Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ілсу бөгеті – Түркияның Мардин және Шырнақ провинцияларының шекарасында, Ілсу ауылының жанында Тигр өзенінде орналасқан бетонды тас бөгет. Бұл Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасының 22 бөгетінің бірі болып табылады. Оның мақсаты – гидроэлектр энергиясын өндіру, су тасқынын бақылау және суды сақтау. Бөгет пайдалануға берілгеннен кейін 1200 МВт электр стансасын қамтамасыз етеді және 10,4 миллиард м³ су қоймасын құрайды. Бөгет құрылысы 2006 жылы басталды және бастапқыда 2016 жылға дейін аяқталуы күтілді. Жоба аясында суару және энергия өндіру үшін төмен жағында Цизре бөгеті салынуы жоспарланған. Бөгет халықаралық дау тудырды, себебі ол ежелгі Хасанкейфтің бір бөлігін су басады және аймақта тұратын адамдарды көшіруге мәжбүр етеді. Осы себепті 2008 жылы бөгетке халықаралық қаржыландыру тоқтатылды. Хасанкейфтегі тарихи құрылыстардың көпшілігі бөгет сумен толтырылуына дейін жаңа Хасанкейфке көшірілді. Бөгет 2019 жылдың шілде айының соңында су жинауды бастады. Жаңбырдың нәтижесінде су деңгейі өзен төсегінен 100 метрге көтеріліп, 5 миллиард текше метр су жиналды. 2020 жылдың 1 сәуірінде су деңгейі 498,2 метрге жетті. DSI энергия өндіру үшін 2 турбинаны сынақтан өткізді, ал су төгіш құрылымдарды сынаудан кейін. Бөгет су қоймасының көлемі 7,6 миллиард текше метрге жетті. 2020 жылдың 19 сәуірінде су сақтаудың ең жоғары деңгейі 513 метрді құрады. Ең жоғары сақтау деңгейіне жету үшін тағы 12 метрге көтерілуі керек. Алты генератордың біріншісі 2020 жылдың 19 мамырында іске қосылды, ал электр стансасының толық қуатқа жетуі 2020 жылдың соңына жоспарланған. 2020 жылдың 19 маусымынан бастап үш гидротурбина іске қосылды, ал қалған үшеуі сынақтан өтуде. Бүгінгі күнге дейін бөгет экономикаға 51 миллион долларлық энергияны үлестірді.
The Ilısu Dam is a concrete face rock fill dam on the Tigris near the village of Ilısu and along the border of Mardin and Şırnak Provinces in Turkey. It is one of the 22 dams of the Southeastern Anatolia Project and its purpose is hydroelectric power production, flood control and water storage. When operational, the dam will support a 1,200 MW power station and will form a 10.4 billion m3 reservoir. Construction of the dam began in 2006 and was originally expected to be completed by 2016. As part of the project, the much smaller Cizre Dam is to be constructed downstream for irrigation and power. The dam has drawn international controversy, because it will flood portions of ancient Hasankeyf and necessitate the relocation of people living in the region. Because of this, the dam lost international funding in 2008. Most historical structures in Hasankeyf were moved to the new Hasankeyf prior to the filling of the dam. The dam began to fill its reservoir in late July 2019. Due to rainfall, the dam has achieved water levels up to 100m above the river bed and stored 5 billion cubic meters of water. The water level had reached an elevation of 498.2m on 1 April 2020. DSI has started testing 2 turbines for energy production after completing the spillway testing. The dam reservoir has attained a water volume of 7.6 billion cubic meters. Water storage crest level was 513m on 19 April 2020. It would need 12m rise to achieve the maximum storage level. The first of six generators was commissioned on 19 May 2020, while its power plant is scheduled to reach full capacity by the end of 2020. Three hydro turbines have been commissioned since 19 June 2020 and the remaining three are being tested. So far the dam has contributed 51M$ energy towards economy.
Дизайн
Ілсу бөгеті биік және кең тау жыныстарынан құралған тоған болады, оның құрылыс көлемі . Тоғанның жотасы бойынша ені , ал негізі бойынша ені болады. Бөгеттің оң жағалауында сегіз радиалды есіктермен басқарылатын су төгілетін арнасы болады, ол су бассейнге жеткенше төрт шұңқырға құйылады. Оның электр станциясы жер үстінде орналасқан және 6 x 200 МВт Френсис турбиналық генераторларынан тұрады, күтілетін жылдық қуат өндірісі 3,833 ГВт-сағат, ал жалпы гидравликалық қысымы . Бөгеттің су қоймасының сыйымдылығы , оның ішінде пайдалы (немесе тірі) су қоры және пайдаланбас (өлген) су қоры болады. Теңіз деңгейінен қалыпты биіктікте ( ) су қоймасының беті ауданы .
The Ilısu Dam will be a high and wide rock fill embankment dam with a structural volume of It will be wide at its crest and wide at its base. The dam will have an overflow spillway on its right bank which will be controlled by eight radial gates which will pour into four chutes before the water reaches a plunge pool. Its power station will be above ground and will contain 6 x 200 MW Francis turbine generators with an expected annual generation of 3,833 GWh and gross hydraulic head of The dam's reservoir will have a capacity of , of which will be active (or live, useful) storage and will be inactive (dead) storage. At a normal elevation of above sea level, the reservoir surface area will cover .
Өмірбаян
1954 жылдан бастап Түркия үкіметі Диярбақырдан төмен ағыстағы Тигр өзенін зерттеді, мақсаты – су электр станциясын орналастыруға жарамды жерлерді анықтау болды. Түркияның Электр энергия ресурстарын зерттеу және дамыту басқармасы (EIE) 1971 жылғы Тигр өзенінің алдын ала зерттеу есебінде 10 потенциалдық нысанды қарастырды. 1975 жылы EIE осы нысандардың техникалық және экономикалық бағалауын аяқтады. Геологиялық себептерге байланысты Ілісу таңдалды. Халықаралық консультанттар жүргізген техникалық-экономикалық зерттеу және жобалау (1980–82) нәтижесінде Ілісу және Цизре бөгеттерін төмен ағыста салу ұсынылды. 1997 немесе 1998 жылы жоба Мемлекеттік гидротехникалық жұмыстардың ресми құрылыс бағдарламасына енгенге дейін 15 жылдан астам уақыт бойы ешқандай ілгерілеу болмады. 2006 жылдың 5 тамызында бөгеттің негізі салынды және құрылыс жұмыстары басталды.
Beginning in 1954 the Turkish government surveyed of the Tigris river downstream of Diyarbakır with the aim of identifying suitable locations for a hydroelectric power plant at an elevation below Turkey's Electric Power Resources Survey and Development Administration (EIE) included 10 potential sites in its 1971 Tigris River Pre Investigation Report. By 1975, the EIE had completed a technical and economic evaluation of the sites. Ilısu was selected as the preferred site for geological reasons. A feasibility study and final design by international consultants (1980–82) resulted in a recommendation to construct both the Ilısu Dam and the Cizre Dam downstream. There was little movement on the project for more than 15 years until the dam was added to the State Hydraulic Works' formal construction program in 1997 or 1998. On 5 August 2006, the foundation stone for the dam was laid and initial construction began.
Қаржыландыру мәселелері
Инфляцияны және басқа да экономикалық салдарларды болдырмау үшін Түркия үкіметі Ілісу бөгеті жобасын қаржыландыру үшін жиі сыртқы көмек іздеген. Алайда, экологиялық және адам құқықтары ұйымдарының қысымы осы процесті көп рет тоқтатты. 2000 жылы Ұлыбритания үкіметі Ілісу бөгетіне 236 миллион доллар көлеміндегі қаржыны бөлуден бас тартты. 2006 жылы құрылыс жұмыстарын бастау рәсімінен бұрын, Германия, Швейцария және Австрия экспорттық кредит агенттіктері жобаны 610 миллион долларға қаржыландыруға келісті. 2008 жылдың желтоқсан айында еуропалық компаниялар бөгетке қаржы жұмсауды тоқтатты және Түркияға 150-ден астам халықаралық стандарттарды сақтау үшін 180 күн уақыт берді. 2009 жылдың маусым айында стандарттарды орындамағандықтан еуропалық фирмалар Ілісу бөгеті жобасына қаржыны ресми түрде тоқтатты. Қаржыландыру тоқтатылғандығы туралы хабарланғаннан кейін Түркияның Қоршаған ортаны қорғау министрі Вейсель Эроглу: «Айтайын, бұл электр станциялары салынады. Оны ешкім тоқтата алмайды. Бұл мемлекет пен үкіметтің шешімі» деді. Түркияның премьер-министрі Режеп Тайип Ердоған да Ілісу бөгеті жобасына бейілді және Түркия ішкі немесе басқа халықаралық қаржыландыруды пайдаланатынын мәлімдеді. Түркия 2009 жылдың шілдесінде құрылыс жұмыстары қайта басталатынын хабарлады. 2010 жылдың ақпан айында несиелер берілгені және жоба жалғасатыны туралы жарияланды. 2010 жылдың 15 шілдесінде Andritz Hydro жобаға бөлшектерді уақытша жеткізуді тоқтатып, электр стансасы үшін 200 МВт қуаты бар алты Франсис турбинасын жеткізіп беретінін мәлімдеді.
To avoid inflation and other economic repercussions, the Turkish Government has often sought outside assistance to fund the Ilısu Dam Project. However, pressure from environmental and human rights groups have often halted this process. In 2000, the British Government declined $236 million in funding for the Ilısu Dam. Before the 2006 ground breaking ceremony, German, Swiss and Austrian export credit agencies had agreed to fund $610 million of the project. In December 2008, the European firms suspended funds for the dam and gave Turkey a 180 day period to comply with over 150 international standards. In June 2009, after failing to meet the standards, the European firms officially cut the funding for the Ilısu Dam Project. Shortly after the announcement of the funding loss, Turkey's Environment Minister Veysel Eroğlu said, "Let me tell you this, these power plants will be built. No one can stop it. This is the decision of the state and the government." Turkey's Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan is also committed to the Ilısu Dam Project as well and claims Turkey will use internal or other international funding. Turkey stated that construction would start again in July 2009. In February 2010, it was announced that loans had been granted and the project would continue. On 15 July 2010, Andritz Hydro lifted a temporary suspension on supplying parts to the project and announced it would provide the six 200 MW Francis turbines for the power plant.
Құрылыс
Жолдардың бастапқы және ағымдағы құрылысының бір бөлігі ретінде, жолдарды көтеру және жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Бөгет орнының жоғары жағында 30 секциядан тұратын болат құбырлармен тірелген, ұзын уақытша көпір салынды. Сонымен қатар, бөгеттің төменгі жағында бетон тіректері бар тұрақты болат арқалық көпір салынды. Жаңа Ілісу және Кочтепе ауылдарының құрылысы, сондай-ақ Хасанкейфтің басты бөліктерін көшіру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бөгеттің негізгі бөлігін қазу жұмыстары 2011 жылдың мамырында басталды, ал алғашқы толтыру жұмыстары 2012 жылдың қаңтарында жүргізілді. Тигр өзенінің арнасы 2012 жылдың 29 тамызында салтанатты түрде өзгертілді. 2014 жылдың сәуір айына қарай жобаның 60% аяқталды, ал Хасанкейфтің қоныс аудару жұмыстары 73% аяқталды. Барлық жұмыстардың 2015 жылы аяқталуы күтілуде. 2014 жылы бөгет, сондай-ақ Түркияның оңтүстік-шығысындағы Сильван бөгеті сияқты басқа да бөгеттер, үкіметпен бейбіт келіссөздері тоқтап қалғаннан кейін Күрдстан жұмысшы партиясының (ПКК) жауынгерлерінің басты нысанасына айналды. ППК-ның бөгетке, оның тіреу құрылымдарына және жұмысшыларға жасаған шабуылдары – құрылысты тоқтатуға бағытталған әрекеттердің бір бөлігі. Бөгет құрылысы жыл соңында уақытша тоқтатылды. 2015 жылдың 3 ақпанында бөгетке жабдық жеткізіп бара жатқан конвой шабуылға ұшырап, үш адам жарақат алды. Бірнеше күннен кейін күдікті ПКК жауынгерлері жұмысшыны үйінде өлтірді. 2017 жылдың маусым айында құрылыс 96% аяқталды. 2018 жылдың ақпан айында бөгет құрылысы толыққанды аяқталды. 2018 жылдың 1 маусымында су қоймасын сумен толтыру басталмақ болған, бірақ Ирактағы су тапшылығына байланысты 2019 жылдың қарашасына дейін кейінге шегерілді. Сумен толтыру 2019 жылдың шілдесінің соңында басталды. Жаңбырдың нәтижесінде бөгеттің су деңгейі 2020 жылдың 1 сәуіріне қарай 498,2 метрге жетті.
As part of early and ongoing construction, of roads are subject to raising and repairing work. A long temporary bridge was constructed upstream of the dam site which is supported by 30 sections of steel pipe. Additionally, a permanent steel girder bridge with concrete supports was constructed just downstream of the dam. Construction of new Ilısu and Koçtepe villages were underway as well as the relocation of major portions of Hasankeyf. Excavations for the main body of the dam began in May 2011 and the first loads of fill were laid in January 2012. Diversion of the Tigris River began during a ceremony on 29 August 2012. As of April 2014, the project is 60% complete while the resettlement of Hasankeyf is 73% complete. All works are expected to be completed in 2015. In 2014, the dam, as well as others in southeast Turkey such as the Silvan Dam, became a prime target of Kurdistan Workers' Party (PKK) militants after peace talks collapsed with the government. Attacks on the dam, supporting structures and workers are part of the PKK's efforts to stop construction. Construction of the dam was suspended temporarily late in the year. On 3 February 2015, a convoy of supplies for the dam was attacked, injuring three. Several days later a worker was killed in his home by suspected PKK militants. The construction reached 96% in June 2017. In February 2018, construction on the dam was completed. On 1 June 2018, the reservoir was to begin impoundment but was delayed until November then 2019 following another detail due to water shortages in Iraq. Impoundment began in late July 2019. Due to rainfalls dam has achieved the water elevation level of 498.2m as of 1 April 2020.
Дау
Ілсу бөгетінің салынысы аяқталуымен 10 мың жылдан астам тарихы бар Хасанкейф ежелгі қаласының көп бөлігі суға батты. Сонымен қатар, 199 елді мекен (ауылдар мен шағын ауылдар) толығымен немесе жартылай су тасқынына ұшырады. Бұл көрсеткіш құм астында қалған бос елді мекендерді қамтымайды, олар да суға кетеді. Түрік үкіметі мен ПКК арасындағы үш онжылдық қақтығыс нәтижесінде аймақтағы көптеген шағын ауылдар босады, сондықтан олардың бұрынғы тұрғындары да, әлі де осы өңірде тұратындар да өз үйлеріне орала алмайды. 2006 жылы Түркия үкіметі 61 620 адамның "физикалық немесе экономикалық тұрғыдан көшірілуі мүмкін" екенін бағалады. 1990 жылғы халық санауы деректеріне сүйене отырып, бұрын 55 127 адамның зардап шегетіні болжаған еді; 2000 жылғы сауалнама деректерін пайдаланып, осы есептеулерді жаңартқанда 71 186 адамға жетті. Түркия үкіметінің ресми ұстанымын 2006 жылы құрылыс жұмысын бастау кезінде сол кездегі премьер-министр Режеп Тайып Ердоған былай жеткізді: "Біз бүгін жасап отырған қадам оңтүстік-шығыс енді назарсыз қалмайтынын көрсетеді. Бұл бөгет жергілікті халыққа үлкен пайда әкеледі". Үкімет бұл жобаның нәтижесінде 10 мың жұмыс орны ашылатынын, суару арқылы ауыл шаруашылығы өндірісі артатынын және туризмге серпіліс беретінін мәлімдейді. Алайда, кейбір сарапшылар Хасанкейфтің жоғалуы туризм саласын қирататынын және жергілікті халықтың жаңа үйлер сатып алуға берілген қаражат жеткіліксіз болғандықтан қалаларға көшіп кетуге мәжбүр болатынын айтады.
Completion of the Ilısu Dam caused the flooding of the majority of the ancient city of Hasankeyf, whose history stretches back over 10,000 years. About 199 settlements (villages and hamlets) will be fully or partially affected by flooding as well. This figure excludes vacant settlements, which will also be inundated. Three decades of conflict between the Turkish government and the PKK has resulted in the depopulation of many hamlets in the area, and so now their original inhabitants will never be able to return home either, in addition to the others who still live in the region. In 2006, the Turkish government estimated that 61,620 people would be "physically or economically displaced". Using 1990 census data, it had previously estimated that 55,127 people would be affected; updating these calculations using 2000 survey data produced a figure of 71,186. The official Turkish government line was expressed by then Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan at the ground breaking ceremony in 2006: "The step that we are taking today demonstrates that the south east is no longer neglected. This dam will bring big gains to the local people." The government says the project will generate 10,000 jobs, spur agricultural production through irrigation and boost tourism, although others argue that the tourism industry will be ruined due to the loss of Hasankeyf and that the local people will be forced to move to cities because the amount of money they were given to buy new homes in the region is insufficient.
Ағылшын тілінен кейінгі елдерге әсері
2018 жылдың көктемінде бөгет құрылысы аяқталғаннан кейін, Ирак үкіметі түрік билігіне Тигр өзенінің көктемде ең жоғары деңгейге жететініне байланысты, жоспарланған Илису су қоймасын толтыруды сол жылдың маусым айының соңына дейін ықшамдауды сұрады. Алайда, Мосул бөгетінде су тапшылығы байқалды, су қоймасының көлемі 3 миллиард текше метрден асып, өткен жылдың осы кезеңіндегі 8 миллиард текше метрден асты. Сонымен қатар, Ирактың оңтүстік облыстарында өзеннің суының деңгейі жылдардағы ең төменгі көрсеткішті құрады, нәтижесінде Ирактағы Тигр өзенінің жалпы үлесі 21 миллиард текше метрден 9,7 миллиард текше метрге дейін төмендеді. Месопотамия батпақтарының құрғауына және оның экологиялық жүйесінің бұзылуына әкелуі мүмкін осындай салдар, Басра облысының ішінде басқа да бірнеше мәселелермен бірге, ирактық наразылықтардың жаңа толқынының туындауына себеп болды. Сонымен қатар, су тапшылығы, жауын-шашынның азаюы және топырақтың құнарсыздануы күріш, жүгері, кунжут, күнбағыс және мақта егуге дерлік толық тоқтап, 2018-2019 жылғы маусымда бидай мен арпа егілген жерлердің ауданы екі есеге азайды.
After the completion of the dam's construction in early spring 2018, the Iraqi government approached the Turkish authorities to postpone filling of the proposed Ilısu reservoir until the end of June in the same year, due to the fact that the Tigris river has its highest levels during spring time. However, water shortages were witnessed in the Mosul dam, where water in the reservoir had more than 3 billion cubic meters compared with its levels of more than 8 billion cubic meters in the same period of the previous year. Moreover, the southern governorates of Iraq had the lowest portions of the river in years, in which the total Tigris water share in Iraq fell from 21 billion cubic metres to only 9.7 billion cubic metres instead. Such impacts which might lead to the drainage of the Mesopotamian Marshes and destruction of its ecology system, were part of the reasons to the emergence of a new wave of Iraqi protests, along with several other issues, especially in Basra Governorate. In addition, water shortages, lack of rainfall and depleted soils led nearly to a halt in farming rice, corn, sesame, sunflower seeds and cotton; and a decrease in the area planted for wheat and barley by half for the 2018–19 season.