Кіріспе

Кеңес Одағы және посткеңестік елдердегі кіші ғылыми дәреже. Ғылым кандидаты немесе ғылым кандидаты (кандидат наук, кандидат наук) – Ресейде және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының бірқатар елдерінде докторлық деңгейдегі екі ғылыми дәреженің біріншісі. Бұл дәреже бұрынғы Кеңес Одағының құрамындағы және басқа да елдерде (Чехия, Словакия, Украина және т.б.) докторлық деңгейдегі екі ғылыми дәреженің біріншісі болып саналған. Ол ЮНЕСКО-ның ISCED 8-деңгейі ретінде ресми түрде «докторлық немесе оған баламалы» дәреже деп танылады. Көптеген елдердің ғылыми мекемелері оны, әсіресе табиғат ғылымдары саласында, философия докторы (PhD) дәрежесімен теңейді. Бұрынғы Кеңес елдерінде одан да жоғары ғылыми дәреже – ғылым докторы бар.

Шолу

Бұл дәреже КСРО-да 1934 жылғы 13 қаңтарда КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің шешімімен енгізілді. 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін барлық бұрынғы дәрежелер, шендер мен атақтар дереу жойылған еді. Бұл екі талап та бакалавриаттан кейінгі (Bakalavr) дәрежелер, ал бакалавриат – күндізгі оқудың төрт жылдық бағдарламасы. Ғылым кандидаты дәрежесін алу үшін кем дегенде үш жыл толық уақытты оқу қажет, осы кезеңде адам маңызды деп есептелетін немесе экономикалық немесе әскери салаларда қолданылуы мүмкін жаңа, түпкілікті зерттеулер жүргізіп, нәтижелерін жариялауы тиіс. Осы елдерде толық профессор атағын алу үшін, Германиядағы талаптар сияқты, ғылым докторы дәрежесі қажет. Мұндай талап кейде АҚШ және Ұлыбританияда да болады, онда докторлық (Ph. D.) дәрежесімен қатар, қосымша зерттеулердің белгілі бір көлемін көрсету қажет.

Біліктілікті алу тәртібі

Диссертациялық жұмыс әдетте аспирантура деп аталатын аспирантура кезеңінде жүргізіледі. Ол білім беру мекемесі (мысалы, университет) немесе ғылыми-зерттеу мекемесі (мысалы, Ресей ғылым академиясы желісінің институты) шеңберінде жүзеге асырылады. Бұл академиямен тікелей байланыссыз да жүзеге асырылуы мүмкін. Ерекше жағдайларда ғылым кандидаты дәрежесі диссертация жазбай-ақ, жарияланған ғылыми еңбектер негізінде берілуі мүмкін. Эксперименталды ғылымдарда диссертация профессордың жетекшілігімен жүргізілген тәуелсіз зерттеу жобасына негізделеді, оның нәтижелері кем дегенде үш мақалада рецензиялы ғылыми журналдарда жариялануы керек. Бұл үшін философия және шет тілдер курстарынан өту және "кандидат минимумы" деп аталатын біліктілік емтиханын тапсыру қажет. Кеңес Одағында кандидаттық емтиханға "дисертанттың" мамандығы бойынша, оның таңдауы бойынша шет тілінде және ғылыми коммунизм бойынша емтихандар кіретін. Совет Одағынан кейінгі Ресейде және басқа да посткеңестік мемлекеттерде соңғы емтихан философиядан, ал Ресейде соңғы кезде ғылым тарихы мен философиясынан ауыстырылды; Украинада ол әлі де философия болып табылады. Диссертация білім беру немесе ғылыми мекемеде аккредиттелген Диссертациялық кеңес деп аталатын комиссия алдында ұсынылады ("қорғалады"). Кеңес шамамен 20 мүшеден тұрады, олар диссертация тақырыбы бойынша жетекші мамандар (оның ішінде академиктер) болып табылады және кеңеске қызмет етуге таңдалған және өкілеттік алған адамдар. Диссертацияның мазмұны 150–200 данада "автореферат" түрінде жарияланып, ірі ғылыми ұйымдар мен кітапханаларға таратылуы тиіс. Дәреже алуға үміткердің ресми "ғылыми жетекшісі" болуы керек. Диссертация бірнеше рецензенттердің ресми пікірлерімен бірге тапсырылады, оларды "қарсылас" деп атайды. "Диссертацияны қорғау" рәсімінде диссертация комиссия алдында қорытындыланады, содан кейін қарсыластардың сөздері немесе олардың пікірлері оқылады, ал үміткер қарсыластардың ескертулеріне және комиссия мүшелерінің сұрақтарына жауап береді. Егер қорғаныс сәтті аяқталса (кеңес мүшелерінің құпия дауыс беруі арқылы дауыс берудің 66,6% көпшілігі), ол жоғары аттестаттау комиссиясы немесе "Vysshaya attestacionnaya komissiya" немесе ВАК (немесе басқа елдердегі ұқсас орган) арқылы ұсынылады және кейін бекітілуі керек. Қазір Беларусь пен Украинада барлық үш жарияланым ВАК тізіміндегі журналдарда жариялануы керек. 1971 жылы кандидаттық дәрежесіне ие 249 200 ғалым болды. "Шет елдерде Ресейлік біліктілікті тану жөніндегі нұсқаулыққа" сәйкес, докторлық дәрежелердің екі деңгейлі жүйесі бар елдерде ғылым кандидаты дәрежесі бірінші докторлық дәреже деңгейінде танылуы керек. Тек бір ғана докторлық дәрежесі бар елдерде ғылым кандидаты дәрежесі осы дәрежеге тең деп танылуы керек.

Украина

2014 жылы "Жоғары білім туралы" Украинаның жаңа заңы қабылданып, ғылым кандидаты дәрежесі философия докторы (PhD) дәрежесімен алмастырылды. Жаңа заңға сәйкес, ғылым кандидаты дәрежесі PhD дәрежесіне пара-пар деп есептеледі (2014 жылдан бері беріліп жатқан ғылым кандидаты дипломдарында көрсетілген). 2015 жылы ғылым кандидаты бағдарламаларына аспиранттар соңғы рет қабылданды. 2014 жылдан бастап беріліп жатқан ғылым кандидаты дипломдарының ағылшын тіліндегі бөлігінде "Ғылым кандидаты" (жекеше түрде) нысаны қолданылады (2014 жылға дейін Украинадағы ғылым кандидаты дипломдарында тек украин тіліндегі мәтін болды). 2024 жылдың қазіргі күніне дейін 2015 жылға дейін ғылым кандидаты бағдарламасына тіркелгендер диссертацияларын қорғап, ғылым кандидаты дәрежесін алуға құқылы.