Кіріспе

Бакалавр деңгейіне дейінгі академиялық бағдарламалар

Бакалавриат білімі – орта білімнен кейін және магистратурадан бұрын, әдетте колледждерде немесе университеттерде жүзеге асырылатын білім. Ол әдетте бакалавр деңгейіне дейінгі барлық жоғары білім беру бағдарламаларын қамтиды. Мысалы, АҚШ-та бакалавр немесе дипломдық білім алған студентті бакалавр студенті деп, ал магистр немесе докторлық дәрежесін алған студентті аспирант студенті деп атайды. Бакалавриат бағдарламасының курстарын және талаптарын аяқтағаннан кейін студент тиісті дипломды алады. Кейбір білім беру жүйелерінде бакалавриат білімі – магистр дәрежесіне дейінгі жоғары білім болып саналады; мұндай жағдай Ұлыбританиядағы кейбір ғылымдар мен Еуропадағы медицина курстарында кездеседі.

Нигерия жүйесі

Нигерияда бакалавриаттық білім (медицина, медициналық зертханалық ғылым, медбикелік, инженерлік, құқық және сәулеттен басқа) төрт жылдық курс ретінде қарастырылады. Медицина (MBBS) және сәулеттің оқуын аяқтауға әдетте алты жыл уақыт кетеді, ал медициналық зертханалық ғылым, медбикелік, құқық және инженерлік курстарды аяқтауға бес жыл қажет, бірақ мүмкіндіктерін арттыру үшін көбінесе алты жыл білім алады. Бакалавриат деңгейіндегі медбикелік білімі немесе дипломы алу әдетте екі жылдан төрт жылға дейін, кейде бес жылға созылады, ал магистратура деңгейіндегі білім алуға екі жыл немесе одан да көп уақыт қажет.

Оңтүстік Африка жүйесі

Оңтүстік Африкада бакалавриат жүйесі әдетте екі немесе үш мамандықпен үш жылдық бакалавр дәрежесін қамтиды. (Медициналық біліктілік (MBChB) сияқты ерекшеліктер бар, ол алты жылға созылады, сондай-ақ инженерлік мамандық – төрт жыл.) Төртінші жыл, "Құрмет" жылы деп аталады, ол жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру деңгейі саналады. Ол көбінесе курстарға негізделген, бірақ жоба немесе диссертацияны да қамтуы мүмкін.

Бразилиялық жүйе

Бразилия континенттік Еуропа жүйесінің негізгі ерекшеліктерін ұстанады; балабақшадан бастап жоғары білімге дейін тегін мемлекеттік мектептер бар, бұл Бразилия Конституциясының 6-бабында бекітілген құқық ретінде де, сондай-ақ Бразилия Конституциясының 208-бабының I, IV және V тармақтарында белгіленген мемлекеттің міндеті ретінде де қарастырылған. Студенттер университетке түсу алдында өзінің нақты оқу бағытын таңдайды. Университетке түсу Vestibular деп аталатын бәсекелі қабылдау емтиханы арқылы жүзеге асырылады (бұл Франциядағы Baccalauréat-қа шамамен ұқсас). 2009 жылы енгізілген және көптеген федералды университеттер қабылдаған жаңа жүйеде орта мектептің жалпыұлттық емтиханының (ENEM) нәтижесі Vestibular бағасының бір бөлігі ретінде немесе оның орнына қолданылады. Таңдалған мамандыққа байланысты, бітіргеннен кейін студентке: үш жылдық технолог дипломы, әдетте төрт жылдық бакалавр дипломы (заң, ветеринария, геология және инженерлік мамандықтар үшін бес жыл), немесе бес жылдық (медицина үшін алты жыл) кәсіби диплом беріледі.

АҚШ жүйесі

АҚШ-та бакалавриат білімі – бакалавр дәрежесін алуға оқып жатқан студентті білдіреді. Ең көп таралған бакалавр дәрежелері – өнер бакалавры (BA/AB) және ғылым бакалавры (BS/SB), бірақ басқа да дәрежелер де бар, мысалы, көркем өнер бакалавры (BFA), бизнес-әкімшілік бакалавры (BBA), музыка бакалавры (BM), әлеуметтік жұмыс бакалавры (BSW), инженерлік бакалавр / инженерлік ғылым бакалавры (BEng/BSE), медбикелік ғылым бакалавры (BSN), бизнес-әкімшілік бакалавры / бизнес-әкімшілік ғылым бакалавры (BBA/BSBA), білім бакалавры (Ed. B), либералды өнер бакалавры (BLA/ALB) және архитектура бакалавры (BArch) да мүмкін. Әдетте, осы дәрежелерді алу үшін орта мектептен кейін толық уақыт бойынша төрт жыл оқу қажет. Бакалавр дәрежесіне қосымша атақ – «Құрмет» дәрежесі. Британдық үлгіден айырмашылығы, заң және медицина салаларындағы дипломдар бакалавр деңгейінде берілмейді, олар бакалавр дәрежесін алғаннан кейін аспирантура деңгейінде аяқталады. Ешбір салада бакалавриат мамандығы міндетті емес немесе басымдық берілмейді, бірақ медициналық мектептерге түсу үшін белгілі бір курстарды оқу қажет. Студенттер төрт жылдық колледж немесе университетте оқу үшін екі жылдық қоғамдық колледжге де түсуі мүмкін. Көптеген штаттарда қоғамдық колледждерді мемлекеттік университеттың бөлімшесі немесе жергілікті арнайы округтер, мемлекеттік агенттіктің басшылығымен басқарады. Қоғамдық колледждер әртүрлі типтегі ассоцияттық дәрежелерді береді, олардың кейбіреулері студенттерді төрт жылдық оқу орындарына ауысуға дайындауға (мысалы, Associate of Arts (AA), Associate of Science (AS)) арналған, ал қалғандары кәсіптік дағдылар мен оқытуды қамтамасыз етуге бағытталған, осы арқылы студенттер кәсіпке кіруге немесе оны жетілдіруге мүмкіндік алады. Кейбір штаттарда қоғамдық колледждердің курстары студенттерді жергілікті колледждегі келесі курстарға дайындауға ерекше назар беріледі. Бұл курстарды үйлестіру процесі «арттикуляция» деп аталады. Кейбір қоғамдық колледждер жергілікті колледж немесе университетпен автоматты түрде оқуға қабылдау туралы келісімдерге ие, онда қоғамдық колледж алғашқы екі жылдық білімді береді, ал университет қалған оқу жылдарын қамтамасыз етеді, кейде бәрі бір кампуста. Қоғамдық колледждер ассоцияттық дәрежелерді, ал университеттер мен колледждер бакалавр дәрежесін береді. Алайда, кейбір қоғамдық колледждер, мысалы, Техас штатының Джексон көліндегі Бразоспорт колледжі, ассоцияттық дәрежелермен қатар бакалавр дәрежесін де ұсынады. Керісінше, Делавэр университеті сияқты кейбір университеттер де ассоцияттық дәрежелерді береді. АҚШ-та «колледж» және «университет» терминдері әртүрлі штаттарда әртүрлі мағыналарда қолданылады; Нью-Йорк штатының терминологиясы ерекше қызығушылық тудырады (Нью-Йорк штатының университетін қараңыз). Университет әдетте колледжден үлкен болады және аспирантура деңгейінде бағдарламалары бар, бірақ бұл айырмашылық әрқашан анық емес. Кейбір колледждер (мысалы, Смит колледжі) аспирантура дипломдарын береді, ал кейбір колледждер кейбір университеттерден үлкен. Кейбір штаттарда колледж өзін университет деп атау үшін орындауы тиіс талаптар бар. Дамуға ұмтылған оқу орындары екі жылдық кіші колледждерді қоғамдық колледждерге, қоғамдық колледждерді төрт жылдық колледждерге айналдыру үшін, бакалавриат дәрежелерін беру, кейде әлі де қоғамдық колледждер болып табылатын, колледждерді университеттерге, аспирантурадан кейінгі (бакалавриаттан кейінгі) бағдарламалары бар оқу орындарына айналдыру үшін әртүрлі қадамдар жасады.

Бангладеш жүйесі

Бангладеште үш жылдық жоғары білім бағдарламалары Degree (Pass) курстары, ал төрт жылдық жоғары білім бағдарламалары Honours курстары деп белгіленеді.

Гонконг жүйесі

Гонконгта ағылшын білім жүйесі қолданылады. Оқушылар шамамен он алты жасында білім беру сертификатына емтихан тапсырады, ал шамамен он сегіз жасында – А деңгейлі немесе А Level емтихандарына. Содан кейін, медицина, медбикелік және құқық сияқты бірнеше мамандықтардан басқа, үш жылдық бакалавриат білімі алынады. Бұл жүйе өзгеруге тиіс: бес жылдық орта білім мен екі жылдық түсу емтиханы біріктіріліп, алты жылдық түсу біліміне қысқартылады, ал бакалавриат білімі төрт жылға ұзартылады. Студенттер университеттердегі алғашқы жылдары Солтүстік Америка жүйесіне ұқсас жалпы білім алу мүмкіндігіне ие болады. Жаңа жүйе бойынша студенттердің бірінші тобы 2012 жылы университеттерге қабылданады. Бакалавриат сертификаттары немесе дипломдары да бар, олардың кейбіреуі білім деңгейі бойынша мамандықтан кейінгі білімге тең.

Үндістан жүйесі

Үндістанның жоғары білім беру жүйесі әлемдегі үшінші орында, АҚШ және Қытайдан кейін. Жоғары білім деңгейіндегі басқарушы негізгі орган – Университеттерге гранттар беру жөніндегі комиссия (UGC), ол өз стандарттарын сақтайды, үкіметке кеңес береді және орталық пен штаттар арасындағы үйлестіруге көмектеседі. Жоғары білім беруді аккредиттеуді Университеттерге гранттар беру комиссиясы (UGC) құрған 15 тәуелсіз мекеме қадағалайды. Үндістанда білім беру жүйесі екі бөлімге бөлінеді: бакалавриат (UG) және магистратура (PG). Бакалавриат дәрежесін алу үшін үш немесе төрт жыл қажет. Үш жылдық бакалавриат бағдарламалары көбінесе өнер, коммерция, ғылым және т.б. салаларында, ал төрт жылдық бағдарламалар көбінесе технология, инженерия, фармацевтика ғылымдары, ауыл шаруашылығы және т.б. салаларында болады. Дегенмен, медицина, құқық және сәулет салалары үшін оқу мерзімі бес жылды құрайды. Бакалавриат (UG) дәрежесін алған адам – бакалавр, ал магистратура (PG) дәрежесін алған адам – магистр деп аталады. Бакалавриат (UG) және магистратурадан (PG) басқа, бір және екі жылдық дипломдық курстар да бар. 2000-2001 жылдар аралығында Үндістанның жоғары білім беру жүйесі 20 мың колледж мен 8 миллионнан астам студентті қосып, қарқынды дамыды. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Үндістанда 1000-нан астам университет бар, оның ішінде 54 орталық университет, 416 штаттық университет, 125 университет мәртебесіндегі университет, 361 жеке университет, 7 штат заңнамасымен құрылған институт және 159 ұлттық маңызы бар институт бар, олардың ішінде IIM, AIIMS, IIT, IIIT, IISER және NIT институттары да бар. Басқа да оқу орындарының ішінде 52 627 колледж бар, олар мемлекеттік, жеке меншік колледждер, дербес институттар және 2020 жылы Білім министрлігінің мәліметі бойынша осы университеттерде жұмыс істейтін магистратуралық зерттеу институттарынан тұрады. Колледждер дербес болуы мүмкін, яғни кейбір жағдайларда PhD деңгейіне дейін өз дипломдарын тексеруге құқылы, немесе дербес емес болуы мүмкін, онда олардың емтихандары оларға қарасты университеттің бақылауында болады; алайда, екі жағдайда да дипломдар колледждің емес, университеттің атынан беріледі.

Жапондық жүйе

Жапониядағы жоғары білім (бакалавриат) төрт жылға созылады және екі кезеңге бөлінеді: алғашқы екі жыл – дипломдық білім деңгейі, келесі екі жыл – бакалавр деңгейі. Бакалавр дипломын тек университеттер мен NIAD QE сапасын бағалау агенттігі (NIAD QE) береді.

Пәкістандық жүйе

Пәкістанда өнер, ғылым, стоматология, инженерлік немесе бизнес әкімшілігі (BA, BS, BDS, BE/BS/BSc Engineering немесе BBA сияқты) бакалавр дәрежесін аяқтау әдетте төрт жылға созады, ал медицина (MBBS), физиотерапия (DPT), фармацевтика (Pharm. D) және сәулет (B. Arch.) бакалавр дәрежесін алу үшін бес жыл қажет. Бұл 12 жылдық мектеп білімін сәтті аяқтағаннан кейін мүмкін болады. Төрт жылдық бакалавр дәрежесі Пәкістанның COMSATS ақпараттық технологиялар институты (CIIT), Лахор инженерлік және технологиялық университеті (UET Лахор), Таксила инженерлік және технологиялық университеті (UET Таксила), Ұлттық ғылымдар және технологиялар университеті (NUST), Лахор менеджмент ғылымдары университеті (LUMS) және Ұлттық компьютерлік және жаңа ғылымдар университеті (NU) сияқты әртүрлі университеттерінде ұсынылады. Қазіргі заманғы білім беру жүйесі бес кезеңнен тұрады: 5–10 жастағы балаларға арналған, бірінші сыныптан бесінші сыныпқа дейінгі бес жылдық бастауыш мектеп; 10–13 жастағы балаларға арналған, алтыншыдан сегізінші сыныпқа дейінгі үш жылдық орта мектеп; 13–15 жастағы балаларға арналған, тоғызыншы және оныншы сыныптардан тұратын екі жылдық орта білім немесе Матрикуляция; өнер (F.A.) немесе ғылым (F.Sc.) бойынша білім беруге бағытталған екі жылдық жоғары орта білім немесе колледж; және бакалавриат, кәсіби, магистрлік және докторлық дәрежелерге әкелетін колледж және университет бағдарламаларын қамтитын бесінші кезең. Алғашқы сыныпқа дейінгі немесе дайындық сыныптары, «качи» (сөзбе-сөз – пісіп-жетілмеген) немесе балабақша деп аталады, 1988 жылы білім беру жүйесіне ресми түрде енгізілді.

Ағылшын, Уэльс және Солтүстік Ирландия жүйесі

Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландияда студенттер әдетте он сегіз жастан бастап университеттерге түсе алады, көбінесе А деңгейлерін оқып, он үштен он бес жылға дейін мектепте білім алады. Кейде А деңгейін немесе оған балама біліктілікті ерте аяқтаған студенттер (академиялық қабілеттілігіне байланысты мектепте бір жылды өткізіп қалғаннан кейін) осы жастан төмен түсе алады, бірақ ірі университеттер қазір ең төменгі жас шегін 16 немесе 17 жасқа белгілеп отыр, себебі көптеген жақсы жарияланған "дарынды балалардың" университет өміріне эмоционалды және психикалық тұрғыдан дайын емес екені анықталды. Ұлыбритания жоғары білім берудегі бакалавриат бағдарламаларына түсу үшін өтінімдер Университеттер мен колледждердің қабылдау қызметі (UCAS) арқылы жіберіледі. Бірінші дәрежесін алу үшін көптеген студенттер бакалавр дәрежесін оқиды, бұл әдетте үш жылға созалады; алайда, ғылым және инженерия салаларында бакалавриат және магистр деңгейін қамтитын, әдетте төрт жылға созылатын және зерттеу жобасын немесе диссертацияны қамтитын біріктірілген курстар кең таралған. Мұндай бағдарламалардың біріктірілген сипатынан туындайтын, біріктірілген бағдарлама арқылы магистр дәрежесін алған адам әдетте бакалавр дәрежесіне қабылданбайды. Ұзартылған бағдарламалардан кейін берілген магистр дәрежелерін Оксфорд пен Кембридж және Дублин университеттерінде берілетін Магистр дәрежесімен шатастыруға болмайды, ол нақты біліктілік емес, аталған үш университеттегі бакалаврлерді магистрлерге (және осылайша университет мүшелігіне) көтерудің ежелгі дәстүрінің көрінісі ғана, бұл көтерілу алты немесе жеті жылдан кейін жүзеге асырылады. Еуропаның басқа елдерінен айырмашылығы, британдық үкімет университеттердің мүлкіне ие емес және университет қызметкерлері мемлекеттік қызметкерлер емес. Сондықтан Ұлыбритания университеттері мемлекеттік қаржыландырылатын, автономды және интеллектуалды түрде тәуелсіз институттар ретінде сипатталады, мемлекеттік университеттер емес. Корольдік үкімет мұғалімдерді даярлаудан басқа оқу бағдарламаларын бақыламайды. Корольдік жарғыға ие болған дәстүрлі университеттерде немесе Университеттер жөніндегі мемлекеттік хатшыдан рұқсат алған қазіргі заманғы университеттерде ғана дәреже беру құқығын шектейді. Алайда, Richmond University сияқты шетелде аккредиттелген университеттер жұмыс істеуге еркін.

Еуропалық Болонья үрдісі жүйелері

Көптеген елдерде бакалавр және магистр дәрежелері арасындағы ағылшын тіліндегі айырмашылық Болон процесі арқылы енгізілуде. Жаңа Болон реформасына сәйкес, Еуропадағы университеттер бакалавр деңгейін (BA немесе BS) енгізеді, көбінесе бес жылдық магистрлік бағдарламаны екі бөлікке бөліп (үш жылдық бакалавр + екі жылдық магистр), студенттер екінші магистрлік бөлімін аяқтауға міндетті емес. Бұл жаңа бакалаврлық дәрежелер құрылымы жағынан британдық бакалаврлық дәрежелерге ұқсас. Жеке бакалаврлық дәреже болған жағдайда, жоғары дәрежелер (лицензиат, магистр, доктор) бакалаврлық білімді аяқтағаннан кейін алуға болады. Дәстүрлі неміс жүйесінде инженерлік мамандықтар сияқты кейбір салаларда бакалаврлық дәреже болмаған: студенттер магистрлік білім деңгейіне әкімшілік бұзусыз өтіп, жұмыс берушілер жартылай аяқталған магистрлік дәрежелерді қарастырмаған. Нидерландыда бакалаврлық білімді университетте немесе қолданбалы ғылымдар университетінде алуға болады. Бұл екі оқу орны студенттердің абстрактілі ұғымдарды қабылдау деңгейі бойынша ерекшеленеді. Университеттердегі білім беру ғылыми зерттеулер мен негізгі қағидаларға бағытталған, ал қолданбалы ғылымдар университеттері білімді кәсіби салаға қолдануға бағытталған. Қолданбалы ғылымдар университеттері әдетте магистрлік және докторлық бағдарламаларды ұсынбайды.

Шотландия жүйесі

Шотландияда студенттер әдетте он сегіз жасқа толған жылы университетке түседі, бірақ көбісі он жеті жасынан бастайды; оқу бағдарламалары Ұлыбританияның қалған бөлігіне қарағанда бір жыл ұзаққа созылады. Ескі университеттерде гуманитарлық пәндер бойынша төрт жылдық оқудан кейін Магистр дәрежесі беріледі, ал жаңа университеттерде Бакалавр дәрежесі беріледі. Ежелгі шотландиялық университеттер берген Магистр дәрежесі басқа университеттердегі Бакалавр дәрежесімен теңестіріледі және осы университеттердегі басқа магистрлік дәрежелерге қажетті оқу деңгейін талап етпейді. Оның орнына, ол осы университеттердің ежелгі дәстүрлерін көрсетеді. Нидерланд университеттерінде міндетті емес, кейде қолданылатын пропедевтикалық емтихан бар. Бакалавр бағдарламасының алғашқы екі семестрінің барлық оқу жоспары пропедевтикалық емтиханның құрамына кіреді. Бакалавриаттың көп бөлігінде студенттер курс басталғаннан кейін үш семестр ішінде пропедевтикалық сертификат алуға міндетті. Пропедевтикалық сертификат университет деңгейіндегі бакалавриатқа түсу үшін де талап болып табылады. Пропедевтикалық емтиханның мақсаты – студенттің курс аяқтау үшін қажетті қабілеттеріне ие екенін бағалау. Кейбір швед университеттерінде (мысалы, Корольдік технология институтында) PhD курстары кейде «магистратура курстары» деп аталады, ал басқа студенттерге арналған курстар (магистратура деңгейіне дейін) кейде «бакалавриат курстары» деп аталады. Финляндияның көптеген университеттерінде де ұқсас жүйе қолданылады. Француз жүйесінде жоғары білімнің бірінші дәрежесі бакалавриаттан кейін екі жыл өткен соң алынды. Осы дәрежелердің арасында DEUG университетінің дипломы жойылды, бірақ технологиялық университет дипломы, жоғары техникалық мамандықтар немесе үлкен мектептерге дайындық курстары әлі де бар. Болон процесіне сәйкес, екі жылдық оқу бағдарламасы үш жылдық лицензиямен алмастырылады, ол әлі де қолданыста.