Кіріспе

Докторлық диссертациясы бар адамға арналған академиялық атақ. Доктор – латын тіліндегі бірдей жазылған және мағынасы бар сөзден шыққан академиялық атақ. Бұл сөз бастапқыда латын тіліндегі docēre 'оқыту' етістігінің жасаушы атауы болып табылады. Еуропада 13 ғасырдан бері академиялық атақ ретінде қолданылып келеді, осы кезде Болонья және Париж университеттерінде алғашқы докторлық диссертациялар қорғалды. Еуропалық университеттерде орныққаннан кейін, бұл қолданыс әлемге тарады. "Dr" немесе "Dr." деген қысқартылған түрі докторлық диссертация алған адамды (әдетте PhD/DPhil) көрсету үшін қолданылады. Бұрын бұл термин кез келген білімді адамға қатысты қолданылған. Бүгінде әлемнің көптеген елдерінде оны медицина қызметкерлері де қолданады, олардың докторлық диссертациясы бар-жоғына қарамастан.

Шығу тегі

Докторлық дәреже (doceō) ортағасырлық Еуропада университеттерде оқытуға берілетін лицензия (licentia docendi) ретінде пайда болды. Оның тамырлары ерте шіркеуге дейін жетеді, онда "дәрігер" термині елшілерге, шіркеу әкелеріне және Киелі кітапты оқытып, түсіндірген басқа да христиан дінбасыларына қатысты. Бұл құқық шіркеу билігі мен университеттердің азаттыққа қадам басқан арасындағы келіспеушіліктердің себебі болды, бірақ 1213 жылы папа Римский Париж университетіне оқытудың жалпыға бірдей лицензиясын (licentia ubiquie docendi) берді. Италия және Португалия сияқты кейбір Еуропа елдерінде "доктор" атағы докторлық дәрежесі барларға ғана емес, көптеген диплом иелеріне берілді. Осының салдарынан, қазір осы елдерде заңгерлер сияқты, басқа елдерде осындай атақ алмайтын көптеген мамандар осы атақты қолданады. Бұл атақ сондай-ақ дәстүрлі түрде докторлық дәреже алған Оңтүстік Америкадағы заңгерлерге, сондай-ақ бұрынғы португалдық аумақтардағы Үндістанның Гоа және Қытайдың Макао қалаларында да қолданылады.

Ағылшын тілді елдердегі даму

Ағылшын тіліндегі "Doctor" сөзінің бастапқы мағынасы тарихи түрде докторлық дәрежесінің иесіне қатысты болған. Бұл, әсіресе, 19 ғасырға дейін ұсынылған құдайшылық, құқық және медицинаның ежелгі факультеттеріне қатысты, кейде музыкамен қосатын, олар ғана докторлық дәрежелер болатын. 19 ғасырда Ұлыбританияда PhD дәрежесі жиі кездесе бастады, бірақ дәреже алу үшін континенттік Еуропаға немесе (1861 жылдан бастап) АҚШ-қа бару қажет болды, себебі бұл дәреже Ұлыбританияда 1917 жылға дейін берілмеді. Дегенмен, заңмен қорғалмағандықтан, бұл атақты шарлатандықпен айналысатындар да пайдаланды. Нәтижесінде, 19 ғасырдың ортасына қарай Ұлыбританияда докторлық дәрежесі бар адамдарға хат жазғанда "Dr" атауын қоспау қалыпты жағдайға айналды, оның орнына есімнен кейін дәреженің қысқартылған түрін жазды, мысалы, "The Reverend Robert Phelps, D. D.", "Thomas Elliotson, Esq. M. D.", немесе "John Lindsey, Esq. Ph. D.", академиялық дәрігерлерді "ауылдық дәріханашы мен теміршіге" және түрлі "әдебиет, ғылым немесе өнердегі шарлатандықпен айналысатындарға" жатқызудан сақтау үшін. АҚШ-та да хаттарға жауап бергенде доктор атағын емес, пост-номиналды пайдалану әдетке айналды. Докторлық дәрежесі барлардың барлығы осы атақты кәсіби және әлеуметтік ортада қолдана берді. Заңгерлермен тарихи байланысты болғанымен, ағылшын тілді елдерде заңгерлер үшін доктор атағы әдетте қолданылмайды, себебі олар дәстүрлі түрде университет бітіруді талап етпейтін және басқа заңгерлерден шәкірттікпен немесе сот палаталарында оқытылатын. Бірақ, 19 ғасырға дейін азаматтық құқық емес, жалпы құқық үстемдік құрған аймақтарда, соның ішінде теңіз құқығы, мұрагерлік және шіркеу құқығында бұл жағдай өзгеше болды: мұндай істер Докторлар палатасында қаралып, Оксфордтағы азаматтық құқық докторы немесе Кембридждегі заң докторы дәрежесін алған адвокаттармен дәлелденді. Осылайша, Англияда жалпы құқықпен айналысатын заңгерлер докторлық дәрежеге үміткер болған жоқ және оны алған жоқ. Англияда заңгер болу үшін университет білімі жиі қажет болған кезде берілген дәреже заң бакалавры (LLB) болды. Сол сияқты, АҚШ-та да дәрежелер заңгерлер үшін бұрынғыдан гөрі ертерек стандартқа айналғанмен, дәреже қайтадан LLB болды, тек 20 ғасырдың екінші жартысында ғана Juris Doctor (JD) аталды. Көптеген ағылшын тілді елдерде дәрігерлерге докторлық дәрежедегі біліктіліктері болмаса да, дәрігер атағымен атау жиі кездеседі. "Doctor" сөзі ағылшын тілінде дәрігер деген екінші мағынаны да ұзақ уақыттан бері сақтап келеді, мысалы, Джонсонның сөздігінде Шекспирдің осы мағынада қолдануы келтірілген. Бірақ Ұлыбритания мен Британ империясында, диплом беру қатаң бақыланатындықтан, мұндай мүмкіндік болмады. Дәрігерлерге арналған атауды медициналық дәрежесі жоқ адамдарға қолдану 18 ғасырдың ортасында кең таралды. Алайда, дәрігерлерге докторлық дәрежесіне қарамастан, дәрігер атағын ресми түрде тану алғаш рет 1838 жылы Корольдік дәрігерлер колледжі "барлығын бірдей қарастыратын және сол атаумен сөйлейтін" деп шешім қабылдағанда болды. 1858 жылғы Медициналық заң бойынша медицина саласында біліктілігі жоқ адамдардың өздерінің біліктілігін білдіретін атауларды қолдануы заңсыз болды. Бұл "Dr" атауын заңсыз пайдаланған адамдарды соттауға әкелді. Алайда, ол сонымен қатар дәрігерлер колледждерінің лицензиаттарының атауын пайдалануына күмән келтірді, олардың барлығы жаңа заң бойынша Ұлыбританияда жұмыс істеуге рұқсат етілген. 1859 жылы Лондон колледжі бұрынғы шешімін өзгертіп, "Дәрігер дәрежесі осы колледжден берілген кез-келген ресми құжатта медицина докторы дәрежесіне ие емес адамға берілмейді" деп шешті. Ирландияда Корольдік дәрігерлер колледжінің лицензиясы медицина докторы атағын бере ме деген мәселе 1861 жылы сот ісіне әкелді, ол жоқ деген қорытындыға келді. Алайда, "Британдық медициналық журнал" (BMJ) "Доктор" атағын иеленгісі келетін кез келген адам оны шетелден "философия докторының бес шиллингтік дәрежесімен" ала алады немесе тек "Медицина докторы" қорғалғандықтан, атақты ғана ала алады деп атап өтті. "Дәрігер" атауын докторлық дәрежеге ие болған адамдар ретінде дұрыс қолданбаған адамдармен әдеппен атау ретінде қолдану туралы пікірталас жалғасты, BMJ 1876 жылы "Бізде дәрігерлер дәрігер атауын қолдануды қолдаған және қарсы хаттар тасқыны бар" және 1882 жылы "Бұл сияқты кеңінен қызығушылық тудыратын басқа тақырып жоқ" деп атап өтті. 1876 жылы ақпанда Корольдік дәрігерлер колледжінің барлық науқастар мен мүшелеріне дәрігер атағын беру туралы ұсыныс жасалды, бірақ ол қабылданбады. Содан кейін, сәуір айында колледж өзінің жарғыларын өзгертіп, кез келген науқасқа, мүшеге, қосымша лицензиатқа немесе лицензиатқа, егер олар танылған университеттен медицина докторы дәрежесіне ие болмаса, "Дәрігер" атауын қолдануға тыйым салды – BMJ анықтаған ол қиындыққа шек қойды. Бұл тек 20 ғасырдың басында ғана өзгертілді. 1905 жылы Корольдік хирургтер колледжі өз кеңесіне "Корольдік дәрігерлер колледжімен бірлесіп, бірлескен емтиханды өткен барлық адамдардың өздерін заңды түрде дәрігерлер деп атауға құқылы екенін қамтамасыз ету үшін қажетті шараларды қабылдауды" тапсырды. Хирургтер колледжінің кеңесі заңды құқықты қамтамасыз етудің қиын екенін сезінді, себебі бұл MD дәрежесін беру құқығын алуды білдірді, бірақ атау ұрпақтар бойы медициналық қызметкерлерге халық тарапынан қолданылғанын және медицина бакалаврлары заңдық құқықсыз қолданғанын атап өтті – екі колледждің лицензиаттарының да солай істеуіне кедергі тек дәрігерлер жарғыларындағы тыйым ғана болды. Бұл жолы Дәрігерлер колледжі әрекет етуден бас тартты, бірақ 1912 жылы олар, соңғы рет, "Дәрігер" атауын қабылдауға тыйым салатын бапты алып тастады. Бұл американдық баспасөзде "британдық бюрократтар халықтың еркіне мойынсұнуға мәжбүр болды" деп сипатталды. Медициналық мамандықтарды реттеу 19 ғасырдың екінші жартысында АҚШ-та да шарлатандықпен айналысатындардың "Дәрігер" атауын пайдалануына жол бермеді. Алайда, атаудың медициналық қолданысы эксклюзивті болмады, басқа докторлық дәрежесі барлардың да оны пайдаланатыны және тіс дәрігерлері мен ветеринарлар жиі пайдаланғаны мойндалды. 1913 жылы жарық көрген "Күнделікті этикет" дәрігерлерге хаттарды "(толық есім), M. D." түрінде, ал басқа докторлық дәрежесі барларға "Dr. (толық есім)" түрінде жазуды ұсынды, бірақ екеуі де сәлемдемеде "Dr." деп жазылса, дәрігерлер ғана өздерінің атауын визиткаларына жазуы керек екені айтылды. 1920 жылдарға қарай АҚШ-та көптеген докторлық дәрежелер болды, олардың көптегені тікелей жоғары мектептен түскендерді қабылдады және хиропрактика докторы (DC) сияқты, оның талаптары сол кезде тек екі немесе үш жылдық жоғары білімді талап етті. DC талаптары қазіргі заманда жоғары, әдетте кіру үшін төрт жылдық бакалавр деңгейіндегі медицинаға дайындық курсынан өту және содан кейін PhD-ға дейін төрт немесе бес жылдық кәсіби курс оқу қажет. Барлық докторлық дәрежесі барлар, JD-ден басқа, әдетте "Дәрігер" деп аталатын, бірақ атау дәрежесі жоқ фармацевттер, дін қызметкерлері, мұғалімдер және хироподтар және кейде косметологтар, патенттік медицина өндірушілері сияқты басқа мамандықтармен де жиі қолданылатын. 1940 жылдарға қарай АҚШ-та атаудың кең таралуы қауіп төңкеріп тұрды. 1944 жылғы мақала "Американың атақтардың жылтырлығына деген ұлттық құштарлығына байланысты Ph. D. дереу және кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық құндылығы бар" деп мәлімдеді, бірақ Американың "атақтардың жылтырлығына" деген құштарлығына байланысты Ph. D. дереу және кең ауқымды әлеуметтік және экономикалық құндылығы бар екенін атап өтті.

Дәрігер есімдік ретінде

Академиялық әлемнің көп бөлігінде "доктор" термині университеттен докторлық дәреже (жоғарғы дәреже) алған адамды білдіреді. Бұл әдетте философия докторы, PhD (кейде Солтүстік Америкада Ph.D.) латын тіліндегі Philosophiae Doctor немесе ағылшын тіліндегі DPhil, немесе Халықаралық стандартты білім беру жіктемесінің 2011 жылғы нұсқасының (ISCED 2011) 8-деңгейіндегі немесе ISCED 1997 жылғы нұсқасының 6-деңгейіндегі эквивалентті ғылыми докторлық дәрежесі болуы мүмкін. Академиялық ортадан тыс (бірақ әсіресе ағылшын тілді елдерде, Италияда және Францияда) "доктор" сөзі есімдік ретінде көбінесе медициналық тәжірибеші дәрігерді білдіреді.

Адрестің түрлері

Бірнеше адамға, олардың әрқайсысы докторлық атаққа ие болған кезде, "Drs" (немесе американдық ағылшын тілінде "Drs.") көпше түрі қолданылуы мүмкін – немесе кейбір тілдерде (мысалы, неміс тілінде) "Dres." (лат. *doctores* сөзінен) қолданылуы мүмкін, мысалы, доктор Миллер мен доктор Рубинштейннің орнына: Drs. Миллер мен Рубинштейн. Бір тегі бар туыстарға қатысты "Смит докторлары" деген форма қолданылуы мүмкін. "Drs." деген қысқарту сондай-ақ *doctorandus* атағын білдіруі мүмкін, бұл Голландиядағы академиялық атақ, ол магистрлік жүйенің енгізілуімен магистр дәрежесімен алмастырылды. Ағылшын тілінде "Dr" атағы әдетте басқа атақтармен біріктірілмейді, тек дін қызметкерінің тегі алдындағы "The Reverend" атағымен ("The Revd Dr") біріктіріледі, мысалы, "The Revd Dr Smith" немесе "The Revd John Smith, DD", сондай-ақ "Рабби доктор" сияқты. Кариб ағылшын тілінде докторлық дәрежесі бар саясаткерлерге қатысты "Доктор Құрметті" деген қолданыс жиі кездеседі. Көптеген басқа тілдердегі қолданыс ағылшын тіліне ұқсас, бірақ кейбіреулері, әсіресе неміс тілінде, атақтарды біріктіруге мүмкіндік береді.

Ұлыбритания мен мәдени жағынан байланысты елдерде дәрігерлердің қолдануы

Ұлыбритания, Үндістан, Пәкістан, Гонконг, Тринидад және Тобаго, Оңтүстік Африка, Австралия, Жаңа Зеландия, Гана және мәдениеттері жақында Ұлыбританиямен байланысты болған басқа елдерде "Dr" атағы әдетте докторлық дәрежесі бар адамдарға да, тіркелген медицина қызметкерлеріне де қолданылады. Тарих дәрігерлер мен жалпы тәжірибелі дәрігерлердің "Dr" деген құрметті атаны қолдануын қалыптастырды. Дегенмен, хирургтар "Dr" атағын қолданбайды және хирургияның шаштараз-хирургтардан бастау алғандығына байланысты олар "мырза", "ханым", "қыз" және т.б. атауларын пайдаланады. Бұл әдет тиісті емтихандарды тапсырған кез келген деңгейдегі хирургтарға қатысты, және ол жоғары санаттағы хирургтарға ғана тән емес. Соңғы уақыттарда гинекологтар сияқты хирургиялық бағыттағы басқа мамандар да осы атауларды қабылдады. Хирург, сонымен қатар профессор болса, әдетте "профессор" деп аталады, ал асылданған, рыцарь атанған, баронет атағын алған немесе ханым тағайындалған хирург тиісті атақты (Лорд, Сэр, Дам) қолданады. Ал дәрігерлер "MRCP(UK)" немесе оған балама емтихандарды тапсырған кезде "Dr" атағын жоймай, тіпті кеңесші дәрігерлер ретінде де сақтап қалады. "Мырза" немесе "ханым" деп аталатын хирург-консультанттардың және "Дәрігер" деп аталатын дәрігер-консультанттардың мәртебесі мен дәрежесі тең.

Бангладеш

Бангладеште докторлық дәрежесін алғандар мен тіркелген медицина қызметкерлеріне "доктор" (Dr.) атағын пайдалануға рұқсат етіледі. Заңға енгізілген түзетулерге сәйкес, университеттерге кез келген мамандық бойынша "доктор" дәрежесіне үміткердің диссертациялық тақырыбын қабылдауға немесе қабылдамауға құқық беріледі. Тіркелген медицина қызметкерлері арасында тек MBBS және BDS дәрежесін алғандар ғана "Dr." атағын қолдануға және "Медицина дәрігері" деп аталуға құқылы. Тіркелген ветеринариялық дәрігерлер "Ветеринария докторы" (DVM) дәрежесін алғаннан кейін "Dr." атағын пайдалана алады. Дегенмен, тіркелген гомеопаттар да "доктор" атағын қолданады, бірақ 1983 жылғы Гомеопатиялық дәрігерлер туралы жарлыққа сәйкес, оларға тек "Гомеопат" атағын пайдалануға рұқсат етілген. Қазіргі уақытта физиотерапияның жекелеген кеңесі немесе физиотерапевттерге "доктор" префиксін пайдалануға рұқсат беретін заң жоқ. Бангладештің 1983 жылғы Унани және Аюрведиялық тәжірибешілер туралы жарлығына сәйкес, Унани жүйесінің тәжірибешілері "Табиб" немесе "Хаким" деп аталады және "Dr." атағын пайдалануға қатаң тыйым салынған; сондай-ақ, Аюрведиялық жүйенің тәжірибешілері "Вайд" немесе "Кабирадж" деп аталады және оларға да "Dr." атағын пайдалануға қатаң тыйым салынған. Қазіргі уақытта MBBS дәрежесі бар дәрігерлерге немесе BDS дәрежесі бар стоматолог-хирургтарға "Dr." префиксін пайдалануға заңмен рұқсат етілген. Басқа медицина қызметкерлері үшін "Dr." атағын пайдалану мәселесі әлі де даулы болып тұр.

Гонконг

Гонконг дәрігерлерді "доктор" деп атау бойынша британдық тәжірибеге еліктейді, тіпті олардың көпшілігі медицина және хирургия бакалавры (MBBS немесе MBChB) дәрежесін ғана алған болса да. Олардың кәсіби ұйымының киропрактиктердің өздерін "доктор" деп атауына тыйым салу әрекеті сотта сәтсіз аяқталды, себебі практикалық киропрактиктер өз салаларында академиялық докторлық дәрежесіне ие болуы мүмкін екені, ал медициналық емес салаларда докторлық дәрежесі бар адамдар мұндай шектеулерге тап болмайтындықтан, оларға атау қолданудан тыйым салу абсурд болар еді.

Индонезия

Индонезия тіліндегі "dr." атағы емдеуші дәрігердің, сондай-ақ құлақ, мұрын және тамақ маманы сияқты "Sp. THT" немесе "Spesialis Telinga, Hidung, Tenggorokan" (ENT) мамандығы бар дәрігердің есімінің алдында қолданылады. "Dr." атағы "Доктор" атағы ретінде, PhD дәрежесімен бірдей деңгейде қолданылады.

Пәкістан

Пәкістанда "доктор" (Dr.) атағын PhD дәрежесін алғандармен қатар, MBBS, BDS, OD және DVM дәрежелерін алған медицина, стоматология, оптометрия және ветеринария дәрігерлері де пайдалана алады. Физиотерапевтердің DPT дәрежесін қолдануына қатысты пікір қарама-қайшы, Пәкістанның Медицина және Стоматология Кеңесі олардың бұл атақты қолданбауы керек дейді, ал Пәкістанның Фармация Кеңесі (фармацевттерді реттейтін орган) мен Жоғары Білім беру Комиссиясы оны қолдануға рұқсат береді және оны қолдауға шақырады.

Филиппин

Филиппинде лауазымдар мен кәсіптер атаулары көбінесе испандық атаулар ережелеріне сәйкес келеді, онда жынысқа қатысты терминдер қолданылады. "Doktór" – еркек түрі, ол "Dr." деген қысқартуын сақтайды; ал әйел түрі "Doktóra", оны көбінесе "Dra." деп қысқартады; алайда, кейбіреулері, ағылшын тілінде сөйлейтіндердің арасынан, қазіргі заманғы және батыстық көрініс беруге тырысатындар (немесе тек ағылшын тілінде сөйлейтін отбасында өскендер) немесе гендерлік теңдікті қолдайтындар мүлдем осы айырмашылықтан бас тартады. Филиппин тілінде кәсіби маманды білдіретін, гендерлік жағынан бейтарап, "емші" деген жалпы ұғымды қамтитын сөз бар, ол дәстүрлі (мысалы, альбуларйо) немесе басқа да түрде болуы мүмкін: мангагамот. "Dr" немесе "Dr." қысқарту түрінде, бұл доктор ғылымының кандидаты немесе докторы (мысалы, PhD, EdD, DPA) атанған адамды белгілеу үшін де қолданылады.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада "Dr." деген атақ PhD дәрежесі бар адамдар мен дәрігерлер, хирургтар, стоматологтар және ветеринар дәрігерлері сияқты медицина қызметкерлері үшін қолданылады. Дегенмен, сингал тілінде медицина қызметкерін "Вайдья" (වෛද්ය) немесе "Достхара" (දොස්තර) деп, ал PhD иеленушіні "Ачарья" (ආචාර්ය) деп атау қалыпты жағдай. Әйел дәрігерлердің, әсіресе үйленгендердің, кәсіби және әлеуметтік ортада "Dr (Mrs)" атағын қолдануы жиі кездеседі.

Тайланд

Доктор (ดอกเตอร์) немесе доктор (ดร.) термині ағылшын тілінен қабылданған. Оны академиялық ортада және бұқаралық ақпарат құралдарында мақам ретінде қолдануға болады. Басқа академиялық атақтардан (профессор, доцент және ассистент профессор) өзгеше, «Доктор» атағы Таиланд Корольдік институтымен мойындалмаған. Сондықтан, теориялық тұрғыдан алғанда, бұл атақты ресми түрде қолдануға болмайды. Мысалы, қатаң ресми тай тілі қолданылатын сотта, адамның мақамы ретінде «Dr» деп атауға рұқсат етілмейді.

Бразилия

"Дәрігер" атағын PhD дәрежесін алған адамдар қолданады. "Дәрігер" сөзі бразилиялық португал тілінде де құрметпен атау ретінде қолданылады. Бразилияда "Дәрігер" атағы заң бойынша, тарихи империялық кезеңнен бері дәрігерлер мен заңгерлерге қатысуда қолданылуы мүмкін. Бұл заңды Бразилияның екінші императоры Дом Педро II сол кезде елде осы екі мамандықтың мамандарының саны аз болғандықтан, халық санының өсуіне байланысты, шетелден дәрігерлер мен заңгерлерді тарту мақсатымен қабылдаған. Заң күшінде қалуда.

Канада

Канадада "дәрігер" атағы мен терминологиясы британдық және американдық қолданыс арасында жатыр. Ғылыми-зерттеу докторлық дәрежесінің иелері – PhD және оған ұқсас дәрежелер – көбінесе "дәрігер" атағын қолданады. Денсаулық сақтау саласындағы бірқатар реттелген мамандар да "дәрігер" атағын пайдалана алады; Онтариода бұл атау заңмен (денсаулық сақтау қызметтерін көрсетуде) дәрігерлерге, стоматологтарға, оптометристтерге, хиропрактиктерге, докторантура деңгейіндегі психологтар мен әлеуметтік жұмыскерлерге ғана шектелген, олар тиісті Онтарио колледжінің мүшелері болуы керек. Альбертада докторлық дәрежесі бар тіркелген медбикелер немесе медбикелер кәсіби практикасымен бірге "дәрігер" атағын қолдана алады. Кейбір мамандар "дәрігер" атағы бар білім береді, бірақ олардың атына қарамастан, бұл бакалавр деңгейі деп есептеледі, мысалы, DDS, MD, JD. Онтариода тіркелген натуропатия дәрігерлері "дәрігер" атағын жазбаша түрде тек өз атынан кейін "натуропатия дәрігері" деген сөз тіркесін қоса қолданса ғана пайдалана алады, ал дәстүрлі қытай медицинасын тәжірибелеушілерге бұл атауды пайдалануға рұқсат беретін 2006 жылғы түзету 2016 жылға дейін күшіне енген жоқ. 2022 жылдан бастап Альбертада акупунктура дәрігерлері "дәрігер" атағын қолдана алады.

Квебек

Француз тіліндегі "Docteur" және "Docteure" атаулары, сондай-ақ олардың қысқартылған түрі "Dr", "Dre", "D" және "D", Кәсіби кодекспен реттеледі. Дәрігерлер, ветеринар дәрігерлері және стоматологтар бұл атауды ешқандай қосымша түсіндірмесіз қолдана алады. Сонымен қатар, кәсіби лицензия алу үшін докторлық дәрежесі қажетті мамандар, мысалы психологтар мен хиропрактиктер, өздерінің атынан кейін, бірден мамандығын көрсетіп, бұл атауды қолдана алады, мысалы, Dr X, психолог немесе Dr Y, хиропрактик. Ал егер докторлық дәреже практикалық қызмет үшін міндетті болмаса, академиялық дәреже алғандар бұл атауды тек атынан кейін ғана жазады, қысқартусыз, мысалы, M. Z, philosophie докторы, M. Z, PhD емес.

Еуропа

Еуропалық Одақта «доктор» атағы, ең алдымен, PhD сияқты аспирантуралық ғылыми-зерттеу докторлық дәрежесін алғандарға беріледі. Көптеген еуропалық тілдерде «дәрігер» термині медициналық тәжірибешіден ерекшеленеді, мысалы, швед тілінде läkare, неміс тілінде Arzt, голланд тілінде dokter немесе arts, ал фин тілінде lääkäri деп аталады. Жоғары білім берудің Еуропалық кеңістігінде (ЕЖБО) бакалавр-магистр-доктор дәрежелерін стандарттау Болон процесі арқылы жүзеге асырылуда, бірақ ЕЖБО-ның барлық мүше мемлекеттері 1999 жылғы Болон декларациясына толық сәйкес келмеді, өйткені олар өздерінің тарихи дәстүрлерін сақтауды жөн көрді. «Доктор» атағына қатысты Болон процесінде дәрежелердің атаулары мен олар беретін атақтарға қатысты ешқандай талаптар қойылмайды. Дегенмен, Лиссабон туралы келісімге сәйкес, шетелдік дипломды мойындау «академиялық атақты қолдануға, оның танылуын сұраған елдің заңдары мен ережелеріне сәйкес» рұқсат береді. Түсіндірмелік есепте бұл мынаны білдіреді: «Келісімге қол қойған тараптардың құзыретті органдары атақты сол тарапта берілген нақты түрінде немесе кез келген басқа түрінде пайдалану құқығын бере алады. Сонымен қатар, олар танылуды сұраған елдің тиісті атауын пайдалану құқығын да бере алады».

Австрия

Австрияда доктор дәрежесі зерттеу дәрежесіне (ISCED 8) ие адамдарға беріледі, оларға латын тіліндегі қосымша сөздер қосылады (Dr. techn., Dr. phil., Dr. rer. nat., Dr. iur., Dr. theol. және т.б.). Жаңа оқу бағдарламалары PhD дәрежесін тағайындайды, бірақ көптеген адамдар доктор дәрежесін PhD-ден артық көретіндіктен, бұл дәрежелер ескі дәрежелермен қатар сақталады. Бұл дәрежелерді алуға 3–4 жыл толық уақыт кетіп, докторантураларда ұйымдастырылады. Сонымен қатар, доктор (ISCED 7) академиялық дәрежесі дәрігерлерге (Dr. med. univ.) және тіс дәрігерлеріне (Dr. med. dent.) беріледі. 2002 жылдан бері олар докторлық дәреже (ISCED 8) алмайды, оның орнына американдық MD немесе DDS сияқты алты жылдық (360 ECTS) магистрлік деңгейдегі оқу бағдарламасын аяқтайды. Бұл бағдарлама бойынша студенттер 50–100 беттен тұратын дипломдық жұмыс жазуға міндетті. Медицина ғылымы бойынша зерттеу докторлары (Dr. scient. med. немесе PhD) медицина университетінде үш жылдық толық уақытты аспирантурадан кейін де алуға болады. Барлық дәрігерлерді "Doktor" деп атауға болады; атақ әдетте "Dr." деп қысқартылады, көбінесе оларды "Мырза/Ханым Доктор" (Herr/Frau Doktor) деп атайды, жаңа танысқанда тегін атамайынша. Елдегі қалыпты түсінікке қарамастан, "Dr." атағы адамның атына немесе ерекше құрметке жатпайды, ол BSc/BA, Mag (MA/MSc) немесе Dipl. Ing. (MEng) сияқты дәреже. Оны пайдалану міндетті емес, бірақ қалауынша ресми құжаттарға (мысалы, жүргізуші куәлігі, паспорт) қосуға болады.

Финляндия

Финляндияда tohtori немесе doktor атағы PhD-мен салыстырылатын ғылыми доктор дәрежесін білдіреді. Доктор дәрежесін алу үшін магистр дәрежесінен кейін оқуды жалғастыру, диссертация жазу, қазіргі кезде көбінесе жарияланған диссертация түрінде, және диссертацияны ашық қорғау қажет. Медицина саласында да дәстүрлі докторлық дәрежелер болмайды: дәрігерлер lääketieteen lisensiaatti (медицина лицензиаты) дәрежесін алады және оларды жай ғана lääkäri (дәрігер) деп атайды; "tohtori" сөзі көне сөйлеу тіліне тән немесе ескі болып саналады. Медицина саласындағы ғылыми докторлық дәреже, lääketieteen tohtori, қосымша зерттеу жұмыстарын және жеке докторлық диссертацияны талап етеді, және барлық медицина бітірушілер оны алмайды. Дегенмен, фин тілінде атақтарды қолдану сирек кездеседі және тек ең ресми жағдайларда ғана қолданылады.

Франция

Францияда «доктор» атағы көбінесе дәрігерлерге (médecin) қолданылады, бірақ ғылыми докторлық диссертация қорғағандар да оны пайдалана алады. Медициналық қызметкерлер әдетте докторлық диссертацияға ие болмайды, себебі Францияда «доктор» атағы ғылыми докторлық диссертацияға қатысты, ал олар «Медицина докторының мемлекеттік дипломы» (Diplôme d'État de docteur en médecine) алады. Франция заңдары ғылыми докторлық диссертация қорғағандарға «доктор» атағын кәсіби қызметінде пайдалануға рұқсат береді, олардың мамандығы атаудан кейін көрсетіледі. Соттар, егер бұл кәсіби практикамен тікелей байланысты болмаса, мамандықты көрсету міндетті емес деп шешті; басқа жағдайларда тек атауды қолдануға болады. Сондай-ақ, соттар ғылыми докторлық диссертация қорғаған адамның «доктор» атағын пайдалану құқығына күдік тудыруды қорлау деп таныды. 2015 жылы Ұлттық аурухана ғалымдарының одағы (Syndicat National des Scientifiques Hospitaliers) ғалымдардың атақты пайдалану құқығы туралы хабардарлықты арттыру мақсатында науқан ұйымдастырды.

Германия

Неміс тілінде сөйлейтін елдерде «доктор» деген сөз ресми тілде докторлық дәреже алған адамды (PhD-ға ұқсас) білдіреді. Ол «Arzt»-тан ерекшеленеді, себебі докторлық дәреже медицина қызметкерлері үшін міндетті емес, бірақ «доктор» сөзін дәрігерге қатысты қолдану жиі кездеседі және көптеген адамдар медицинамен тек докторлар ғана айналыса алады деп дұрыс емес ойлайды. Осы себепті медицина факультетінің студенттерінің 80%-ы өз оқуларымен қатар «Dr. med.» дәрежесін алу үшін, көбінесе ғылымдағы магистрлік диссертацияға тең келетін докторлық диссертация жазады. 2010 жылы Еуропалық зерттеу кеңесі «Dr. med.» докторлық дәрежелерінің халықаралық PhD дәрежесінің стандарттарына сай емес екенін шешті. Германияда ең көп таралған докторлық дәрежелер: Dr. med. (дәрігерлік), Dr. med. dent. (стоматология), Dr. med. vet. (ветеринариялық медицина), Dr. rer. nat. (табиғаттану ғылымдары), Dr. phil. (гуманитарлық ғылымдар), Dr. iur. (құқық), Dr. rer. pol. (экономика және саяси ғылымдар, Швейцарияда Dr. rer. oec. ретінде де қолданылады), Dr. Ing. (инженерия) және Dr. theol. (теология). Барлық докторлық дәреже иелері әлеуметтік жағдайда «Мырза/Ханым Доктор» деп сөздермен аталады. Германияда қос докторлық дәреже «Dr. Dr.» немесе «DDr.» арқылы, ал үш докторлық дәреже «Dr. Dr. Dr.» немесе «DDDr.» арқылы белгіленеді. Көптеген докторлық дәрежелер «Dr. mult.» қосымшасымен көрсетіледі. Құрметті атақтар «h. c.» қосымшасымен көрсетіледі, ол «honoris causa» дегенді білдіреді. Мысалы: «Dr. h. c. mult.» Кейбір құрметті атақтар «h. c.» орнына неміс тіліндегі эквиваленттерімен көрсетіледі, мысалы «e. h.», «E. h.» немесе «eh.», олар «ehrenhalber» (құрметті) дегенді білдіреді. Мысалы: «Dr. e. h. mult.» 2001 жылдан бері Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерден докторлық дәреже алған барлық адамдар ресми, заңдық және жарияланған барлық құжаттарда «Doctor» немесе «Dr.» атауын қосымшасыз қолдануға құқылы. Еуропалық Одаққа мүше емес мемлекеттерден докторлық дәреже алған ғалымдар үшін біліктілікті Бонндағы Федералды білім беру министрлігі ресми түрде («жасақтау») мойындауы керек. Мойындау процесі жұмыс беруші немесе жұмыскер тарапынан жүзеге асырылуы мүмкін және кәсіби статусты растау үшін ресми бюрократияның бір бөлігі болуы мүмкін, сонымен қатар Германия мен басқа елдер арасындағы екіжақты келісімдерге және 2007 жылдан бері Лиссабон келісіміне байланысты. Еуропалық Одақ елдері арасында докторлық атақтарды өзара танудың мысалы – Германия мен Испания арасында 1994 жылғы 14 қарашада қол қойылған «Бонн келісімі» (Еуропалық Одақ докторлық дәрежелерін жалпы мойындаудан бұрын). 2008 жылы Германия Федеративтік Республикасы Білім және мәдениет министрлерінің тұрақты конференциясы 2001 жылғы шешімін кеңейтіп, Австралия, Израиль, Жапония, Канада және АҚШ-тың кейбір университеттерінде алынған докторлық диссертацияларды да Еуропалық Одақ докторлық диссертацияларымен теңестірді. 2012 жылы бұл шешім Жаңа Зеландияда алынған докторлық диссертацияларды да қамтуға тиіс екені жарияланды. АҚШ-та алынған PhD дәрежелері, егер оны берген мекеме Карнеги оқытуды дамыту қоры «Зерттеу университеті (жоғары зерттеу белсенділігі)» немесе «Зерттеу университеті (өте жоғары зерттеу белсенділігі)» деп жіктелген болса, мойындалады. Атақты пайдалануға рұқсат ғылыми зерттеу дәрежелеріне ғана қатысты және MD немесе JD сияқты кәсіби дәрежелерге қолданылмайды.

Грекия

Грекияда "Διδάκτωρ" (didáktor) атағы Δρ деп белгіленеді және докторлық дәрежесі барлар үшін қолданылады. Басқа да баламалы атаулар бар, атап айтқанда «δόκτωρ» және «δόκτορας», олар француз тілінен алынған "docteur" сөзінен туындаған. "Ιατρός" (iatrós) термині медициналық тәжірибемен айналысатын мамандарды көрсетеді.

Венгрия

Венгрияда алты жылдық медицина мектебінің түлектері (д. мед.), бес жылдық стоматология мектептері (д. ст.), бес жылдық құқық мектептері (д. юр.) және бес жылдық ветеринариялық медицина мектептері (д. вет.) оқуды аяқтағаннан кейін, дипломдық жұмысын аяқтап, сәтті қорғағаннан кейін доктор ғылыми дәрежесін алады; олардың бакалавриат оқуы кем дегенде үш жылға созылуы керек. Докторлық зерттеу бағдарламасын (немесе өнер мен музыка саласындағы DLA) аяқтау да доктор ғылыми дәрежесіне алып келеді. 2008 жылдан бастап бес жылдық фармация мектептерін бітіргендер де «др.» атауын пайдалануға құқылы (др. фарм.). Доктор ғылыми дәрежесі бар венгрлердің көп бөлігі докторлық дәрежесіне дейін ескі академиялық жүйеде ғылыми зерттеулер жүргізген. PhD дәрежесі енгізілгеннен кейін (1993 ж.) dr. univ дәрежесі (1993 жылға дейін берілген). CSc – ғылым кандидаты атағы ескі академиялық жүйеде ғылыми атақ болып саналды және қазір PhD-ге балама ретінде қарастырылады. CSc атақтарын Венгрия ғылым академиясы тағайындайды. Венгриядағы ең жоғары докторлық дәреже – ғылым докторы (DSc), оны Венгрия ғылым академиясы тағайындайды. Ол Венгрия ғылым академиясының докторы деп те аталады. Бұрын дәрігер атағы тегінің бір бөлігі болып саналған және жеке куәліктерге қосылған. Бұл практика әлі де кең таралған, сондықтан түлектер диплом алғаннан кейін, әдетте, жетістігін ресми түрде көрсету үшін жеке құжаттарын өзгертеді.

Ирландия

Ирландиядағы қолданылуы Ұлыбританиядағысына ұқсас. «Доктор» атағы докторлық дәрежесі бар адамдарға, сондай-ақ дәрігерлерге (хирургтардан басқа), стоматологтарға және ветеринар дәрігерлеріне беріледі. Ирландияда бұл атақ католик епископтарына да қолданылады, олар конверттерде «Өте Құрметті доктор Х, Y епископы» деп көрсетіледі.

Италия

Батыс өркениетінің алғашқы университеті – Болонья университеті Италияда орналасқан. Бұл университетте дәстүрлі түрде тек докторлық дәреже беріліп келді, ал Италияның басқа университеттері де осы үлгіні қабылдады. 20 ғасыр ішінде итальяндық университеттер PhD сияқты жоғары зерттеу дәрежелерін енгізді. Ал қазір Еуроодақтың Болон процесіне қосылғаннан кейін үш жылдық жаңа бірінші дәреже – "laurea" (басқа елдердегі BA-ға баламалы, EQF және ISCED 2011 деңгейі 6) енгізілді. Ескі үлгідегі "laurea" енді "laurea magistrale/specialistica" (Болон процесінің екінші циклы/EQF және ISCED 2011 деңгейі 7) деп аталады. Тарихи себептерге байланысты, тіпті бүгінгі күнге дейін "dottore/dottoressa" (қысқартылған түрі: dott./dott.ssa немесе dr./dr.ssa) атағы "laurea" (EQF және ISCED 2011 деңгейі 6) бітіргендерге де беріледі. Дәреже деңгейі атақта көрсетіледі, мысалы, магистр дәрежесін алғандар "dottore/dottoressa magistrale" (магистралды доктор, EQF және ISCED 2011 деңгейі 7) деп аталады, ал жақында құрылған "dottorato di ricerca" (ғылыми докторантура, ағылшын тілінде PhD немесе неміс тілінде Doktor (Dr.), EQF және ISCED 2011 деңгейі 8) бағдарламасын аяқтағандар "dottore/dottoressa di ricerca" (ғылыми доктор) атағын алады, оны "Dott. Ric." немесе "Ph. D." деп қысқартуға болады.

Мальта

Мальтада «доктор» атағы академиялық дәрігерлер (PhD), медициналық тәжірибешілер, стоматологтар және заңгерлер қолданады. Заңгерлердің оны пайдалануының себебі, 2014 жылғы реформаларға дейін заңмен айналысуға біліктілік беретін дәреже LLD болғандығы, ал Мальта университетінің құқық мектебінің деканы бұл атауды «тарихи салмақ» деп сипаттаған. Заңгерлер әдетте Мальтадан тыс жерлерде қызмет атқарғанда бұл атауды қолданбайды.

Нидерланды

Голландия тілінде "dokter" деген сөз дәрігерге, ал "doctor" деген сөз академиялық атаққа қатысты. Доктор атағы қысқаша dr. ретінде иеленушінің аты-жөні алдында орналастырылады (кіші әріпке назар аударыңыз). Голландиялық докторлық қорғауға түсу үшін үміткердің расталған магистр дәрежесі болуы керек (танылған университеттің магистр дәрежесі немесе Голландия үкіметі жағдай бойынша растаған, оған баламалы магистр дәрежесі). Кейбір жағдайларда, егер магистр дәрежесі болмаса, үміткерге ерекше рұхсат беріледі. Докторлық дәрежесі алған мамандықтың нақты белгісі жоқ. Докторлық дәрежесіне ие болғаннан кейін, алдыңғы магистрлік дәреже әдетте ескерілмейді. Тек инженерлік мамандықтар бойынша ғана ерекшелік бар ("ingenieur", яғни инженер) және құқық "mr." ("meester", яғни құқық магистрі), онда доктор атағы бастапқы магистр атағына қосылады. Бұл пәндер үшін бастапқы магистрлік аббревиатурасы dr. аббревиатурасымен біріктіріледі, мысалы "dr. ir. Отбасылық есім". Доктор атауы әрқашан ir. атауының алдында орналастырылады. Құқық докторы болған жағдайда, докторлық атағының алдында mr. атауы қойылады (mr. dr., мысалы, Jan Peter Balkenende). Құқық магистрі дәрежесін алған, бірақ құқықтан басқа салада докторлық дәрежесін алған адам үшін mr. атауы dr. атағынан кейін қойылады (dr. mr.). Нидерландыда медициналық пәндер үшін ерекше белгілер немесе атаулар жоқ. Дәрігерге әдетте "доктор" деп аталса да (орфографиялық айырмашылыққа назар аударыңыз), бұл дәрігердің міндетті түрде докторлық дәрежесі бар дегенді білдірмейді; сонымен қатар дәрігерге PhD дәрежесіне тең атақ берілмейді. "drs." (инженерлік және құқықтық емес барлық магистрлік дәрежелер үшін) деген голландтық магистрлік деңгейінің бастапқы атауы шатасуға себеп болуы мүмкін. Бұл аббревиатура голланд тіліндегі doctorandus сөзінің латынша мағынасы "дәрігер болуға тиіс" (әйел түрі "doctoranda"). Голландтық drs. көпшілікпен "докторантураны" шатастыруға болмайды: бірнеше PhD дәрежесінің болуы. Докторлық дәрежесіне жеткен соң, доктор-диплом иесі доктор дәрежесіне көтеріледі және енді drs. аббревиатурасын қолданбайды. Бір деңгейдегі бірнеше атақтарды үйіп қою, мысалы Германияда (Dr. Dr. Dr. Musterfrau) Нидерландыда өте сирек кездеседі (бірақ әртүрлі деңгейдегі атақтарды үйіп қою жиі кездеседі: prof. dr. ir. Appelmans). Бірнеше докторлық атағы бар адамдар өз есімінің алдынан dr. mult. жазуға болады, бірақ бұл сирек қолданылады. Докторлық дәрежесін сәтті қорғағаннан кейін голланд дәрігерлері өз есімдерінің алдынан dr. (кіші әріп) немесе есімдерінен кейін D (тәжірибеде сирек) әрпін жаза алады, бірақ екеуін бірдей жазбайды. Нидерландыда академиялық атақтар тек академиялық ортада қолданылады. Докторантураны иелену университет мансабының стандартты талабы болып табылады. Докторлық атақтың академиялық өмірден тыс қоғамдық өмірге ешқандай маңызы жоқ. Оны құжаттамаға (мысалы, паспорт, жүргізуші куәлігі) қосуға болмайды және күнделікті практикада сирек қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда Нидерланды өзінің академиялық дәрежесінің номенклатурасын қолданған, бірақ көптеген жылдар бойы Болонья декларациясын мойындап, жүзеге асырып келеді. Күнделікті практикада ағылшын-саксондық атаулар (мысалы, PhD) жиі қолданылады. Голланд академиялық атақтары мен дәрежелері заңмен қорғалады және 2021 жылдан бастап дәстүрлі dr. және PhD заңдық жағынан тең және бір-бірін алмастыра алады. Докторлық дәрежелерді (PhD дәрежелерін) тек танылған (ғылыми-зерттеу) университеттер ғана бере алады. Атақты заңсыз пайдалану қылмыс болып саналады және заңмен қудаланады.

Португалия

Португалияда соңғы уақытқа дейін, бакалавриатты бітіргеннен кейін – сәулет және инженерлік мамандықтардан басқа – адамды doutor (Dr.) (еркек) немесе doutora (Dra.) (әйел) деп атаған. Сәулетшілер мен инженерлер өз кәсіби аталымдарымен аталды: arquitecto (Arq.) және engenheiro (Eng.). Медбикелерді де "медбике" деп атайды, enfermeiro (еркек) немесе enfermeira (әйел), екеуі үшін де аталымы Enf. болды. Бүгінде Португалия Болонья процесіне қол қойған ел және қазіргі заңнамаға сәйкес доктор (doutor, doutora) атағы академиялық докторлық дәрежесін алған түлектерге ғана беріледі. Дәрігерлер, заңгерлер, фармацевттер, ветеринарлар және басқа да бірнеше мамандықтар көбінесе Dr. (doutor) атағымен аталса да, оларға докторлық дәреже берілмеген болуы мүмкін. Дегенмен, әдет-ғұрып заңға көп күш бермейді және көптеген түлектер доктор атағын қысқартылған түрінде қолданады, бірақ толық Doutor аталымын әдетте докторлық дәрежесі барлар ғана пайдаланады. Академиялық докторлық дәрежесі бар және жоғары оқу орнында профессор қызметін атқаратын адамдар көбінесе профессор Доутор деп аталды.

Испания

Испаниядағы дәрігерлердің әлеуметтік статусы олардың жоғары құрметке ие екенін көрсетеді, сондықтан патшаның алдында тек доктор ғылымының иегерлері, грандестер мен герцогтар ғана бас киюге және отыруға құқылы. Докторлық дәреже Корольдік Жарлықпен (RD 1393–2007), испан тілінде Real Decreto реттеледі. Университеттер осы дәрежені патша атынан табыс етеді, ал дипломы мемлекеттік құжат күшіне ие. Ғылым министрлігі TESEO деп аталатын докторлық диссертациялардың ұлттық базасын жүргізеді. Егер адам испандық «доктор/доктора» (немесе Dr./Dra.) атағын осы мемлекеттік базаға енбестен пайдаланса, ол алаяқтық жасағаны үшін қудаланады. Дегенмен, Испания Корольдік академиясы бұл атақтың дәрігерлерді, тіпті докторлық дәрежесі жоқ медицина қызметкерлерін сипаттау үшін де, сондай-ақ (әйелдер түрінде, doctora, қысқартылған Dra.) дәрігерлердің (яғни, докторлық дәрежесі барлардың) әйелдерін және «даналық пен түсінікпен жарқыраған әйелдерді» атау үшін де қолданылатынын мойындайды. Басқа елдерден өзгеше, Испанияда бұрын докторлық дәрежесі бар адамдардың саны салыстырмалы түрде аз болды, бірақ қазір бұл көрсеткіш өзгеруде. Испания Статистикалық басқармасының (INE) мәліметтері бойынша, магистр дәрежесін алғандардың 5 пайызынан да азы PhD бағдарламаларына қабылданады. Бұл дәрігерлердің Испания қоғамындағы тарихи беделін одан да нығайтады.

Ұлыбритания

Доктор Біріккен Корольдікте докторлық дәреже алған адамды немесе докторлық дәрежесі жоқ білікті дәрігерді немесе стоматологты атау үшін қолданылады. "Дәрігер" атауын пайдалануда шектеулер жоқ, бірақ коммерциялық жарнамада бұл атаудың иесінің жалпы медициналық білімі бар екенін қате көрсетуіне жол берілмейді. Ұлыбритания үкіметі дәрігерлерге және докторлық дәрежесі бар адамдарға осы атауды Ұлыбритания паспортының бақылау бетіне енгізуге рұқсат береді. 1996 жылы Парламентте денсаулық сақтау министрі Джеральд Малоун заңдық шектеулердің жоқтығын растады, дәрігер атағы Ұлыбританияда дәрігерлерге де, докторлық дәрежесі бар адамдарға да заңмен шектелмегенін, бірақ "дәрігер, медицина докторы, медицина және хирургия бойынша лицензиат, медицина бакалавры, хирург, жалпы тәжірибе дәрігері және фармацевт" атаулары қорғалғанын атап өтті. Әдеп нұсқаулығына сәйкес, Debrett's докторлық дәрежесі бар және медицина дәрігерлері (бірақ хирургтар емес) "Доктор" деп аталуы керек. Медицина дәрігерлері үшін "Дәрігер" атағы академиялық емес, кәсіби атақ: бұл олардың дәрігер болуына байланысты, докторлық дәреже алғанына емес. Сапаны қамтамасыз ету агенттігі "Медицина дәрігерлерінің "Dr" атауын қолдануы – бұл мамандықтың тарихи қысқартуы; ол докторлық деңгейдегі біліктілікті білдірмейді" деп мәлімдейді. Ресми шараларға арналған қонақ тізімінде және отыру жоспарында академиялық докторлық дәрежесі барлар (бірақ медицина дәрігерлері немесе атауды сыпайылықпен пайдаланбайтын басқа адамдар) "Др Джон Смит" немесе "Джон Смит, PhD" деп көрсетіледі, ал докторлық дәрежесі жоқ ерлер "Джон Смит мырза" немесе "Джон Смит, Esq" деп көрсетіледі (стильдің сәйкес болуын қамтамасыз ету үшін). "Др" атағы визиткаларда да қолданылады. Ұлыбританияда медицинаны оқып жатқан студенттер әдетте медицина және хирургия бакалавры (MBBS, BMBS немесе MBChB) дәрежесін алу үшін оқуды аяқтайды. MD дәрежесі Ұлыбританияда біліктілік дәрежесі емес, бірақ университетке байланысты кәсіби докторлық (PhD-мен бірдей академиялық деңгейде), диссертация арқылы докторлық немесе жоғары докторлық болуы мүмкін. Ұлыбританияда медицина мамандығы бойынша білім алу үшін бастапқы деңгейдегі медициналық білімі болуы керек (мысалы, MBBS, MBChB, BMed немесе Солтүстік Америкада медицина мамандығы бойынша) және әдетте кем дегенде 5 жыл аспирантурада оқып, тәжірибе жинауы керек. "Foundation Programme" аспирантурасын аяқтағаннан кейін тәлімгерлік дәрігерлерге "Дәрігер" атауын пайдалануға рұқсат етіледі. Debrett's айтуынша, дәрігерлерге (хирургтардан басқа) конверттерде "Др (толық аты), (медициналық біліктілік)" деп аталуы керек, мысалы, "Др Джон Смит, MD", "Др Энн Джонс, MB BS, FRCP", "Др Дэвид Эванс, MB ChB", атаулар мен лауазымдық атауларды араластырмаудың әдеттегі ережесіне қайшы. Хирургтар (немесе стоматологтар, егер докторлық дәрежесі болмаса) "((толық аты-жөні), Esq, (медициналық / стоматологиялық біліктілік)" деп көрсетілуі керек. Debrett хирург немесе стоматолог әйелге жүгіну үлгілерін бермейді; әдеттегі британдық практика тек ерлер үшін "Esq" қолдануды білдіреді, мысалы, "Джон Смит, Esq, MS, FRCS", "Дэвид Эванс, Esq, BDS", бірақ "Др Энн Джонс, DDS, FDS RCS". Ал дәрігерлік немесе стоматологиялық емес) докторлық дәрежесі барлар, егер хирург болмаса, конверттерде "Др (толық аты)" деп көрсетілуі керек, мысалы, "Др Джон Смит". A & C Black's Titles and Forms of Address Debrett's-тен медицина дәрігерлеріне конверттерді қалай жолдау керектігі туралы айырмашылықтар бар, олар доктордың пре-номиналды атауын алып тастайды (мысалы, Джон Смит, Esq, MD; Джон Смит, MD; Джон Смит, MB), Шотландияда және жалпы тәжірибе дәрігерлері үшін, онда лауазымдық атаулар әдетте алынып тасталады (мысалы, доктор Джон Смит). Black сонымен қатар жеке адамның таңдауы бойынша медициналық емес дәрігерлерге конверттерде "Др Джон Смит" немесе "Джон Смит, Esq, PhD" (немесе докторлық дәрежесіне сәйкес хаттар) деп аталады, құдайшылық дәрігерлерін қоспағанда, олар конвертте "The Rev. J. Smith, DD" және ресми сәлемде "Reverend Sir" деп көрсетіледі (бейресми сәлемде "Құрметті доктор Смит" және сөйлеуде "Доктор Смит"). Хирургтарды (Корольдік хирургтар колледжінің мүшелері мен мүшелерін) доктор деп атамау әдет-ғұрыптары туралы Британдық медициналық журналында айтылған және бұл кәсіптің тарихи шығу тегі, мысалы, кейбір шаштараздар хирург ретінде жұмыс істеген. 2005 жылы Корольдік хирургиялық колледждің президенті хирургтарды доктор атауын қолдануға шақырды, өйткені мырза немесе ханым атауларын қолдану пациенттерге түсініксіз болды. Black г�...

Уэльс

Уэльс ағылшын тілінде Ұлыбританияның қолданысын ұстанады. Уэльс тілінде докторлық дәрежесі бар адам doethur деп, ал медицина дәрігері doctor немесе meddyg деп аталады. Докторлық дәрежесіне ие болғандар "y Doethur" атауын қолданады, мысалы, "y Doethur Brinley Jones", "y Doethur John Elfed Jones", оны "Dr" деп қысқартуға болады. Медициналық дәрігерлер ағылшын тіліндегідей "Doctor" атауын қолданады, оны да "Dr" деп қысқартуға болады.

Бұрынғы Югославия

Бұрынғы Югославия республикалары болған Босния мен Герцеговина, Хорватия, Солтүстік Македония, Черногория, Сербия және Словения сияқты елдерде бұл атақ ресми түрде ғылым докторы (Dr. sc.) немесе өнер докторы (Dr. art.) дәрежесін алғандарға тиесілі. Бұл елдердің ешқайсысында "Ph. D." деген атақ жоқ, бірақ олар өз ғылым докторы (Dr. sc.) дәрежесін ағылшын тіліне аударғанда, оны "Ph. D." деп жазады, әйтсе де "D. Sc." немесе "Sc. D." деп жазу керек. Көбінесе, бұл атақ толық немесе қысқартылған түрінде ("д-р") дәрігерлерге құрметпен қарау үшін қолданылады, тіпті лекциялық мәтіндер сияқты ресми ортада да, бірақ ресми түрде ол академиялық дәрежесі барларға ғана арналған. Босния және Черногория тілдерінде медициналық дәрігердің кәсіби атағы "liječnik", хорват тілінде "liječnik", македон және серб тілдерінде "лекар/lekar", ал словения тілінде "zdravnik" болып табылады. Олар түрлі академиялық дәрежелерге ие болуы мүмкін, сондай-ақ, үлгілі беделі мен жетістіктері бар ерекше мамандарға берілетін "Primarius" қосымша құрметті атаққа да ие болуы мүмкін.

Австралия

2010 жылдың 1 шілдесінде Ұлттық денсаулық сақтау мамандарын тіркеу туралы заңнама күшке енгеннен кейін, Австралияның ешбір штатында "дәрігер" атағына шектеу қойылмайды. "Медициналық дәрігер" атағын тіркелген медициналық дәрігерлер ғана пайдалана алады, ал "дәрігер" атағы заңмен шектелмейді. Осыған қарамастан, Австралияның Медициналық кеңесі медициналық дәрігер емес, бірақ "Дәрігер" (немесе "Dr") атағын пайдалануды қалайтын мамандар жарнамаларында өз мамандықтарын нақты көрсетуі керек деп кеңес береді, тіпті егер олар PhD немесе басқа докторлық дәрежеге ие болса да, мысалы, "Dr Smith (Тіс дәрігері)" немесе "Dr Jones (Подолог)". Австралияның Психология кеңесі психологтарға психиатрлармен шатасуды болдырмау үшін докторлық дәрежесі болмаса, бұл атауды пайдалануға тыйым салады, егер олар докторлық дәрежеге ие болса, олар өздері медициналық дәрігер немесе психиатр емес екенін нақты көрсетуі керек, мысалы, өз атынан кейін "(Психолог)" деп жазу арқылы. Австралиялық біліктіліктер аясы (AQF) докторлық дәрежелерді аяның 10-деңгейі деп анықтайды; ол былай деп нақтылайды: "AQF-те 10-деңгейде докторлық дәреже алған адамдар "Дәрігер" атағын пайдалануға құқылы. Құрметті марапатпен иеленгендер "Дәрігер" атағын пайдалана алмайды". "Дәрігер" атауы 9-деңгейдегі кейбір кеңейтілген магистратуралық білім беру бағдарламаларының (мысалы, заң ғылымдарының докторы және медицина докторы) атауында да қолданылады; олар докторлық дәрежелер деп есептелмейді.

Қысқарту

Дәрігер британдық ағылшын тілінде "Dr" деп, ал Солтүстік Америка ағылшын тілінде "Dr." деп қысқартылады. Көпше түрінің қысқартылуы "Drs" болып табылады.

Британдық қолданыс

Британ ағылшын тілінде, егер қысқартудың бірінші және соңғы әріптері толық сөзбен бірдей болса, яғни қысқарту қысқартылған түрі болса (мысалы, "Doctor"), қысқартудан кейін нүкте қою міндетті емес. Ұлыбританияда пост-номиналдық әріптерде де нүктелерді қоймау қалыпты, сондықтан "философия докторы" үшін жиі қолданылатын қысқарту "PhD" (немесе қолданылатын жағдайларда "DPhil"). "Ph. D." немесе "D. Phil." сияқты толық нүктелі жазу көне дәуірге тән және егер дипломның қысқартылған түрі дәстүрден гөрі ережемен анықталса (мысалы, Оксфорд университетінде), техникалық тұрғыдан қате болуы мүмкін.

Америкалық қолданыс

Американдық ағылшын тілінде қысқартудың қысқартылған түрі мен қысқартылмаған түрі арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Нүкте қолданылады: «Доктор» сөзінің қысқартылған түрі Солтүстік Америкада әдетте "Dr." деп жазылады. Дегенмен, АҚШ пошта қызметі мекенжайларда тыныс белгілерін қолдануды ұнатпайды.

Құрметті докторлық дәрежесі

Құрметті докторлық дәрежесі – институтқа немесе одан тыс кеңінен қоғамға қызмет еткені үшін берілетін докторлық дәреже. Ол сондай-ақ, белгілі бір саланың ерекше жетістіктері үшін де тағайындалуы мүмкін. Мұндай қызмет немесе жетістік міндетті түрде академиялық сипатта болуы қажет емес. Көбінесе жоғары докторлық дәрежелер үшін дәл сол атаулар қолданылады, бірақ олар құрметті түрде берілгендігін көрсетеді: толық тізімдерде жоғары докторлық дәрежеге ие екенін көрсету үшін қолданылатын жазу әріптері осы мақсатта өзгертіледі, мысалы, "Hon ScD", ал еңбекпен алынған ғылыми-зерттеу докторы "ScD" деп аталады. Университет докторы (DUniv) және гуманитарлық ғылымдар докторы (DHL) дәрежелері тек құрметті түрде ғана беріледі. Әдет бойынша, құрметті докторлық дәреже алғандар ресми хат алмасуда "Dr" деген атауды қолданбайды, бірақ дәреже берген университеттен келетін ресми хаттарда алушыға осы атаумен жүгіну қалыпты жағдай. Дегенмен, бұл әлеуметтік конвенция әрқашан қатаң сақталмайды; әлеуметтік нормаға қарсы шығып, құрметті префиксті қолданған белгілі тұлғалар: Бенджамин Франклин, ол 1753 жылы Гарвард пен Йель университеттерінен құрметті магистр дәрежесін, 1756 жылы Уильям және Мэри колледжінен, 1759 жылы Сент-Эндрюс университетінен және 1762 жылы Оксфорд университетінен ғылыми жетістіктері үшін докторлық дәрежесін алды. Одан кейін ол өзін "Доктор Франклин" деп атады. Көптеген құрметті докторлық дәрежелері бар Майя Анжелу өзін және басқалар да оны "Доктор Анжелу" деп атады, тіпті ол бакалавр немесе жоғары (құрметті емес) дәрежесіне ие болмаған. Букер Т. Вашингтон Дартмут колледжінен құрметті докторлық дәреже алғаннан кейін көбінесе "Доктор Вашингтон" деп аталды. Индонезия президенті Сукарно Колумбия университеті, Мичиган университеті, Берлин университеті, Әл-Азһар университеті, Белград университеті, Ломоносов университеті және тағы да басқа көптеген халықаралық университеттерден жиырма алты құрметті докторлық дәреже алды. Сондай-ақ, Universitas Gadjah Mada, Universitas Indonesia, Bandung Technology Institute және Universitas Padjadjaran сияқты отандық университеттерден де алды. Ол кездегі Индонезия үкіметі оны архитектура саласындағы (Ir.) дәрежесімен бірге "Др. Ір. Сукарно" деп атады. Сукарно – әлемдегі ең көп құрметті докторлық дәрежесіне ие президент. Автор және сөздік жазушы Сэмюэл Джонсон, қаржылық себептерге байланысты бірнеше жыл бұрын Оксфордтың Пемброк колледжінде бакалавриатты аяқтауға үлкермеген, 1755 жылы ғылыми жетістіктерін мойындау үшін диплом арқылы өнер магистрі дәрежесін алды. 1765 жылы Дублиндегі Тринити колледжі оған заң докторы дәрежесін берді, ал 1775 жылы Оксфорд оған диплом арқылы азаматтық құқық докторы дәрежесін тағайындады. Ол ешқашан өзін "Джонсон докторы" деп атаған жоқ, тіпті диплом бойынша алынған дәреже құрметті дәрежеден ерекшеленсе де, оны замандастары және Джеймс Босвеллтің өмірбаянында қолданды.

"Дәрігер" сөзінің басқа қолданылуы

Кейбір аймақтарда, мысалы, АҚШ-тың Оңтүстігінде, докторлық дәрежесі бар адамдардың есіміне "Доктор" сөзі дәстүрлі түрде қосылады, ол тікелей немесе жақын араластықта сөйлескенде қолданылады. "Док" – докторлық дәрежесі бар адамға қатысты жиі қолданылатын лақап, оны нақты өмірде де, көркем әдебиетте де кездестіруге болады. Мысалы, қарулы қолжаңғалышы Док Холлидей, австралиялық саясаткер Х.В. "Док" Эватт, "Гансмоук" телесериалының "Доктор" кейіпкері және танымал батыр Док Савидж. Рим-католик және басқа да бірнеше христиан діндерінде "Шіркеу докторы" – өте көрнекті теолог (мысалы, "Періштелік доктор" деп белгілі Қасиетті Тома Аквинский), оның ілімінен бүкіл шіркеу зор пайда көрген деп саналады. Африкалық көшбасшылар қызметке кіріскен кезде өзінің лауазымдық аталымының бір бөлігі ретінде өздерін "Доктор" деп таныстырады.