Кіріспе

Ілсу бөгеті – Түркияның Мардин және Шырнақ провинцияларының шекарасында, Ілсу ауылының жанында Тигр өзенінде орналасқан бетонды тас бөгет. Бұл Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасының 22 бөгетінің бірі болып табылады. Оның мақсаты – гидроэлектр энергиясын өндіру, су тасқынын бақылау және суды сақтау. Бөгет пайдалануға берілгеннен кейін 1200 МВт электр стансасын қамтамасыз етеді және 10,4 миллиард м³ су қоймасын құрайды. Бөгет құрылысы 2006 жылы басталды және бастапқыда 2016 жылға дейін аяқталуы күтілді. Жоба аясында суару және энергия өндіру үшін төмен жағында Цизре бөгеті салынуы жоспарланған. Бөгет халықаралық дау тудырды, себебі ол ежелгі Хасанкейфтің бір бөлігін су басады және аймақта тұратын адамдарды көшіруге мәжбүр етеді. Осы себепті 2008 жылы бөгетке халықаралық қаржыландыру тоқтатылды. Хасанкейфтегі тарихи құрылыстардың көпшілігі бөгет сумен толтырылуына дейін жаңа Хасанкейфке көшірілді. Бөгет 2019 жылдың шілде айының соңында су жинауды бастады. Жаңбырдың нәтижесінде су деңгейі өзен төсегінен 100 метрге көтеріліп, 5 миллиард текше метр су жиналды. 2020 жылдың 1 сәуірінде су деңгейі 498,2 метрге жетті. DSI энергия өндіру үшін 2 турбинаны сынақтан өткізді, ал су төгіш құрылымдарды сынаудан кейін. Бөгет су қоймасының көлемі 7,6 миллиард текше метрге жетті. 2020 жылдың 19 сәуірінде су сақтаудың ең жоғары деңгейі 513 метрді құрады. Ең жоғары сақтау деңгейіне жету үшін тағы 12 метрге көтерілуі керек. Алты генератордың біріншісі 2020 жылдың 19 мамырында іске қосылды, ал электр стансасының толық қуатқа жетуі 2020 жылдың соңына жоспарланған. 2020 жылдың 19 маусымынан бастап үш гидротурбина іске қосылды, ал қалған үшеуі сынақтан өтуде. Бүгінгі күнге дейін бөгет экономикаға 51 миллион долларлық энергияны үлестірді.

Дизайн

Ілсу бөгеті биік және кең тау жыныстарынан құралған тоған болады, оның құрылыс көлемі . Тоғанның жотасы бойынша ені , ал негізі бойынша ені болады. Бөгеттің оң жағалауында сегіз радиалды есіктермен басқарылатын су төгілетін арнасы болады, ол су бассейнге жеткенше төрт шұңқырға құйылады. Оның электр станциясы жер үстінде орналасқан және 6 x 200 МВт Френсис турбиналық генераторларынан тұрады, күтілетін жылдық қуат өндірісі 3,833 ГВт-сағат, ал жалпы гидравликалық қысымы . Бөгеттің су қоймасының сыйымдылығы , оның ішінде пайдалы (немесе тірі) су қоры және пайдаланбас (өлген) су қоры болады. Теңіз деңгейінен қалыпты биіктікте ( ) су қоймасының беті ауданы .

Өмірбаян

1954 жылдан бастап Түркия үкіметі Диярбақырдан төмен ағыстағы Тигр өзенін зерттеді, мақсаты – су электр станциясын орналастыруға жарамды жерлерді анықтау болды. Түркияның Электр энергия ресурстарын зерттеу және дамыту басқармасы (EIE) 1971 жылғы Тигр өзенінің алдын ала зерттеу есебінде 10 потенциалдық нысанды қарастырды. 1975 жылы EIE осы нысандардың техникалық және экономикалық бағалауын аяқтады. Геологиялық себептерге байланысты Ілісу таңдалды. Халықаралық консультанттар жүргізген техникалық-экономикалық зерттеу және жобалау (1980–82) нәтижесінде Ілісу және Цизре бөгеттерін төмен ағыста салу ұсынылды. 1997 немесе 1998 жылы жоба Мемлекеттік гидротехникалық жұмыстардың ресми құрылыс бағдарламасына енгенге дейін 15 жылдан астам уақыт бойы ешқандай ілгерілеу болмады. 2006 жылдың 5 тамызында бөгеттің негізі салынды және құрылыс жұмыстары басталды.

Қаржыландыру мәселелері

Инфляцияны және басқа да экономикалық салдарларды болдырмау үшін Түркия үкіметі Ілісу бөгеті жобасын қаржыландыру үшін жиі сыртқы көмек іздеген. Алайда, экологиялық және адам құқықтары ұйымдарының қысымы осы процесті көп рет тоқтатты. 2000 жылы Ұлыбритания үкіметі Ілісу бөгетіне 236 миллион доллар көлеміндегі қаржыны бөлуден бас тартты. 2006 жылы құрылыс жұмыстарын бастау рәсімінен бұрын, Германия, Швейцария және Австрия экспорттық кредит агенттіктері жобаны 610 миллион долларға қаржыландыруға келісті. 2008 жылдың желтоқсан айында еуропалық компаниялар бөгетке қаржы жұмсауды тоқтатты және Түркияға 150-ден астам халықаралық стандарттарды сақтау үшін 180 күн уақыт берді. 2009 жылдың маусым айында стандарттарды орындамағандықтан еуропалық фирмалар Ілісу бөгеті жобасына қаржыны ресми түрде тоқтатты. Қаржыландыру тоқтатылғандығы туралы хабарланғаннан кейін Түркияның Қоршаған ортаны қорғау министрі Вейсель Эроглу: «Айтайын, бұл электр станциялары салынады. Оны ешкім тоқтата алмайды. Бұл мемлекет пен үкіметтің шешімі» деді. Түркияның премьер-министрі Режеп Тайип Ердоған да Ілісу бөгеті жобасына бейілді және Түркия ішкі немесе басқа халықаралық қаржыландыруды пайдаланатынын мәлімдеді. Түркия 2009 жылдың шілдесінде құрылыс жұмыстары қайта басталатынын хабарлады. 2010 жылдың ақпан айында несиелер берілгені және жоба жалғасатыны туралы жарияланды. 2010 жылдың 15 шілдесінде Andritz Hydro жобаға бөлшектерді уақытша жеткізуді тоқтатып, электр стансасы үшін 200 МВт қуаты бар алты Франсис турбинасын жеткізіп беретінін мәлімдеді.

Құрылыс

Жолдардың бастапқы және ағымдағы құрылысының бір бөлігі ретінде, жолдарды көтеру және жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Бөгет орнының жоғары жағында 30 секциядан тұратын болат құбырлармен тірелген, ұзын уақытша көпір салынды. Сонымен қатар, бөгеттің төменгі жағында бетон тіректері бар тұрақты болат арқалық көпір салынды. Жаңа Ілісу және Кочтепе ауылдарының құрылысы, сондай-ақ Хасанкейфтің басты бөліктерін көшіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бөгеттің негізгі бөлігін қазу жұмыстары 2011 жылдың мамырында басталды, ал алғашқы толтыру жұмыстары 2012 жылдың қаңтарында жүргізілді. Тигр өзенінің арнасы 2012 жылдың 29 тамызында салтанатты түрде өзгертілді. 2014 жылдың сәуір айына қарай жобаның 60% аяқталды, ал Хасанкейфтің қоныс аудару жұмыстары 73% аяқталды. Барлық жұмыстардың 2015 жылы аяқталуы күтілуде. 2014 жылы бөгет, сондай-ақ Түркияның оңтүстік-шығысындағы Сильван бөгеті сияқты басқа да бөгеттер, үкіметпен бейбіт келіссөздері тоқтап қалғаннан кейін Күрдстан жұмысшы партиясының (ПКК) жауынгерлерінің басты нысанасына айналды. ППК-ның бөгетке, оның тіреу құрылымдарына және жұмысшыларға жасаған шабуылдары – құрылысты тоқтатуға бағытталған әрекеттердің бір бөлігі. Бөгет құрылысы жыл соңында уақытша тоқтатылды. 2015 жылдың 3 ақпанында бөгетке жабдық жеткізіп бара жатқан конвой шабуылға ұшырап, үш адам жарақат алды. Бірнеше күннен кейін күдікті ПКК жауынгерлері жұмысшыны үйінде өлтірді. 2017 жылдың маусым айында құрылыс 96% аяқталды. 2018 жылдың ақпан айында бөгет құрылысы толыққанды аяқталды. 2018 жылдың 1 маусымында су қоймасын сумен толтыру басталмақ болған, бірақ Ирактағы су тапшылығына байланысты 2019 жылдың қарашасына дейін кейінге шегерілді. Сумен толтыру 2019 жылдың шілдесінің соңында басталды. Жаңбырдың нәтижесінде бөгеттің су деңгейі 2020 жылдың 1 сәуіріне қарай 498,2 метрге жетті.

Дау

Ілсу бөгетінің салынысы аяқталуымен 10 мың жылдан астам тарихы бар Хасанкейф ежелгі қаласының көп бөлігі суға батты. Сонымен қатар, 199 елді мекен (ауылдар мен шағын ауылдар) толығымен немесе жартылай су тасқынына ұшырады. Бұл көрсеткіш құм астында қалған бос елді мекендерді қамтымайды, олар да суға кетеді. Түрік үкіметі мен ПКК арасындағы үш онжылдық қақтығыс нәтижесінде аймақтағы көптеген шағын ауылдар босады, сондықтан олардың бұрынғы тұрғындары да, әлі де осы өңірде тұратындар да өз үйлеріне орала алмайды. 2006 жылы Түркия үкіметі 61 620 адамның "физикалық немесе экономикалық тұрғыдан көшірілуі мүмкін" екенін бағалады. 1990 жылғы халық санауы деректеріне сүйене отырып, бұрын 55 127 адамның зардап шегетіні болжаған еді; 2000 жылғы сауалнама деректерін пайдаланып, осы есептеулерді жаңартқанда 71 186 адамға жетті. Түркия үкіметінің ресми ұстанымын 2006 жылы құрылыс жұмысын бастау кезінде сол кездегі премьер-министр Режеп Тайып Ердоған былай жеткізді: "Біз бүгін жасап отырған қадам оңтүстік-шығыс енді назарсыз қалмайтынын көрсетеді. Бұл бөгет жергілікті халыққа үлкен пайда әкеледі". Үкімет бұл жобаның нәтижесінде 10 мың жұмыс орны ашылатынын, суару арқылы ауыл шаруашылығы өндірісі артатынын және туризмге серпіліс беретінін мәлімдейді. Алайда, кейбір сарапшылар Хасанкейфтің жоғалуы туризм саласын қирататынын және жергілікті халықтың жаңа үйлер сатып алуға берілген қаражат жеткіліксіз болғандықтан қалаларға көшіп кетуге мәжбүр болатынын айтады.

Ағылшын тілінен кейінгі елдерге әсері

2018 жылдың көктемінде бөгет құрылысы аяқталғаннан кейін, Ирак үкіметі түрік билігіне Тигр өзенінің көктемде ең жоғары деңгейге жететініне байланысты, жоспарланған Илису су қоймасын толтыруды сол жылдың маусым айының соңына дейін ықшамдауды сұрады. Алайда, Мосул бөгетінде су тапшылығы байқалды, су қоймасының көлемі 3 миллиард текше метрден асып, өткен жылдың осы кезеңіндегі 8 миллиард текше метрден асты. Сонымен қатар, Ирактың оңтүстік облыстарында өзеннің суының деңгейі жылдардағы ең төменгі көрсеткішті құрады, нәтижесінде Ирактағы Тигр өзенінің жалпы үлесі 21 миллиард текше метрден 9,7 миллиард текше метрге дейін төмендеді. Месопотамия батпақтарының құрғауына және оның экологиялық жүйесінің бұзылуына әкелуі мүмкін осындай салдар, Басра облысының ішінде басқа да бірнеше мәселелермен бірге, ирактық наразылықтардың жаңа толқынының туындауына себеп болды. Сонымен қатар, су тапшылығы, жауын-шашынның азаюы және топырақтың құнарсыздануы күріш, жүгері, кунжут, күнбағыс және мақта егуге дерлік толық тоқтап, 2018-2019 жылғы маусымда бидай мен арпа егілген жерлердің ауданы екі есеге азайды.