Кіріспе

Электрондық препринттердің онлайн архиві arXiv (айтылуы – «архив», мұндағы «X» грек әрпі хи ⟨χ⟩-ны білдіреді) – электрондық препринттер мен постпринттердің (э-принттер деп аталады) ашық қолжетімділік репозиторийі. Олар модерациядан өткен соң жариялауға рұқсат етіледі, бірақ рецензияланбаған. Онда математика, физика, астрономия, электротехника, компьютерлік ғылым, сандық биология, статистика, математикалық қаржы және экономика салаларындағы ғылыми мақалалар бар, оларға онлайн режимінде қол жеткізуге болады. Математика мен физиканың көптеген салаларында ғылыми мақалалардың дені рецензияланған журналда жарияланбастан бұрын arXiv репозиторийіне авторлардың өздері жүктейді. Кейбір баспагерлер авторларға рецензияланған постпринтті архивке сақтауға рұқсат береді. 1991 жылдың 14 тамызында құрылған arXiv.org 2008 жылдың 3 қазанында 500 мың мақаладан асып, 2014 жылдың соңына қарай миллионға жетті. 2021 жылдың сәуір айына қарай ай сайын шамамен 16 000 мақала тапсырылады.

Тарих

arXiv-тің пайда болуына компактты TeX файл пішімі мүмкіндік берді, ол ғылыми мақалаларды Интернет арқылы оңай жеткізуге және клиент жағында көрсетуге мүмкіндік жасады. 1990 жылдардың басында Джоан Кохн физика бойынша алдын ала басылымдарды әріптестеріне TeX файлдары түрінде электрондық пошта арқылы жібере бастады, бірақ жіберілген мақалалардың саны тез арада пошта жәшіктерін толтырып қойды. Пол Гинспарг орталық сақтаудың қажеттігін мойындады және 1991 жылдың тамызында Лос-Аламос Ұлттық зертханасында (LANL) орналасқан, кез келген компьютерден қолжетімді орталық репозиторийлік пошта жәшігін құрды. Жақын арада қосымша қолжетімділік тәсілдері енгізілді: 1991 жылы FTP, 1992 жылы Gopher және 1993 жылы Әлемдік желі. Мақалаларды сипаттау үшін «электрондық басылым» термині жылдам қабылданып алынды. Ол LANL препринт архиві деп аталған физика архиві ретінде басталып, бірақ көп ұзамай астрономия, математика, компьютерлік ғылым, сандық биология және соңғы кезде статистика салаларын да қамтыды. Оның бастапқы домендік аты xxx.lanl.gov болды. LANL-дың үлкен қарқынмен дамып жатқан технологияға қызығушылық танытпауына байланысты, 2001 жылы Гинспарг мекемесін Корнелл университетіне ауыстырып, репозиторийдің атын arXiv.org деп өзгертті. Қазіргі таңдағыда оны негізінен Корнелл университеті ұйымдастырады, әлем бойынша бес айнасы бар. arXiv алдын ала басылымдарды ерте пайдаланушы және насиленуші болды. Алдын ала басылымдарды бөлісудегі табысы ғылыми жарияланымдардағы кейінгі қозғалысқа, яғни ашық қолжетімділікке (open access) әкелген маңызды факторлардың бірі болды, және кейде мақалалар рецензиялық журналдарда жарияланбастан бұрын оларды қарау үшін де пайдаланылады. Гинспарг 2002 жылы arXiv-ті құрғаны үшін MacArthur стипендиясын алды. 2013-2017 жылдар аралығында arXiv-тің жылдық бюджеті шамамен 826 000 долларға бағаланды, ол Корнелл университетінің кітапханасы, Саймонс қоры (сыйлық және гранттар түрінде) және мүше мекемелерден түсетін жылдық төлемдер есебінен қаржыландырылды. Бұл модель 2010 жылы пайда болды, Корнелл университеті әрбір мекеменің жүктеу көлеміне байланысты жылдық ерікті жарналар төлеу арқылы жобаның қаржылық базасын кеңейтуге тырысты. Әрбір мүше мекеме arXiv-ті қолдау үшін бес жылдық қаржыландыру міндеттемесін қабылдайды. Мекемелердің пайдалану рейтингіне сүйене отырып, жылдық төлемдер төрт деңгейде белгіленеді: 1000 доллардан 4400 долларға дейін. Корнелл университетінің мақсаты шамамен 220 мекемеден жиналатын мүшелік жарналар арқылы жылына кем дегенде 504 000 доллар жинау. 2011 жылдың қыркүйегінде Корнелл университетінің кітапханасы arXiv-тің жұмысын және дамуын жалпы әкімшілік және қаржылық тұрғысынан өз бақылауына алды. Гинспаргтің "Жоғары білім туралы хроникада" берген сұхбатында айтқан сөзіне сәйкес, «бұл өмір бойына созылатын жаза емес, үш сағаттық саяхат болуы керек еді». Дегенмен, Гинспарг arXiv-тің ғылыми кеңесшілер кеңесінде және физикалық кеңесшілер комитетінде қала береді. 2022 жылдың қаңтарында arXiv DataCite-пен бірлесіп, мақалаларға DOI тағайындауды бастады.

Модерация процесі және мақұлдау

arXiv әріптестердің шолуынан өтпесе де, әрбір сала үшін модераторлар тобы ұсыныстарды қарап шығады; олар тақырыптан тыс деп танылғандарды қайта жіктеуі мүмкін, ғылыми емес ұсыныстарды немесе кейде белгілі себептермен қабылдамайды. Бірақ физика бөлімдерінің көп бөлігіндегі модераторлар тізімде көрсетілмейді. Сонымен қатар, мазмұнның релеванттығын және аталған салалардағы ағымдағы зерттеулерге қызығушылықты қамтамасыз ету мақсатында 2004 жылы «қолдау» жүйесі енгізілді. Бұл жүйе бойынша, оны қолданатын санаттар үшін авторға мақала жіберуге рұқсат беру үшін белгілі бір arXiv авторынан қолдау алу қажет. Қолдау берушілер мақаладағы қателерді тексермейді, бірақ мақаланың жоспарланған тақырыпқа сәйкес келіп-келмейтінін бағалайды. Электрондық түптемелердің көпшілігі жариялану үшін журналдарға жіберіледі, бірақ кейбір жұмыстар, оның ішінде өте ықпалды мақалалар, тек электрондық түптеме ретінде қалады және рецензияланған журналда жарияланбайды. Мұның жақсы белгілі мысалы – Григорий Перельманның 2002 жылдың қарашасында жүктеген, Пуанкаре болжамын ерекше жағдай ретінде қамтитын Турстонның геометриялық болжамдарын дәлелдеу жоспары. Перельман дәстүрлі рецензиялау процесінен бас тартады, «Егер кімде-кім менің мәселені шешу жолыма қызығушылық танытса, барлығы онда, оқысын» дейді. Осы ерекше жариялау тәсіліне қарамастан, басқа математиктер оның еңбегін мойындап, Перельманға Филдс медалін және Клей математикасының Мыңжылдық сыйлығын ұсынды, бірақ ол екеуінен де бас тартты. arXiv-те күмәнді электрондық түптемелер де бар, мысалы, белгілі теоремаларды жоққа шығаруға немесе тек орта мектеп математикасын қолданып Ферманың соңғы теоремасын дәлелдеу туралы мәлімдемелер, бірақ 2002 жылы «Америкалық математикалық қоғамның хабарламаларында» жарияланған мақалада олар «көңіл көтеру үшін сирек» деп сипатталды. arXiv әдетте осы еңбектерді өшірудің орнына қайта жіктейді, мысалы, «Жалпы математика» саласына; алайда, кейбір авторлар arXiv-тің іріктеу процесінде ашықтықтың жетіспеуіне алаңдаушылық білдірді.

Ұсыну форматтары

Құжаттар бірнеше форматта, оның ішінде LaTeX және TeX немесе LaTeX-тен басқа мәтін өңдеу бағдарламасынан жасалған PDF түрінде жіберуге болады. Егер соңғы PDF файлын жасау мүмкін болмаса, кез келген сурет файлының көлемі тым үлкен болса немесе жіберілген материалдың жалпы көлемі шектен асса, arXiv жүйесі жіберуді қабылдамайды. arXiv енді толық емес жіберуді сақтап, өзгертуге және дайын болғанда ғана аяқтауға мүмкіндік береді. Мақалаға уақыт белгісі жіберу аяқталғанда қойылады.

Қол жеткізу

Стандартты кіру жолы arXiv.org сайты немесе оның бірнеше көшірмелері арқылы жүзеге асырылады. Басқа интерфейстер мен кіру жолдарын да тәуелсіз ұйымдар жасады. arXiv үшін метадеректер ашық қолжетімділік репозиторийлері стандарты болып табылатын OAI PMH арқылы қолжетімді. Сондықтан контент мұндай деректердің барлық негізгі пайдаланушыларында, мысалы BASE, CORE және Unpaywall-да индекстеледі. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, Unpaywall дерекқоры баспагерлердің CrossRef деректерінен табылған жұмыстардың ашық қолжетімді нұсқасы ретінде 500 000-нан астам arXiv URL-деріне сілтеме жасайды, бұл arXiv-ді жасыл ашық қолжетімділіктің әлемдегі 10 үздік хостының қатарына қосады. Сонымен қатар, зерттеушілер тақырыптарды таңдап, олар бойынша күнделікті электрондық пошта немесе RSS арналары арқылы жаңа жарияланымдар туралы хабардар бола алады.