Кіріспе
Екі жақтың да белгілі бір жерде шайқасуға міндеттенуі. Ашық шайқас немесе толыққанды шайқас – қарсыластардың әрқайсысы шайқас алаңын болжап, оған қатысуға бел буады. Екі тараптың да шайқас басталғанға дейін немесе одан кейін бірден кері шегіну мүмкіндігі болуы мүмкін. Ашық шайқас – кездейсоқ кездесу емес, мысалы, кездесу кезіндегідей, сондай-ақ бір тараптың қоршауға түсіп немесе тұзаққа ілігіп, өз қалауынша емес, белгілі бір уақытта шайқасуға мәжбүр болуы сияқты жағдай емес. Мұндай шайқастар көбінесе қарсыластың әлсіз жақтарын өз күшті жақтарымен пайдалану үшін, алдау, түрмек және басқа да маневрлерді кеңінен қолдана отырып, мұқият жоспарланады. Сонымен қатар, олар өз күштеріне қолайлы жерді пайдалануды жоспарлайды. Мысалы, жаяу әскері күшті болса, олар батпақ, орман немесе таулы жерді жоспарланған шайқасқа таңдамайды. Мысалы, Карфаген генералы Ганнибал римдіктермен болған үлкен шайқас үшін Апенниннің тасты, қиын өткелді жерлерін емес, Канна ауылының жанындағы салыстырмалы түрде тегіс жерді таңдады. Сол сияқты, зулу командирі Шака орманды немесе батпақты жерлерден аулақ болды, оның орнына тегіс немесе тау беткейлеріндегі кең жайылымды таңдады, онда зулу әскерінің қоршауға алуға арналған қанаттары маневр жасай алатын. Ашық шайқастар тарих бойы армиялар жаңа технология мен тактиканы енгізу арқылы дамып келді. Тарихқа дейінгі кезеңде ашық шайқастар ұйымдасқан қақтығыстың негізгі тәсілі ретінде қалыптасты және қол және атқыштар қаруларын қолдануға баса назар аударылды. Бұл классикалық кезеңде қару-жарақ пен қауіпті киімдер күрделенгенімен және ауыр жаяу әскердің тиімділігін арттырғанмен дамыды. Орта ғасырларда ашық шайқастардың мөлшері мен жиілігі азайды және ауыр атты әскер мен оларға қарсы жаңа құрылымдар пайда болды. Жаңа заманның басында қарапайым отты қарулар мен артиллерия пайда болды, оқ-дәрі соғысының қарқынды өзгеруіне жауап беру үшін жаңа тактикалар жасалды. Соңғы жаңа заман кезеңінде отты қарулар технологиясы жақсарды, нәтижесінде шайқастар кезінде мылтықпен қаруланған жаяу әскер, атты әскер және артиллерия стандартталуына қол жеткізілді. Ашық шайқастар 19 ғасырдың соңына қарай азайды және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін тоқтады, себебі технологиялық даму ор қазды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең ауқымды шайқастардың кейбір мысалдары болғанымен, соғыстан кейінгі кезеңде ашық шайқастар іс жүзінде тоқтады, себебі жабдықтау соғысы кеңінен таралды. Соғыс тарихындағы ең ірі толыққанды шайқас – Курск шайқасы.
A pitched battle or set piece battle is a battle in which opposing forces each anticipate the setting of the battle, and each chooses to commit to it. Either side may have the option to disengage before the battle starts or shortly thereafter. A pitched battle is not a chance encounter such as a meeting engagement, or where one side is forced to fight at a time not of its choosing such as happens in a siege or an ambush. Pitched battles are usually carefully planned to maximize one's strengths against an opponent's weaknesses and use a full range of deceptions, feints, and other manoeuvres. They are also planned to take advantage of terrain favourable to one's force. Forces strong in cavalry, for example, will not select swamp, forest, or mountain terrain for the planned struggle. For example, Carthaginian General Hannibal selected relatively flat ground near the village of Cannae for his great confrontation with the Romans, not the rocky terrain of the high Apennines. Likewise, Zulu Commander Shaka avoided forested areas or swamps, in favour of rolling grassland (flat or on mountain slopes), where the encircling horns of the Zulu Impi could manoeuvre to effect. Pitched battles continued to evolve throughout history as armies implemented new technology and tactics. During the Prehistorical period, pitched battles were established as the primary method for organised conflict and placed an emphasis on the implementation of rudimentary hand and missile weapons in loose formations. This developed into the Classical period as weapons and armour became more sophisticated and increased the efficacy of heavy infantry. Pitched battles decreased in size and frequency during the Middle Ages and saw the implementation of heavy cavalry and new counter cavalry formations. The early modern period saw the introduction of rudimentary firearms and artillery developing new tactics to respond to the rapidly changing state of gunpowder warfare. The late modern period saw improvements to firearms technology which saw the standardisation of rifle infantry, cavalry and artillery during battles. Pitched battles declined towards the late 19th century and had ceased by the First World War because of technological developments establishing trench warfare. Whilst there are a few examples of pitched battles that occurred on a large scale during the Second World War, during the Post war period, pitched battles effectively ceased to exist because of the prevalence of irregular warfare. The largest set piece battle in the history of warfare was the Battle of Kursk.
Тарихи дәуір
Ұрыстар алғаш рет тарихқа дейінгі кезеңде тіркелді, өйткені жаппай ұйымдастырылған қақтығыс ерте мемлекеттер үшін аумақты кеңейтудің басты тәсіліне айналды. Неолит дәуірінде, б.з.д. 10 000 жылдан 3000 жылға дейін, зорлық-зомбылық шоғырланған, ірі көлемді оқиғалар емес, эндемикалық түрде басталды. Кейін, тарихқа дейінгі кезеңде, 3000 жылдан кейін, шайқастар ұйымдастырылуы күшейді және қола қару-жарақ пен қарапайым зымырандық қарулардың қолданылуымен ерекшеленді.
Толленс аңғарының соғыс алаңы
Еуропадағы ең алғашқы шайқастардың бірі Тольенсе аңғарында болды, онда б.з.д. 13 ғасырында кең ауқымды шайқас өтті, онда кем дегенде бірнеше жүз жауынгер қатысты. Қоладан жасалған қару-жарақ және кремний мен қоладан жасалған жебе ұштарының табылуы, шайқас кезінде садақшылардың жаяу әскермен бірге қолданылғанын көрсетеді. Шайқасқа себеп болуы мүмкін нәрсе – қарулы адамдардың үлкен тобының өзенді кесіп өтуге тырысуы, оларға бродыда қарсылық көрсетілген болуы мүмкін. Садақшылар, жақын арадағы шайқастарға дейін шығын келтіру үшін өзеннің екі жағына орналасқан болуы мүмкін. Тольенсе аңғарындағы шайқас, Еуропаның тарихқа дейінгі кезеңіндегі ертедегі шайқастардың ірі, жартылай ұйымдасқан жауынгерлер тобымен және садақтар сияқты қарапайым қол және ату қаруларының қолданылуымен сипатталғанын көрсетеді.
Қадеш шайқасы
Басқа жерлерде, тарихқа дейінгі кезеңнің соңында технология мен логистиканың дамуына байланысты, ашық дала шайқастары жиілігі мен ауқымы артты. Шайқас үш кезеңде өтті. Біріншіде, хеттік әскерлік арбалары Қадеш бекінісінің солтүстік-батыс жағындағы египеттік әскер лагеріне бет алған египет дивизиясына шабуыл жасады. Шайқастың екінші кезеңінде Рамзес II египеттік лагерьті тонап жатқан хеттік арбаларына қарсы шабуыл ұйымдастырып, оларды Оронт өзені мен хеттік әскердің бас күштеріне қарай кері ықты. Үшінші кезең екі тараптан да жасалған қарқынды шабуылдар сериясынан тұрды, себебі хеттік қосалқы әскер орналасып, өзеннен шегінуден бас тартты. Ашық дала шайқасы египеттік тактикалық жеңіспен аяқталды, бірақ екі тарап үшін де стратегиялық тұйыққа келді.
Классикалық кезең
Қару-жарақ технологиясы мен майдан тактикасы күрделене түскен сайын, ашық майдан шайқастары классикалық дәуірде де дамып келеді. Темір қарудың кеңінен таралуы жақын арадағы жаяу әскер шайқасына басымдық берді, себебі қару-жарақтың жақсаруы және жаяу әскердің ірі формациялары снарядтардың тиімділігін азайтады. Бұл бөлімдер жаумен тығыз формацияларда шайқасқа түседі, ал біржағы әлсіреген жағдайда ғана формация бұзылып, қуушы тарап жеке қарумен шабуылдайды. Филипп II және Александр Македонский бұл формацияны одан да тереңдетіп, сарриса деп аталатын ұзын сүңгілерді қолдануға көшті. Македониялық фаланга Персия империясына қарсы өте табысты болды және б.з.д. 4 және 3 ғасырларда Жерорта теңізі аймағындағы соғыстарға үстемдік етті. Шайқас орны өзара келісім бойынша Ауфид өзені бойындағы жазық дала және Канна ауылының жанындағы жер ретінде белгіленді. Екі тарап та өздерінің стратегияларын толыққанды пайдалану үшін әскерлерін мұқият орналастырды. Римдіктер өздерінің ауыр жаяу әскерін Карфаген орталығын бұзу мақсатымен терең формацияда орналастырды, ал 6000 атты әскері Карфагеннің басым атты әскерінен қорғану үшін екі жаққа орналастырылды. Ол негізгі күштерінің артында 8000 қосымша жаяу әскерін орналастырды, олардың мақсаты – римдік жаяу әскерін Карфагеннің әлсіреген орталығын қуып жететін кезде күтпеген шабуыл жасау болды. Жеңіске жету мүмкіндігінің төмендеуі және басшының қаза болу ықтималдығы да ашық майдан шайқастарының санын азайтты. Сонымен қатар, майдан стратегиясы қамалдар сияқты бекіністердегі қоршаулар мен гарнизон арқылы бақылауды нығайтуға бағытталды.
Гастингс шайқасы
Орта ғасырлардағы тактика мен технологияның дамуын көрсеткен маңызды шайқас 1066 жылдың 14 қазанында өткен Гастингс шайқасы болды. Бұл шайқас Вильгельм Жеңімпаз басқарған нормандық француз армиясы мен англосаксон корольі Гарольд Годвинсон басқарған ағылшын армиясы арасында болды. Уильям Годвинсонмен шайқасқанда, ол өз жаяу әскерін тік беткейдің үстіндегі кішігірім, тығыз құрылымда орналастырды. Ағылшын құрамында ортада ауыр жаяу әскер, "үй сақшылары" (housecarls) деп аталатын сарбаздар, ал қанаттарында жеңіл жаяу әскері болды. Годвинсонның шайқас шебінің алдында, қалқандарын бір-біріне байлап, найза ұстаған және зымырандарды қолданған сарбаздардан құралған қалқан қабырғасы орналасқан еді. Вильгельм басқарған нормандықтар үш топқа бөлінді: сол қанатта бриттер, ортада нормандықтар және оң қанатта франко-фламандтар. Вильгельм өз зымырандық әскерін, оның ішінде арбалетшілерді, қатарының алғы шебіне, ал ауыр жаяу әскері мен атты әскерін олардың артына орналастырды. 16 ғасырда Еуропаға отты қарулар енгізілді және олар тізбектей оқ аталғандағы құлдирарлық әсерімен шайқастарда революция жасады. Дегенмен, алғашқы отты қарулар дәл болмады және оқ ату жылдамдығы төмен болды, сондықтан олар көбінесе жауға көптеген оқтарды бірден жібере алатын кішкентай, жылдам жаяу әскер бөлімдерінде тиімді қолданылды.
Нагашино шайқасы
Нагашино шайқасы – Ода және Токугава кландарының біріккен күштерінің Такеда кланына қарсы 1575 жылғы 28 маусымда Жапониядағы Сенгоку дәуірінде болған шайқас. Бұл шайқас Ода Нобунага 38 000 адаммен Токугава әскерін Нагашино қамалындағы Кацуйори Такэданың қоршауынан босату үшін келген кезде болды. Бұл шайқас жаңа күштердің келуімен қамаудан майдан шайқасына айналатын жағдайдың мысалы. Оданың жеңісіне 10 000 асигару аркебузиерлерін тиімді орналастыруы себеп болды. Нагашино – олардың тактикалық қолданысының алғашқы және табысты үлгілерінің бірі. Шайқасқа дейін Нобунага аркебузиерлерін жаудың атты әскерінен қорғау үшін асигару найзашыларымен қолдауға орналастырды. Осыған қарамастан, отарлық Африкадағы жергілікті әскерлер жақын арадағы шайқастарды белгілі бір табысқа жеткізе алды, мысалы, 1879 жылғы Зулу империясы мен британдықтар арасындағы Исандлуана шайқасында. Сонымен қатар, атты әскер осы кезеңде майдан шайқастарында тиімді күш болып қала берді, өйткені олар жаяу әскер және артиллерия позицияларын мазалау үшін қолданылды. Бұл тактикалар соғыста технологияның дамуы 19 ғасырдың соңында майдан шайқастарын тиімсіз ететінше сақталды.
Исандлуана шайқасы
Исандлуана шайқасы – 1879 жылғы 22 қаңтарда зулу және британ империялары арасында болған шайқас. Бұл шайқаста технологиялық артықшылығы бар күшті жеңу үшін жоғары тиімді тактика қолданылды. Жауды қоршап, тұмшалап қою үшін «мүйіздер» – оң және сол қанаттар қолданылды. Әдетте, бұл жас әскерлер болатын. «Көкбас» – орталық негізгі күш, ол шешуші соққыны берді. Негізгі күштің құрамын басты күрескерлер құрады. «Белдеу» – жетістікті пайдалану немесе басқа жерде күш түсіру үшін пайдаланылатын резервтер. Зулу әскерлері әдетте 3 деңгейге бөлінді: полктер, бірнеше полктан тұратын корпус, және «армиялар» – ірі құрылымдар. Жеңіліп қалған жағдайда, оларды батыс елдерінің дивизиялық деңгейімен теңестіріп, жеткілікті әскермен басқаруға болатын. Тактикалық қимылдарды үйлестіруді индуналар атқарды, олар қол сигналдары мен хабаршыларды пайдаланды. Әдетте, шайқасқа түсу алдында полктер жартылай шеңберге жиналатын. Бұл жартылай шеңбер барлық бөлімдерді алдағы шайқасқа қарай бағыттап, командирлер соңғы тапсырмалар мен түзетулер жасады. Зулулардың шайқасқа дайындығы болжамды болды, өйткені олар операцияларында көбінесе бірдей 3 бөлімді схеманы қолданды. Исандлуана шайқасында зулу әскерлері алдымен британдықтарды Магого төбелері мен Мангени сарқырамасы маңындағы шабуылдар арқылы күштерін бөлуге мәжбүр етті, содан кейін британдықтардың бұл қатесін пайдаланып, армияның толық күшін жасыратын шашыраңқы бөлімдерді пайдаланып, сақтықпен шабуылға көшті. Бір тарихшы атап өткендей:
Осы уақытта, Челмсфордтың шығысына қарай Матшанамен бірігіп, британ колоннасын Наталдан кесіп тастау туралы ойлаған зулудың бірлескен қолбасшылары, оның орнына генералдың күштерін бөлуден пайдалануға шешім қабылдады. Олар Матшананы нығайту үшін әскер бөлді, бірақ 21 қаңтар күні кешке және келесі күні негізгі әскерді британдық майданның арғы жағына, Нгвебени аңғарының терең қорғанысына көшірді. Бұл шынымен де шеберлікпен жасалған маневр еді. Амабутолар кішкентай топтар болып жылдам қозғалды, олар негізінен Ниони биіктіктерінен 9 шақырым қашықтықта орналасқан Исандлуана лагерінен жасырынған. Британдық атты патрульдер бір-бірінен оқшауланған зулу әскерлерін көрді, бірақ бүкіл әскердің қозғалыста екенін білмеді. Зулу әскерінің барлығы жаудың позициясының жанындағы терең шатқалда шоғырландырылды, классикалық «буық мүйіздері» шабуылына дайын болды, бірақ дәстүрге сәйкес, шабуылға дайын болу үшін белгілерді күтті. Британдық атты патрульдер тапқан Импи бүкіл әскер бірдей көтеріліп, 4 шақырым қашықтықтан шабуылға түсті. Алдыңғы қадамды британдық мылтықтардың, ракеталардың және артиллерияның оты тоқтатып, шабуылдың бір бөлігін баяулатты. Алайда британдықтар күштерін бөліп алды, бастапқы зулу финттеріне және басқа қателіктерге алданды, мысалы, лагерьді мықты орталық вагонға немесе лагерлік бекініске орналастырмады, бұл британдық қорғаныстың әлсіздігіне себеп болды. Зулулардың маневрлеуі қызыл халат кигендердің қатарын құлатты, олар лагерьдің қорғаушыларын жойып, бос орындардан өтіп, қоршап алды. Африкалық найзашылар заманауи қару-жарақпен жабдықталған 1000-ға жуық еуропалық әскерді жойғаны Британияда сенбеушілік пен дүрбілту тудырды. Британдық тұрақты сарбаздардың және жергілікті әскерлердің шығындарынан басқа, зулу импиі Исандлуанада Наполеон Ватерлоо шайқасында өлтіргенінен гөрі көп британдық офицерлерді өлтірді.
Дүниежүзілік соғыстар
19 ғасырдың аяғында және 20 ғасырдағы дүниежүзілік соғыстар кезеңінде әскерлердің санының артуы мен қару-жарақ технологиясының дамуына байланысты майдан шайқастарының жиілігі азайды. Ірі әскерлер жауынгерлік қимылдарды бір шайқаста шешу мүмкін емес екенін көрсетті, ал Бірінші дүниежүзілік соғыста пулеметтердің, жетілдірілген артиллерияның және тікенді сымның пайда болуы үлкен, жылжымалы бөліктерде жаяу әскерді орналастырудың тиімсіздігін көрсетті, себебі оларды оңай қозғалмай қалдырып, жоюға болатын. Тактикалық дамулар бекінілген позицияларға, яғни окоптарға баса назар аударуға әкелді, нәтижесінде айларға созылатын, тактика мен жылдамдық емес, тозу мен жабдықтау арқылы шешілетін шайқастар туды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында механикаландырылған бронетехника мен әуе күштерінің енгізілуі окоп соғысының тиімділігін төмендетті, өйткені окоптарды айналып өтуге және қоршауға алуға болады. Бұл Франциядағы Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы неміс блицкригі кезінде анық көрінді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы тактика жаяу әскердің мобильді топтарына баса назар аударумен дамыды, олар бронетехника, әуе күштері және артиллериямен бірлесіп, жаудың позицияларын айналып өтуге және қоршауға алуға тырысты. Бұл көбінесе кең майдан бойында көптеген ұсақ шайқастарға, жергілікті майдан шайқастарына әкелді. Дегенмен, соғыс барысында кең ауқымда майдан шайқасы тактикасын қолданатын бірнеше маңызды шайқастар болды.
Каен шайқасы
Нормандияға түскен кезде «Оверлорд» операциясы аясында одақтастар неміс қарсылығын жеңу үшін кең ауқымды қақтығысқа түсті. Одақтастар Нормандияға қонғанда, британдық құрлық әскерлерінің қолбасшысы генерал Бернард Монтгомери қолданған майдан шайқасы стратегиясы – жағалаудың шығыс жағында британдық әскерлердің үнемі мазалауымен неміс бронетехникасын ұстап тұру болды. Британдық күштердің міндеті – одақтастардың қонуына сенімді қалқан болып, сол жақтағы (шығыста) неміс бронетехникасын тұрақты түрде өзіне тартып, артиллерия, танктер және одақтастардың авиациясының күшті соққыларымен жою еді. Осы стратегия бойынша британдық рөл – сәнді емес, керісінше, Каен қаласының маңында және ішінде азапты, тозу соғысы болды. Жоғары бас қолбасшы Дуайт Д. Эйзенхауэр 10 шілдедегі хабарламасында Монтгомеридің жалпы стратегиясын бекітіп, күшті күш салуға шақырды:
Сіздің сол жағыңызда берік тұрып, жаудың барлық бронетехникасын оған тарту, ал оң жағыңыздан түбірге қарай жылжып, Екінші британдық армияға қарсы тұрған күштердің артқы және бүйірлеріне қауіп төндіру жоспарыңызбен таныстым. Меніңше, біз тұрақсыздыққа жол бермеу үшін немесе қазіргі көпір басындағы аз тереңдікпен үлкен қорғаныс шайқасын жүргізуге мәжбүр болу үшін барлық мүмкін күш-жігерді жұмсауымыз керек. Әуе күштері және барлық қажетті ресурстар қолжетімді болады. Монтгомеридің шайқасқа қатысты жалпы тұжырымдамасы ақырында нәтиже берді, бірақ оның жемісін беруі үшін Каен қаласының маңында және ішінде екі ай бойы қызыл қан төгілді.
Соғыстан кейінгі кезең
Соғыстан кейінгі кезеңде ашық майдан шайқастары камуфляжға, партизандық соғысқа және стратегиялық бомбалауға көбірек мән берілуінің салдарынан қолданыстан шықты, олардың барлығы әскердің ірі бірлестіктерін кең аумаққа таратуға кедергі келтірді. Шайқастар көбінесе майдың бойындағы көптеген ұсақ қақтығыстарға немесе жаулық аймақтағы эпизодтық шайқастарға айналды, және бұрынғы ашық майдан шайқастарымен ешқандай ортақ белгісі қалмады.