Кіріспе
Баспаның кіші саласы – академиялық зерттеулер мен ғылыми еңбектерді тарату. Академиялық баспа – академиялық зерттеулер мен ғылыми еңбектерді тарату саласы. Көптеген академиялық жұмыстар ғылыми журналдардағы мақалалар, кітаптар немесе диссертациялар түрінде жарияланады. Ресми түрде жарияланбаған, тек басылып немесе интернетке жүктелген академиялық жазбалар жиынтығы «сұр әдебиет» деп аталады. Көптеген ғылыми журналдар мен академиялық кітаптар, бірақ барлығы емес, мәтіндерді жариялауға қабілеттілігін анықтау үшін рецензиялау немесе редакторлық сараптамадан өтеді. Рецензиялау сапасы мен таңдау стандарттары журналдан журналға, баспадан баспаға және саладан салаға әртүрлі болады. Көптеген академиялық пәндердің өз журналдары мен жарияланымдары бар, бірақ көптеген академиялық журналдар салааралық сипатқа ие және бірнеше түрлі салалар мен кіші салалардан жұмыстар жариялайды. Сонымен қатар, саланың өзі маманданған сайын, журналдар мамандандырылған бөлімдерге бөлінуге бейім. Рецензиялау және жариялау процедураларының әртүрлілігімен қатар, білімге немесе зерттеуге үлес ретінде қабылданатын жарияланым түрлері салалар мен кіші салалар арасында айқын ерекшеленеді. Ғылымда статистикалық тұрғыдан маңызды нәтижелерге ұмтылыс жарияланымға қатысты икемділікке әкеледі. Академиялық баспа баспадан электрондық форматқа өту кезеңінде маңызды өзгерістерге ұшырауда. Электрондық ортада бизнес-модельдер өзгеше. 1990 жылдардың басынан бері электрондық ресурстарға, әсіресе журналдарға лицензия беру кең таралған. Ғылыми журналдарға қатысты маңызды тенденция – интернет арқылы ашық қолжетімділік. Ашық қолжетімділікпен жарияланғанда, журнал мақаласы баспагермен бірден интернетте тегін қолжетімді болады. Ашық және жабық журналдар кейде авторлардың мақала өңдеу ақысын төлеуі арқылы қаржыландырылады, бұл оқырмандардан зерттеушілерге немесе олардың қаржыландырушыларына төлемдерді ауыстырады. Көптеген ашық немесе жабық журналдар мұндай төлемдерсіз жұмыс істейді, ал басқалары оларды паразит жариялау үшін пайдаланады. Интернет ашық қолжетімділікпен өзін-өзі мұрағаттауға мүмкіндік берді, онда авторлар өздерінің жарияланған мақалаларының көшірмесін интернетте тегін қолжетімді етеді.
academic publishing
Academic publishing is the subfield of publishing which distributes academic research and scholarship. Most academic work is published in academic journal articles, books or theses. The part of academic written output that is not formally published but merely printed up or posted on the Internet is often called "grey literature". Most scientific and scholarly journals, and many academic and scholarly books, though not all, are based on some form of peer review or editorial refereeing to qualify texts for publication. Peer review quality and selectivity standards vary greatly from journal to journal, publisher to publisher, and field to field. Most established academic disciplines have their own journals and other outlets for publication, although many academic journals are somewhat interdisciplinary, and publish work from several distinct fields or subfields. There is also a tendency for existing journals to divide into specialized sections as the field itself becomes more specialized. Along with the variation in review and publication procedures, the kinds of publications that are accepted as contributions to knowledge or research differ greatly among fields and subfields. In the sciences, the desire for statistically significant results leads to publication bias. Academic publishing is undergoing major changes as it makes the transition from the print to the electronic format. Business models are different in the electronic environment. Since the early 1990s, licensing of electronic resources, particularly journals, has been very common. An important trend, particularly with respect to journals in the sciences, is open access via the Internet. In open access publishing, a journal article is made available free for all on the web by the publisher at the time of publication. Both open and closed journals are sometimes funded by the author paying an article processing charge, thereby shifting some fees from the reader to the researcher or their funder. Many open or closed journals fund their operations without such fees and others use them in predatory publishing. The Internet has facilitated open access self archiving, in which authors themselves make a copy of their published articles available free for all on the web.
Тарих
Дени де Сало құрған «Journal des sçavans» (кейін «Journal des savants» деп жазылды) Еуропадағы ең алғашқы академиялық журнал болды. Оның мазмұнында белгілі адамдардың некрологтары, шіркеу тарихы және құқықтық есептер жарияланды. Сол кезде ғылыми зерттеулерді жариялау әрекеті даулы және көпке сыни қаралатын жайт болатын. Жаңа ашылуды монография түрінде жариялау, ашылушыға басымдық беруі мүмкін еді, бірақ оны құпияға құнықпағандар үшін түсіну қиын болатын: Исаак Ньютон мен Лейбниц осы тәсілді қолданды. Дегенмен, бұл әдіс тиімді болған жоқ. Әлеуметтанушы Роберт К. Мертон 17 ғасырда бір уақытта жасалған ашылулардың 92% дау-жанжалға ұласқанын анықтады. 18 ғасырда даулардың саны 72%-ға, 19 ғасырдың екінші жартысында 59%-ға, ал 20 ғасырдың бірінші жартысында 33%-ға төмендеді. Зерттеулердегі басымдыққа талас тудыратын талаптардың азаюы қазіргі заманғы академиялық журналдардағы мақалалардың жариялануының артуымен байланысты болуы мүмкін. Шамамен 50 миллион мақала жарияланған деп есептеледі. COVID-19 пандемиясы негізгі және клиникалық ғылымның барлық саласын өзгертіп, әлемдік қаржыландыру басымдықтарында бұрын-соңды болмаған өзгерістерге және медициналық жариялымдардың өркендеуіне әкелді, сонымен қатар жариялымдар саны да күрт өсті. Пандемия кезінде препринт серверлері аса танымал болды, ал COVID-19 жағдайы дәстүрлі рецензиялау процесіне де әсер етті. Пандемия ғылыми жариялымдардағы батыс монополиясын күшейтті, «Роялти қоғамының зерттеуіне сәйкес, 2021 жылдың тамызына дейін COVID-19 туралы кем дегенде 210 000 жаңа мақала жарияланды. Бұл мақалалардың 720 000-нан астам авторының шамамен 270 000-ы АҚШ, Ұлыбритания, Италия немесе Испаниядан шыққан».
The COVID 19 pandemic hijacked the entire world of basic and clinical science, with unprecedented shifts in funding priorities worldwide and a boom in medical publishing, accompanied by an unprecedented increase in the number of publications. Preprints servers become much popular during the pandemic, the Covid situation has an impact also on traditional peer review. The pandemic has also deepened the western monopoly of science publishing, "by August 2021, at least 210,000 new papers on covid 19 had been published, according to a Royal Society study. Of the 720,000 odd authors of these papers, nearly 270,000 were from the US, the UK, Italy or Spain."
Баспагерлер мен бизнес аспектілері
1960 және 1970 жылдары коммерциялық баспагерлер бұрын коммерциялық емес академиялық қоғамдар шығарған «жоғары сапалы» журналдарды іріктеп сатып ала бастады. Коммерциялық баспагерлер жазылу бағасын күрт көтергенімен, олар осы журналдарға деген сұраныстың серпімсіздігіне байланысты нарықтың аз бөлігін ғана жоғалтты. 2000-нан астам баспагер болғанымен, бес коммерциялық компания (Reed Elsevier, Springer Science+Business Media, Wiley Blackwell, Taylor & Francis және SAGE) 2013 жылы жарияланған мақалалардың 50% құрады. (2013 жылдан бері Springer Science+Business Media бірігіп, Springer Nature деп аталатын одан да ірі компанияға айналды.) Қолда бар мәліметтер көрсетіп тұрғандай, бұл компаниялардың пайда маржасы шамамен 40% құрайды, бұл оны ең табысты салалардың біріне айналдырады, әсіресе кішігірім баспагерлермен салыстырғанда, олар аз пайдамен жұмыс істейді. 2010 жылдары кітапханалар ашық қолжетімділік және ашық деректерді пайдалану арқылы шығындарды қысқартуды күшейтті. Unpaywall Journals сияқты ашық кодты құралдармен деректерді талдау, кітапхана жүйелеріне Elsevier сияқты баспагерлермен жасалған ірі келісімдерді тоқтату арқылы жазылу шығындарын 70%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік берді.
Қалғандар саны
Мақалаларды қабылдамау мүмкіндігі – сарапшылардың пікір алмасуының маңызды аспектісі. Журналдардың сапасын бағалау, олардың қабылдамау көрсеткішіне де негізделеді. Ең жақсы журналдардың қабылдамау көрсеткіші ең жоғары болады (шамамен 90–95%). Американдық Психологиялық Ассоциация журналдарында қабылдамау көрсеткіші "35 проценттен 85 процентке дейін" ауыспалы. Ал, оған керісіншесі – "қабылдау деңгейі" деп аталады.
Баспаға шығару процесі
Академиялық баспа процесі авторлар қолжазбаны баспаға тапсырғаннан басталады және екі ерекше кезеңге бөлінеді: рецензиялау және өндіріс. Рецензиялау процесін журнал редакторы ұйымдастырады және мақаланың мазмұны, оған қоса барлық суреттер, деректер және қосымша материалдар жариялауға қабылданғанда аяқталады. Рецензиялау процесі көбінесе меншік жүйелерді, коммерциялық бағдарламалық қамтамасыздарды немесе ашық кодты және тегін бағдарламалық қамтамасыздарды пайдалану арқылы онлайн режимінде жүзеге асырылады. Қолжазба бір немесе бірнеше рет қараудан өтеді; әр қараудан кейін мақала авторлары өздерінің ұсыныстарын рецензенттердің пікірлеріне сәйкес өңдейді; бұл процесс редактор қанағаттанғанша және жұмыс қабылданғанша қайталанады. Өндіріс процесі, өндірістік редактор немесе баспагер басқарады, мақаланы көшірме өңдеу, құрастыру, журналдың белгілі бір санына енгізу, содан кейін басып шығару және онлайн жариялау кезеңдерінен өткізеді. Академиялық көшірме өңдеу мақаланың журналдың стиліне сәйкес келуін, барлық сілтемелер мен белгілеулердің дұрыс болуын, мәтіннің дәйектілігі мен оқылғыштығын қамтамасыз етуді мақсат етеді; көбінесе бұл жұмыс мазмұнды өңдеуді және авторлармен келіссөздер жүргізуді қамтиды. Академиялық редакторлардың жұмысы авторлардың редакторларымен үштасатындықтан, журнал баспаларында жұмыс істейтін редакторлар өздерін «қолжазба редакторлары» деп атайды.
Цитаталар
Академиялық авторлар өздері қолданған дереккөздерін келтіреді, осы арқылы өз пікірлері мен аргументтерін негіздеп, оқырмандарға тақырып бойынша толыққанды ақпарат табуға көмектеседі. Бұл авторлардың еңбегіне құрмет көрсетуге және плагиаттан сақтануға да мүмкіндік береді. Екі рет жариялау мәселесі (әрине, өзін-өзі плагиаттау деп те аталады) Жарияланым этикасы жөніндегі комитет (COPE) және ғылыми әдебиеттерде қарастырылған. Әрбір ғылыми журнал сілтемелерді (немесе анықтамаларды) белгілі бір форматта беруді талап етеді. Зерттеу жұмыстарында ең көп қолданылатын форматтар – APA, CMS және MLA стильдері. Американдық психологиялық қауымдастықтың (APA) стилі көбінесе әлеуметтік ғылымдарда қолданылады. Чикаго нұсқаулығы (CMS) бизнес, коммуникация, экономика және әлеуметтік ғылымдар салаларында қолданылады. CMS стилінде оқырмандарға дереккөздерді табуға көмектесу үшін беттің төменгі жағында түсіндірмелер келтіріледі. Қазіргі тілдер қауымдастығының (MLA) стилі гуманитарлық ғылымдарда кеңінен таралған.
Табиғи ғылымдар
Ғылыми, техникалық және медициналық (ҒТМ) әдебиет – ірі индустрия, ол 2011 жылы 23,5 миллиард долларлық кіріс тапты; оның 9,4 миллиард доллары ағылшын тіліндегі ғылыми журналдарды басып шығарудан түсті. Көптеген ғылыми зерттеулер алдымен ғылыми журналдарда жарияланады және бастапқы дереккөз саналады. Техникалық есептер, шағын зерттеу нәтижелері және инженерлік және жобалау жұмыстары (компьютерлік бағдарламалық жасақтаманы қоса алғанда) бастапқы әдебиетті толықтырады. Ғылымдағы екіншілік дереккөздерге шолу журналдарындағы мақалалар (олар тақырып бойынша зерттеу мақалаларының жиынтығын ұсынып, прогресс пен зерттеудің жаңа бағыттарын көрсетеді) және ірі жобалар, кең ауқымды аргументтер немесе мақалалар жинағы кіретін кітаптар жатады. Үшінші деңгейлі дереккөздерге энциклопедиялар және осыған ұқсас еңбектер жатуы мүмкін, олар жалпыхалықтық тұтынуға немесе академиялық кітапханаларға арналған. Ғылыми жарияланымдар практикасына ішінара ерекшелік, әсіресе АҚШ-тың компьютерлік ғылым зерттеулеріндегі көптеген қолданбалы ғылым салаларында кездеседі. АҚШ-тың компьютерлік ғылымында жариялану үшін бірдей беделді орын – кейбір академиялық конференциялар.
Гуманитарлық ғылымдар
Гуманитарлық ғылымдардағы жарияланымдар, принцип бойынша, академияның басқа салаларындағы жарияланымдарға ұқсас; жалпы сипаттағыдан ерекше мамандандырылған журналдардың кең ауқымы бар, ал университеттер жыл сайын көптеген жаңа гуманитарлық кітаптар шығарады. Онлайн-жарияланым мүмкіндіктерінің пайда болуы бұл саланың экономикасын түбегейлі түрлендірді, ал болашақ пішіні күрес тудырып отыр. Ғылымнан өзгеше, онда уақтылылық маңызды, гуманитарлық жарияланымдарды жазуға көбінесе жылдар, ал жариялауға тағы да жылдар қажет. Ғылымнан айырмашылығы, зерттеу көбінесе жеке жүзеге асырылады және сирек жағдайда ірі гранттармен қолдау көрсетіледі. Журналдар көбінесе пайда таппайды және әдетте университеттердің бөлімдері басқарады. Келесі бөлім АҚШ-тағы жағдайды сипаттайды. Әдебиет және тарих сияқты көптеген салаларда, әдетте, алғашқы лауазымдық жұмысқа орналасу үшін бірнеше жарияланған мақалалар талап етіледі, ал қазіргі уақытта лауазымға ие болу үшін жарияланған немесе жарық көруге дайын кітап қажет. Кейбір сыншылар бұл де-факто жүйенің салдарын ескермей пайда болғанын айтады; олардың пікірінше, мұның болжамды нәтижесі – көптеген сапасыз жұмыстардың жариялануы және жас ғалымдардың бұрыннан шектеулі зерттеу уақытына қойылатын негізсіз талаптар. Жағдайды ушықтыра түсетіні, 1990 жылдары көптеген гуманитарлық журналдардың таралымы төмендеп, көптеген кітапханалар жазылымнан бас тартқандықтан, жариялану үшін рецензияланған мүмкіндіктер азайып қалды; сондай-ақ, көптеген гуманитарлық профессорлардың алғашқы кітаптары жүзден аспайтын данада сатылады, бұл көбінесе баспа шығындарын өтемейді. Кейбір ғалымдар журналдарға қаржылық жағдайды жеңілдету үшін әр аспирант стипендиясына немесе жаңа лауазымдық қызметке тағайындалғанға бірнеше мың доллар көлемінде жарияланымға субсидия бөлуді ұсынады.
Өсу
Соңғы онжылдықтарда дамушы елдер ғылым мен технология саласында жетістіктерге қол жеткізулеріне байланысты ғылыми басылымдарды жариялау көлемі артып келеді. Ғылыми өнімнің және академиялық құжаттардың көп бөлігі дамыған елдерде жасалса да, олардағы өсім қарқыны тұрақтап, кейбір дамушы елдердегі өсімнен әлдеқайда төмендеп кеткен. Соңғы екі онжылдық ішіндегі ең жоғары ғылыми өнімнің өсу қарқыны Таяу Шығыс және Азияда байқалды, мұнда Иран 11 есеге өсім көрсетті, одан кейін Корея Республикасы, Түркия, Кипр, Қытай және Оман елдері келеді.
Ғылыми қарым-қатынаста жариялаушылардың рөлі
Ашық қол жетімділікті жақтаушылар арасында көптеген академиялық баспагерлердің өзгеруге қарсы тұрғаны сезіліп, наразылық күшейіп келеді. Баспагерлер мемлекеттік қаржыландырылатын зерттеулерді иеленіп, ақшаға айналдырады, тегін академиялық еңбекті рецензиялау үшін пайдаланады, ал нәтижесіндегі жарияланымдарды академиялық қауымдастыққа қысыммен сатады деп айыпталады. Мұндай көңілсіздік кейде асыра сілтеуге ұласады, оның ішінде «баспагерлер ешқандай құндылық қосбайды» дегені ең көп таралған мысалдың бірі. Дегенмен, ғылыми жарияланым қарапайым процесс емес, және баспагерлер қазіргі кездегі ғылыми коммуникацияға құндылық қосады. Кент Андерсон журнал баспагерлерінің атқаратын жұмыстарының тізімін жүргізеді, онда 102 тармақ бар, және баспагерлердің құндылығына күмән келтірген ешкім оны ресми түрде жоққа шығармаған. Тізімдегі көптеген тармақтар баспагерлердің өзіне басымдық беретін құндылықтар болып табылуы мүмкін, мысалы, «ақша табу және ғылыми өнімдер жүйесінде тұрақты болу». Алайда, басқалары зерттеушілерге және зерттеулерге ғылыми әдебиетті басқаруда тікелей құндылық береді. Бұл дауды шешу (мысалы, этика, авторлық құқық), ғылыми жазбаны сақтау, мәтінді өңдеу, түзету, жинақтау, материалдарды стильдеу, мақалаларды ашық және қолжетімді деректер жиынтығымен байланыстыру және (ең маңыздысы) ғылыми рецензиялауды ұйымдастыру және басқаруды қамтиды. Соңғысы – бұл бағаланбауы керек міндет, себебі ол шын мәнінде бос уақытын басқа біреудің жұмысын жақсартуға және әдебиеттің сапасын сақтауға жұмсауға мәжбүрлеуді білдіреді. Үлкен кәсіпорындардың стандартты басқару процестерін, инфрақұрылым, кадрлар, қауіпсіздік және маркетингті айтпағанда. Осы факторлардың барлығы бір жолмен немесе екінші жолмен ғылыми жазбаны сақтауға үлесін қосады. Жоғарыда, мысалы, рецензиялаудың қазіргі инфрақұрылымының қажеттілігіне күмән келтіріп, ғалымдар басқаратын, көпшілік ресурстық баламасы тиімдірек болуы мүмкін екенін қарастырамыз. Сонымен қатар, осы саладағы ең үлкен шиеленістердің бірі – коммерциялық компанияларға (немесе жеке секторға) академиялық өнімді басқару және таратуға рұқсат беру мәселесіне байланысты. Бұл көбінесе мұндай компаниялардың қосымша құнымен бірге қарастырылады, сондықтан екеуі де мемлекеттік қаражатты тиімді жұмсау, коммерциялық ұйымдардың мемлекеттік сектордағы рөлі және ғылыми білімді жекешелендіру мәселелеріне қатысты кең ауқымды сұрақтардың бір бөлігі ретінде тығыз байланысты. Осы процеске ешқандай құндылық қосылмайды деген пікірмен күресу үшін не жетіспейді.