Кіріспе

Журналға жариялау алдындағы академиялық мақала. Академиялық жарияланымда препринт – бұл ғылыми мақаланың формалды пікірлеуден (сараптаудан) және рецензияланған ғылыми журналда жарияланудан бұрынғы нұсқасы. Препринт көбінесе журналда жарияланғанға дейін немесе кейін, тегін қолжетімді, әрі баспаға дайындалмаған түрінде болуы мүмкін.

Тарих

1991 жылдан бері препринттер қағаз түрінде емес, Интернет арқылы электрондық түрде таралды. Бұл arXiv және HAL (ашық архив) сияқты ірі препринт дерекқорының, сондай-ақ институционалдық репозиторийлердің пайда болуына әкелді. Препринттерді бөлісу 1960 жылдарға дейін жетеді, ол кезде Ұлттық денсаулық сақтау институттары биологиялық препринттерді таратқан. Алты жылдан кейін осы ақпарат алмасу топтарының жұмысы тоқтатылды, себебі журналдар осы арналар арқылы жіберілген қолжазбаларды қабылдауды доғарды. 2017 жылы Медициналық зерттеулер кеңесі гранттар мен стипендияларға өтінімдерде препринттерге сілтеме жасауды қолдады, ал Wellcome Trust грант өтінімдерінде препринттерді қабылдауға кірісті. 2017 жылдың ақпан айында Ұлттық денсаулық сақтау институттары, Медициналық зерттеулер кеңесі және Wellcome Trust сияқты ғалымдар мен биомедициналық қаржыландыру ұйымдарының коалициясы тіршілік ғылымдары препринттері үшін орталық платформа құру туралы ұсыныс жасады. 2017 жылдың ақпан айында SciELO SciELO Preprints – препринт серверін құру жоспарларын жариялады. 2017 жылдың наурыз айында Ұлттық денсаулық сақтау институттары зерттеу препринттерін ұсынуға ынталандыратын жаңа саясатты жариялады. 2017 жылдың сәуірінде Ашық ғылым орталығы алты жаңа препринт архивін іске қосатынын мәлімдеді. 2010 жылдардың соңында кітапханалар мен ашу құралдары Unpaywall деректерін жиі қолдана бастады, ол миллиондаған препринттерді және басқа да ашық қолжетімді дереккөздерді индекстейді және жазылымсыз пайдаланушылардың сұраныстарының жартысынан астамын қамтамасыз етеді. COVID-19 пандемиясының басында ауру туралы жарияланған зерттеулерге зәрулік болғандықтан, белсенді және жаңа пандемия кезінде өте баяу болған рецензиялау және жариялау процесін айналып өте отырып, препринттер түрінде көптеген зерттеу мақалалары жарияланды. COVID-19 тақырыбына қатысты препринттер, сондай-ақ дәстүрлі журналдарда жарияланған басқа да COVID-19 тақырыбына қатысты мақалалар ғылыми мақалалардың бір жылдағы ең үлкен өсіміне үлкен үлес қосты.

Академиялық тәжірибе

Қолжазбаларды сарапталған журналда жариялау әдетте алғашқы тапсыру сәтінен бастап бірнеше апта, айлар немесе тіпті жылдарға созылуы мүмкін, себебі редакторлар мен сарапшылар қолжазбаларды бағалауға және сынға алуға, ал авторлар сынға жауап беруге уақыт жұмсауға тиіс. Ғылыми қауымдастықтағы ағымдағы зерттеу нәтижелерін жылдам тарату қажеттілігі зерттеушілерді әлі сараптан өтпеген қолжазбалар болып табылатын препринттер деп аталатын құжаттарды таратуға итермеледі. Препринттерді дереу тарату авторларға әріптестерінен ерте пікір алуға мүмкіндік береді, бұл мақалаларды қайта қарау және ұсынуға дайындау кезінде көмектеседі. Препринттер сондай-ақ жаңалықтардың басымдығын көрсету және зияткерлік меншікті қорғау тәсілі ретінде де қолданылады (жаңалықтың жылдам қолжетімділігі патент алуға кедерес келтіру немесе бәсекелес тараптарды тоқтату үшін пайдаланылуы мүмкін). Көптеген баспагерлер жұмысты журналға тапсыру алдында препринт серверлерінде жариялауға рұқсат береді. Аз ғана баспагерлер әрбір жағдайды жеке қарастырады немесе Ингельфингер ережесін қолданып, тапсырудан бас тартады. Дегенмен, көптеген журналдар сілтемелерде препринттерді пайдалануды тыйым салады немесе ұсынбауға шақырады, себебі олар сенімді дереккөздер саналмайды. Кейбір журналға тәуелсіз сараптау қызметтері (Peerage of Science, Peer Community In, Review Commons, eLife Preprint Review) препринттерге әріптестердің сараптауын ұсынады. Бұл сараптаулар журналға жариялаудың алғашқы қадамы (Peerage of Science, Review Commons, eLife Preprint Review) немесе журналдарға тапсыруға кедерес келтірмейтін ресми редакциялық шешімге (Peer Community In) әкелуі мүмкін.

Баспаның кезеңдері

Препринт – әлі пікірленбеген мақала, ал постпринт – журналда жариялауға дайындық кезінде пікірленген мақала. Препринт және постпринт екеуі де мақаланың соңғы жарияланған нұсқасынан өзгеше болуы мүмкін. Препринттер мен постпринттерді бірге электрондық нұсқалар немесе e-нұсқалар деп атайды. «Қайта басылым» деген сөз бұрын жарияланған мақалалардың қағаз түріндегі көшірмелерін білдіреді; қайта басылымды журнал баспашысы жасаса болады, сондай-ақ оны цифрлық нұсқалардан (мысалы, пікірленген журналдардың электрондық деректер базасынан) немесе авторлар өз институттық репозиторийлерінде сақтаған электрондық нұсқалардан да жасауға болады.

Қызмет мерзімі мен жоғарылату

Академиялық ортада, егер алдын ала басылым сарапталған жарияланымның негізі болмаса, ғалымның қызметіне қатысты шешімдерде (тұрақтылыққа немесе жоғарылауға) оның салмағы зор болмайды. Математика саласындағы маңызды нәтижелердің кейбіреуі тек arXiv препринт серверінде ғана жарияланды. Математиктердің шамамен бір ғасырлық еңбегінен кейін, 2002 және 2003 жылдары Григорий Перельман математикалық дәлелдерін arXiv-те алдын ала басылым түрінде жариялады, олар Пуанкаре болжамын растады. Перельманға arXiv-те ғана жарияланған осы еңбегі үшін $1 миллиондық «Мыңжылдық» сыйлығы және Филдс медалі ұсынылды, бірақ ол екі сыйлықтан да бас тартты. Қос сілтеме жасау қаупі (сарапталған мақала жарияланғанда, алдын ала басылымға да сілтеме жасалуы мүмкін), этикалық және статистикалық талаптардың жоқтығы, COPE немесе ICMJE ережелерін сақтамау, кейбір елдерде авторлық құқық заңнамасын бұзу, белгілі бір жағдайларда денсаулыққа зиян келтіру, ақпараттық жүктеме, Ингельфингер ережесін бұзу (зерттеулерді журналда жарияланбастан бұрын таратуға бағытталған стратегия), төмен сапалы зерттеулерді жылдам жариялауға ұмтылу.

Препринт серверлерінің түрлері

Препринт серверлері үш санатқа бөлінеді: жалпы (көптеген препринттерді қабылдайды, көбінесе белгілі бір тақырыпқа немесе баспаға, мысалы Authorea), салалық (мысалы, bioRxiv, ChemRxiv) және аймақтық (мысалы, AfricArxiv, Arabixiv). Сонымен қатар, препринттерді иесі бойынша да жіктеуге болады: жеке баспа компаниялары (мысалы, PeerJ PrePrints), кітапханалар (мысалы, EarthArXiv), университеттер (мысалы, arXiv) немесе тәуелсіз коммерциялық емес ұйымдар (мысалы, HAL). Көптеген препринт серверлері құрылғанмен, кейбіреулері жабылды. Жабылған серверлер көбінесе коммерциялық баспа компанияларына (мысалы, Nature Publishing Group Nature Precedings-ті, ал O'Reilly&SAGE PeerJ PrePrints-ті жапты) немесе аймақтық серверлерге (мысалы, Индонезиямен шектелген INArxiv) тиесілі болды. Бұған қоса, бірнеше жазу платформалары (мысалы, Authorea) өздерінің қызметтерінің бір бөлігі ретінде жеке препринт серверлерін құрды. 60-тан астам препринт серверлерінің толық тізімін мына жерден қараңыз: Препринт репозиторийлерінің тізімі.