса) қазіргі уақытта электрондық жариялаумен тығыз байланысты болғанымен, CD және DVD дискілердегі энциклопедиялар сияқты желіге қосылмаған электрондық басылымдар да бар, сондай-ақ мобильді пайдаланушылар мен сенімді және жоғары жылдамдықты желіге қол жеткізе алмайтындар пайдаланатын техникалық және анықтамалық басылымдар да бар. Электрондық баспа дамыған және дамушы елдерде студенттерді тестілеуге дайындауда қолданылады (бұл дәстүрлі кітаптарды ішінара алмастырады), себебі ол мазмұн мен талдауды біріктіріп, студенттерге пайда әкеледі. Apple Inc. компаниясының Apple Books және Apple компаниясының АҚШ-тағы үш ірі оқулық жеткізушісімен келіссөздері электрондық баспаның оқулықтарда кеңінен қолданылуына мүмкіндік береді. Электрондық жариялау көркем әдебиет саласында да үлкен танымаллыққа ие. Электрондық баспагерлер нарықтың өзгеретін сұранысына жылдам жауап бере алады, өйткені олар кітаптарды басып беруге тапсырыс беріп, жеткізіп алуға міндетті емес. Электрондық баспа кітаптардың кең ауқымын ұсынады, соның ішінде тұтынушылар дәстүрлі кітап дүкендерінде таба алмайтын кітаптарды да қамтиды, себебі оларға дәстүрлі "баспаға шығару" үшін жеткілікті сұраныс болмайды. Электрондық баспа жаңа авторларға дәстүрлі баспагерлер үшін тиімді болмайтын кітаптарды шығаруға мүмкіндік береді. "Электрондық жариялау" термині 2010 жылдары негізінен онлайн және веб-бағытталған баспагерлерге қатысты қолданылса да, бұл термин мәтіннің компьютерде жасалуы және басқа да интерактивті медианың жаңа өндіріс, тарату және пайдаланушылардың өзара әрекеттесуін сипаттау үшін де қолданылған.

Electronic publishing has become common in scientific publishing where it has been argued that peer reviewed scientific journals are in the process of being replaced by electronic publishing. It is also becoming common to distribute books, magazines, and newspapers to consumers through tablet reading devices, a market that is growing by millions each year, generated by online vendors such as Apple's iTunes bookstore, Amazon's bookstore for Kindle, and books in the Google Play Bookstore. Market research suggested that half of all magazine and newspaper circulation would be via digital delivery by the end of 2015 and that half of all reading in the United States would be done without paper by 2015. Although distribution via the Internet (also known as online publishing or web publishing when in the form of a website) is nowadays strongly associated with electronic publishing, there are many non network electronic publications such as encyclopedias on CD and DVD, as well as technical and reference publications relied on by mobile users and others without reliable and high speed access to a network. Electronic publishing is also being used in the field of test preparation in developed as well as in developing economies for student education (thus partly replacing conventional books) – for it enables content and analytics combined – for the benefit of students. The use of electronic publishing for textbooks may become more prevalent with Apple Books from Apple Inc. and Apple's negotiation with the three largest textbook suppliers in the U. S.

Electronic publishing is increasingly popular in works of fiction. Electronic publishers are able to respond quickly to changing market demand, because the companies do not have to order printed books and have them delivered. E publishing is also making a wider range of books available, including books that customers would not find in standard book retailers, due to insufficient demand for a traditional "print run". E publication is enabling new authors to release books that would be unlikely to be profitable for traditional publishers. While the term "electronic publishing" is primarily used in the 2010s to refer to online and web based publishers, the term has a history of being used to describe the development of new forms of production, distribution, and user interaction in regard to computer based production of text and other interactive media.

Цифрландыру

1971 жылы Чикагодағы Иллинойс университетінің студенті Майкл С. Харт цифрландырудың алғашқы бастамасын іске қосты. Ол әдебиетті интернет арқылы баршаға қолжетімді ету мақсатындағы Гутенберг жобасын жобалады. Оның дамуына біраз уақыт кетті, 1989 жылы Майкл С. Харттың өзі және бірнеше еріктілер қолмен компьютерге көшірген тек 10 мәтін ғана болды. Бірақ 1991 жылы Web 1.0 пайда болғаннан кейін, оның статикалық беттер арқылы құжаттарды байланыстыру мүмкіндігіне ие болғаннан кейін, жоба қарқынды дамуға көшті. Көптеген еріктілер жобаны дамытуға, қоғамдық домендегі классикалық туындыларға қол жеткізуге көмектесті. 1970 жылдары Францияның Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы 12 ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі, көбінесе әдебиет, сондай-ақ философия және ғылым салаларын қамтитын мыңдаған кітапты цифрландырды. Осылайша, үлкен сөздік – Trésor de la langue française au Québec-тің негізі қаланды. Frantext деп аталған электрондық мәтіндер жинағы Discotext таңбасымен компакт-дискіде, ал 1998 жылы бүкіл әлемдік желіде жарияланды.

Жаппай цифрландыру

1974 жылы американдық өнертапқыш және болашақты зерттеуші Раймонд Курцвейл сандық жазуларды оптикалық тануға мүмкіндік беретін Omnifont бағдарламалық жасақтамасымен жабдықталған сканерді ойлап тапты. Бұл, цифрландыру жобаларын одан әрі дамытуға жағдай жасады, себебі цифрландыруға кеткен уақыт едәуір қысқарды және цифрлық кітапханалар көбейе бастады. Әлем бойынша электрондық кітапханалар пайда бола бастады. ABU (Association des Bibliophiles Universels) – 1993 жылы Cnam ұйымы құрған, жалпыға қолжетімді цифрлық кітапхана жобасы. Бұл желідегі алғашқы француздық цифрлық кітапхана болды; 2002 жылдан бері жұмысы тоқтап, олар әлі де қолжетімді жүзден астам мәтінді қайта жариялады. 1992 жылы Франция Ұлттық кітапханасы кең ауқымды цифрландыру бағдарламасын бастады. Президент Франсуа Миттеран 1988 жылдан бері жаңа және инновациялық цифрлық кітапхана құруды қалаған, ол 1997 жылы Gallica деген атпен жарық көрді. 2014 жылы цифрлық кітапханада 80 255 кітаптан және миллионнан астам құжаттан – баспалар мен қолжазбалардан тұратын қоры болды. 2003 жылы Wikisource іске қосылды, бұл жоба Wikipedia жобасына толықтыру ретінде қызмет ететін, цифрлық және көптілді кітапхана құруға бағытталған. Алғашқыда бұл жоба Гутенберг жобасын еске түсіретіндей "Project Sourceberg" деп аталды. Wikimedia Foundation қолдауымен Wikisource волонтерлер тексерген цифрланған мәтіндерді ұсынады. 2004 жылдың желтоқсан айында Google Google Books жобасын құрды, мақсаты – әлемдегі барлық кітаптарды (130 миллионнан астам кітапты) цифрландырып, оларды онлайн режимінде қолжетімді ету. 10 жыл өткен соң, 100 елден 400 тілде 25 000 000 кітап платформада орналастырылды. Бұл сол кездегі роботты сканерлердің сағатына 6000 кітапты цифрлауға мүмкіндік бергенінің арқасында мүмкін болды. 2008 жылы Europeana прототипі іске қосылды, ал 2010 жылға қарай жоба 10 миллионнан астам цифрлық нысанға қол жеткізуді қамтамасыз етті. Europeana кітапханасы – миллиондаған цифрлық нысандар туралы анықтамалар мен олардың цифрлық кітапханаларына сілтемелер ұсынатын еуропалық каталог. Сол жылы HathiTrust құрылды, ол АҚШ және Еуропаның көптеген университет кітапханаларының мазмұнын, сондай-ақ Google Books және Internet Archive кітапханаларын біріктірді. 2016 жылы HathiTrust-ты алты миллионнан астам пайдаланушы қолданды.

In 1974, American inventor and futurist Raymond Kurzweil developed a scanner which was equipped with an Omnifont software that enabled optical character recognition for numeric inputs. The digitization projects could then be more ambitious since the time needed for digitization decreased considerably, and digital libraries were on the rise. All over the world, e libraries started to emerge. The ABU (Association des Bibliophiles Universels), was a public digital library project created by the Cnam in 1993. It was the first French digital library in the network; suspended since 2002, they reproduced over a hundred texts that are still available. In 1992, the Bibliothèque nationale de France launched a vast digitization program. The president François Mitterrand had wanted since 1988 to create a new and innovative digital library, and it was published in 1997 under the name of Gallica. In 2014, the digital library was offering 80 255 online books and over a million documents, including prints and manuscripts. In 2003, Wikisource was launched, and the project aspired to constitute a digital and multilingual library that would be a complement to the Wikipedia project. It was originally named "Project Sourceberg", as a word play to remind the Project Gutenberg. Supported by the Wikimedia Foundation, Wikisource proposes digitized texts that have been verified by volunteers. In December 2004, Google created Google Books, a project to digitize all the books available in the world (over 130 million books) to make them accessible online. 10 years later, 25 000 000 books, from a hundred countries and in 400 languages, are on the platform. This was possible because by that time, robotic scanners could digitize around 6 000 books per hour. In 2008, the prototype of Europeana was launched; and by 2010, the project had been giving access to over 10 million digital objects. The Europeana library is a European catalog that offers index cards on millions of digital objects and links to their digital libraries. In the same year, HathiTrust was created to put together the contents of many university e libraries from USA and Europe, as well as Google Books and Internet Archive. In 2016, over six millions of users had been using HathiTrust.

Электрондық баспа

Алғашқы цифрландыру жобалары физикалық мазмұнды цифрлық форматқа көшіруден тұрды. Электрондық басылымның мақсаты – өндіріс, беттеу және жарияланым сияқты редакциялау мен басылым процесінің барлық кезеңін цифрлық ортада біріктіру. Ален Милль «Pratiques de l'édition numérique» (Майкл Синатра мен Марчелло Витали Розати редакциялаған) кітабында Интернет пен Желінің пайда болуын электрондық басылымның өзегі деп атап, олардың өндіріс пен тарату үлгілеріндегі маңызды өзгерістерді анықтағанын айтады. Интернет басылым мәселелеріне тікелей әсер етеді, авторлар мен пайдаланушыларға дәстүрлі процесте (жазушы – редактор – баспа үйі) одан әрі жылдамдауға мүмкіндік береді. Дәстүрлі басылым, әсіресе жаратылыс процесі, 1980-ші жылдары пайда болған жаңа десктоптық басылым бағдарламалық құралдары және энциклопедиялар мен анықтамалықтар үшін құрылған мәтіндік деректер базаларының арқасында революция жасады. Сонымен қатар, мультимедиа кітап, аудиовизуалды және компьютерлік ғылымдардың ерекшеліктерін біріктіре отырып, қарқынды дамыды. CD және DVD дискілері пайда болды, бұл сөздіктер мен энциклопедияларды компьютерде қарауға мүмкіндік берді. Интернеттің пайда болуы және таралуы шағын баспа үйлеріне кітаптарын тікелей онлайн жариялауға мүмкіндік берді. Amazon сияқты кейбір веб-сайттар пайдаланушыларына электрондық кітаптар сатып алуға мүмкіндік береді, ал Интернет пайдаланушылары көптеген білім беру платформаларын (ақылы немесе тегін), Wikipedia сияқты энциклопедиялық веб-сайттарды және тіпті цифрлық журналдар платформаларын таба алады. Электрондық кітап оқырман және тіпті смартфон сияқты түрлі құрылғылар арқылы қолжетімді бола бастады. Цифрлық кітап баспа үйлері мен олардың экономикалық үлгілеріне маңызды әсер етті және олар әлі де цифрлық дәуірде жаңа басылым тәсілдерін меңгеруге тиіс, себебі бұл сала әлі де дамуда.

Онлайн нұсқасы

Веб 2.0-ның жаңа коммуникациялық тәжірибесі мен қатысудың жаңа архитектурасына сүйене отырып, онлайн-басылым интернеттегі мазмұнды әзірлеу және жетілдіру үшін қоғамдық ынтымақтастыққа мүмкіндік береді, сонымен қатар ұжымдық оқу практикасы арқылы оқуды байытады. Веб 2.0 тек Веб 1.0 сияқты құжаттарды ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік желілер арқылы адамдарды байланыстырады: осы себепті оны қатысушы (немесе ұжымдық) Веб деп атайды. Ортақ пайдалану мен шығармашылық ұжымдық мазмұнды дамытуға көптеген құралдар жұмылдырылды. Олардың бірі – миллиондаған үлескерлер өңдеп, түзетіп, жақсартатын «Википедия» энциклопедиясы. «OpenStreetMap» да осы принципке негізделген. Блогтар мен пікірлер жүйесі де автор мен оқырмандар арасындағы жаңа өзара әрекеттесулер арқасында онлайн-басылым және жарияланым ретінде танымал, себебі бұл шабыт алудың және көзге түсудің маңызды тәсілі болып табылады.

Процесс

Электрондық баспа процесі дәстүрлі қағаз баспа процесінің кейбір аспектілерін қамтиды, бірақ дәстүрлі баспадан екі жағынан өзгеше: 1) соңғы өнімді басып шығару үшін офсеттік баспа машинасы қолданылмайды және 2) физикалық өнімді (мысалы, қағаз кітаптар, қағаз журналдар немесе қағаз газеттер) таратудан аулақ тұрылады. Мазмұн электрондық болғандықтан, оны интернет арқылы және электрондық кітап дүкендері арқылы таратуға болады, ал пайдаланушылар материалды түрлі электрондық және цифрлық құрылғыларда оқи алады, соның ішінде үстелдік компьютерлер, ноутбуктер, планшеттік компьютерлер, смартфондар немесе электрондық кітап оқу құрылғылары. Тұтынушы жарияланған мазмұнды веб-сайтта онлайн режимінде, планшет құрылғысындағы қосымшада немесе компьютердегі PDF-құжатта оқи алады. Кейбір жағдайларда оқырман мазмұнды тұтынушылық деңгейдегі сия тартқыш немесе лазерлік принтер арқылы немесе сұраныс бойынша басып шығару жүйесі арқылы қағазға басып шығара алады. Кейбір пайдаланушылар цифрлық мазмұнды құрылғыларына жүктеп алады, бұл олардың құрылғысы интернетке қосылмаған кезде де (мысалы, ұшақта) мазмұнды оқуға мүмкіндік береді. 2010 жылдары контентті электрондық түрде бағдарламалық қосымшалар ("қосымшалар") ретінде тарату кең таралды, себебі тұтынушылар смартфондар мен планшеттерді жылдам қабылдады. Бастапқыда әрбір мобильді платформа үшін арнайы қосымшалар жасау қажет болды, бірақ барлық құрылғылармен үйлесімділікке ұмтылуда HTML5 қолданылып, кез келген браузерде жұмыс істейтін және көптеген құрылғыларда қолданылатын веб-қосымшалар жасауға көңіл аударылды. Электрондық баспаның артықшылығы цифрлық технологияның үш қасиетін пайдаланудан туындайды: мазмұнды анықтау үшін XML тегтері, мазмұнның сыртқы түрін анықтау үшін стильдік кестелер және іздеу жүйелері үшін мазмұнды сипаттауға арналған метадеректер (деректер туралы деректер), бұл пайдаланушыларға мазмұнды табуға және анықтауға көмектеседі (метадеректердің кең таралған мысалы – әннің авторы, композиторы, жанры туралы ақпарат, ол көптеген CD және цифрлық аудио файлдармен бірге электрондық түрде кодталған; бұл метадеректер музыка әуесқойларына іздеген әндерін табуды жеңілдетеді). Тегтерді, стильдік кестелерді және метадеректерді пайдалану арқасында мазмұн әртүрлі оқу құрылғыларына (планшет, смартфон, электрондық кітап оқу құрылғысы және т.б.) бейімделетін "қайта құрылатын" форматқа ие болады немесе электрондық жеткізу әдістеріне сәйкес келеді. Электрондық баспаға көбінесе онлайн жеткізу әдістерін жасау үшін мәтіндік белгілеу (мысалы, HyperText Markup Language немесе басқа белгілеу тілі) қажет болғандықтан, қағаз кітаптар үшін баспа құрылымдарын жасаған типографтар мен кітап дизайнерлерінің дәстүрлі рөлі өзгерді. Цифрлық түрде жарияланған контентті жобалаушылар белгілеу тілдерін, қол жетімді оқу құрылғылары мен компьютерлердің түрлерін және тұтынушылардың контентті қабылдау, көру немесе қол жеткізу тәсілдерін жақсы білуі керек. Алайда, 2010 жылдары дизайнерлерге бұл стандартта мазмұнды жариялау үшін күрделі бағдарламалау білімі қажет емес жаңа, пайдаланушыға ыңғайлы дизайн бағдарламалық жасақтамасы қол жетімді болды, мысалы Adobe Systems Digital Publishing Suite және Apple iBooks Author. Ең көп қолданылатын файл форматы – epub, ол көптеген электрондық кітап форматтарында қолданылады. epub – көптеген баспа бағдарламаларында қол жетімді еркін және ашық стандарт. Тағы бір кең таралған формат – folio, ол Adobe Digital Publishing Suite компаниясының Apple iPad планшеттері мен қосымшалары үшін контент жасау үшін қолданылады.

The electronic publishing process follows some aspects of the traditional paper based publishing process but differs from traditional publishing in two ways: 1) it does not include using an offset printing press to print the final product and 2) it avoids the distribution of a physical product (e. g., paper books, paper magazines, or paper newspapers). Because the content is electronic, it may be distributed over the Internet and through electronic bookstores, and users can read the material on a range of electronic and digital devices, including desktop computers, laptops, tablet computers, smartphones or e reader tablets. The consumer may read the published content online on a website, in an application on a tablet device, or in a PDF document on a computer. In some cases, the reader may print the content onto paper using a consumer grade ink jet or laser printer or via a print on demand system. Some users download digital content to their devices, enabling them to read the content even when their device is not connected to the Internet (e. g., on an airplane flight). Distributing content electronically as software applications ("apps") has become popular in the 2010s, due to the rapid consumer adoption of smartphones and tablets. At first, native apps for each mobile platform were required to reach all audiences, but in an effort toward universal device compatibility, attention has turned to using HTML5 to create web apps that can run on any browser and function on many devices. The benefit of electronic publishing comes from using three attributes of digital technology: XML tags to define content, style sheets to define the look of content, and metadata (data about data) to describe the content for search engines, thus helping users to find and locate the content (a common example of metadata is the information about a song's songwriter, composer, genre that is electronically encoded along with most CDs and digital audio files; this metadata makes it easier for music lovers to find the songs they are looking for). With the use of tags, style sheets, and metadata, this enables "reflowable" content that adapts to various reading devices (tablet, smartphone, e reader, etc.) or electronic delivery methods. Because electronic publishing often requires text mark up (e. g., HyperText Markup Language or some other markup language) to develop online delivery methods, the traditional roles of typesetters and book designers, who created the printing set ups for paper books, have changed. Designers of digitally published content must have a strong knowledge of mark up languages, the variety of reading devices and computers available, and the ways in which consumers read, view or access the content. However, in the 2010s, new user friendly design software is becoming available for designers to publish content in this standard without needing to know detailed programming techniques, such as Adobe Systems' Digital Publishing Suite and Apple's iBooks Author. The most common file format is epub, used in many e book formats. epub is a free and open standard available in many publishing programs. Another common format is folio, which is used by the Adobe Digital Publishing Suite to create content for Apple's iPad tablets and apps.

Академиялық баспа

Мақала ғылыми журналға қарау үшін жіберілгеннен кейін, оның жариялануына бірнеше айдан екі жылға дейін уақыт кете беруі мүмкін, бұл журналдарды ағымдағы зерттеулерді тарату үшін тиімді форматқа айналдырмайды. Астрономия және физиканың кейбір салаларында, соңғы зерттеулерді таратудағы журналдың рөлі көбінесе arXiv.org сияқты препринттер репозиторийлерімен алмастырылды. Алайда, ғылыми журналдар сапаны бақылау және ғылыми беделді орнатуда маңызды рөл атқарады. Көптеген жағдайларда, препринттер репозиторийлеріне жүктелген электрондық материалдар әлі де пікірленген журналда жариялануға бағытталған. Электрондық жариялау кеңірек таралуға мүмкіндік беретінін көрсететін статистикалық деректер бар, себебі журнал онлайн қолжетімді болғанда, көптеген зерттеушілер оған қол жеткізе алады. Тіпті профессор белгілі бір журнал кітапханасында жоқ университетте жұмыс істейтін болса да, ол журналға онлайн режимінде қол жеткізе алады. Көптеген журналдар зерттеулердің дұрыс жүргізілгенін қамтамасыз ету үшін ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан сараптау процесін сақтай отырып, электрондық нұсқаларын ұсынды немесе тіпті толығымен электрондық жариялауға көшті.

Авторлық құқықтар

2000-жылдардың басында көптеген қолданыстағы авторлық құқық заңдары баспа кітаптары, журналдар және газеттерді ескере отырып жасалған. Мысалы, авторлық құқық заңдары көбінесе кітаптың қанша бөлігін механикалық түрде көшіруге немесе басуға болатынына шектеу қояды. Электрондық басылым авторлық құқыққа қатысты жаңа мәселелерді көтеріп отыр, себебі электрондық кітап немесе электрондық журнал желіде қолжетімді болса, миллиондаған интернет қолданушылар құжаттың бір ғана электрондық нұсқасын көре алады, тіпті бірде-бір "көшірме" жасалмайды. Алғашқы деректер электрондық басылымның дәстүрлі қағаз басылымға қарағанда ынтымақтастыққа негізделгенін көрсетеді; электрондық басылымдар көбінесе бірнеше автордың қатысуымен жасалады, ал нәтижесіндегі туындылар онлайн жарияланғандықтан оңай қолжетімді болады. Сонымен қатар, жарияланған материалдардың желіде болуы плагиатқа, материалды рұқсатсыз пайдалануға немесе қайта пайдалануға жағдай жасайды. Кейбір баспагерлер осы мәселелерді шешуге тырысуда. Мысалы, 2011 жылы HarperCollins компаниясы кітапханада электрондық кітапты қанша рет беруге болатынын шектеді. Penguin сияқты басқа баспагерлер өздерінің әдеттегі қағаз басылымдарына электрондық кітап элементтерін енгізуге тырысуда.