Кіріспе

Үлкен Аю шоқжұлдызындағы Мизар және Алкор екі жұлдызы – Үлкен Аюдың тұтқасындағы көзге көрінетін қос жұлдыз. Мизар 2,2 және 3,9 шамалы екі жұлдыздан тұрады, оларды телескопсыз-ақ көруге болады. Мизар жұлдызы қос жұлдыз емес, Үлкен Аю шоқжұлдызында орналасқан төрт жұлдызды жүйе. Бұл жүйе гравитациялық байланыстағы екі жұлдыз жұбынан құралған. Мизар – Үлкен Аюдың тұтқасының соңынан екінші жұлдыз, ал Алкор – оның көмескі серігі. Мизар атауы араб тіліндегі “المئزر miʼzar” сөзінен шыққан, мағынасы – “алжапқыш, орама, жамылғы”. Алкор бастапқыда араб тілінде “Сха Суха”/“Соха” деп аталған, яғни “ұмытылған” немесе “ескере алмаған” дегенді білдіреді; Мизардың көмескі серігі ретінде белгілі. Мизар, сондай-ақ Zeta Ursae Majoris (ζ Ursae Majoris, қысқартылған Zeta UMa, ζ UMa) деп те аталады, ол өзі төрттік жүйе, ал Алкор, сонымен қатар 80 Ursae Majoris (80 UMa) деп аталады, ол екілік, екеуі бірге алтылық жүйені құрайды. Шындығында, бұл 1650 жылы итальяндық астроном Джованни Баттиста Риччоли ашқан алғашқы қос жұлдыз жүйесі. Жүйенің барлығы Күннен шамамен 83 жарық жылы қашықтықта жатыр, бұл Hipparcos астрометриялық спутнигі арқылы өлшенген.

Сыртқы келбеті

Қалыпты көру қабілетімен Алкор Мизардан шамамен 12 минуттық доғалық арақашықтықта көрінеді. Алкордың шамасы 3,99, ал спектрлік класы A5V. Оның бір секундтық доғамен бөлінген әлсіз қызыл еріклі серігі бар. Мизар мен Алкордың арасындағы 8-ші шамалы Sidus Ludoviciana жұлдызы алыс фондық нысан болып табылады.

Басқа атаулары

Мизар – Үлкен Аю шоқжұлдызындағы Васишта, Саптариштердің бірі ретінде, ал Алкор – Васиштаның әйелі Арундати ретінде танымал. Олар үйленген жұбайлардың символы саналады және кейбір индуист қауымдарында бүгінге дейін үйлену рәсімін өткізетін дін қызметкерлері осы жұлдызды шоқжұлдызды жұбайлардың жақындығының символы ретінде көрсетеді немесе айтады. Ал Сахжа – әдеттегі Суханың ырғақты түрі. Ол «Араб жұлдыздарының қызықты тізімінде» «Хувар» («Әлсіз») ретінде кездеседі. Бұл тізім Бейруттағы Сириялық протестант колледжінің профессоры Роберт Х. Вест 1895 жылғы қаңтарда «Popular Astronomy» журналында жариялаған. Алкор ежелгі гректерге белгісіз болған деген пікір бар, бірақ оның жоғалған Плеяда Электра екендігі туралы әңгіме бар, ол серіктерінен адасып, Алопекс, яғни Түлкіге айналған. Латынша атауы – Eques Stellula, «Кішкентай жұлдызды атты»; ал Eques, «Кавалер» атауы 17 ғасырғы неміс астрономы Байерден келген. Мизар мен Алкорды бірге кейде «Ат пен мінген адам» (немесе Англиядағы халық арасында «Ортадағы атта отырған Джек») деп атайды, мұнда Мизар – ат. Парсы астрономы Аль Бируни (973–1048 ж.) оның арабтардың отбасылық өміріндегі маңыздылығын Сириялық Адар айының 18-ші күні, наурыз теңдігінде айтқан; ал сол халықтың қазіргі әңгімесінде ол валиданның (ана?) үш Банаттың (Қоңырлар: Әлиот, Мизар және Алқайд) баласы болып табылады. Қытай даосы ζ Ursae Majoris-ті Лу жұлдызы ретінде бейнелейді. Қытай тілінде 北斗 (Běi Dǒu), яғни «Солтүстік қазан», Zeta Ursae Majoris, Alpha Ursae Majoris, Beta Ursae Majoris, Gamma Ursae Majoris, Delta Ursae Majoris, Epsilon Ursae Majoris және Eta Ursae Majoris жұлдыздарынан тұратын жұлдыздық шоқжұлдызды білдіреді. Сәйкесінше, Zeta Ursae Majoris өзі 北斗六 Běi Dǒu liù, 開陽 Kāi Yáng деп аталады. Микмак мифологиясында Мизар – Chickadee (қарға), ал Алкор – оның қазандығы, үлкен аю мен жеті аңшы туралы әңгімеде.

6 жұлдызды жүйе

XVII ғасырда Галилейдің әріптестерінің бірі Бенедетто Кастелли телескоп арқылы Мизарды бақылап, оның екі жұлдыздан тұратын жүйе екенін анықтады: Мизар А және Мизар В. Содан кейін, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында ғалымдар спектроскопия көмегімен Мизар А және В екеуінің де екі жұлдыздан тұратын жүйелер екенін көрсетті. 1908 жылы Алкор-Мизар жүйесі алғаш рет ашылған 5 жұлдызды жүйе болды. 2009 жылы Эрик Мамажек және Рочестер университетінің әріптестері экзопланеталарды іздеу барысында Алкордың да екі жұлдыздан тұратын жүйе екенін жариялады, осылайша Алкор мен Мизар 6 жұлдызды жүйеге айналды. Америка табиғи тарих мұражайының Бен Оппенгеймері де тәуелсіз түрде осы қорытындыға келді.