Кіріспе

Манхэттендегі тарихи үй, Нью-Йорк.

Сарайдың батыс жағына қарай Сильван Террасы созылып жатыр, ол бастапқыда сарайдың карета жолы болған. Үйді тұрғын үйлермен қоршалған, мысалы, оңтүстік жақта 555 Edgecombe Avenue тұрғын үй ғимараты (бұрынғы Роджер Моррис пәтерлері). Айналасындағы кварталдарда Манхэттеннің сақталған ағаштан жасалған соңғы үйлерінің бірі бар көптеген қатарлы үйлер орналасқан. Нью-Йорк метросының 163-ші көше – Амстердам даңғылы станциясы сарайдың жанында. Сарай Куганның Блаф үстінде орналасқан, одан Төменгі Манхэттен, Хадсон өзені (Палисадес кіре отырып), Бронкс, Вестчестер, Лонг-Айленд бұғазы және Гарлем өзенін көруге болады. Бір кезде сарайда тұрған Жюмель отбасы үйден жеті округті көруге болатынын айтқан. 19 ғасырдың соңында үй бірнеше шақырымнан көрінетін және Манхэттеннің көптеген жерлеріне көрініс ашатын, бірақ Тоғызыншы даңғыл желісінен оңай қол жетімді болды. Осының салдарынан бір 19 ғасырдың жазушысы оны "бақылау орны ретінде теңдесі жоқ" деп атады.

Роджер Моррис саябағы

Роджер Моррис паркі – Джумель террасасы, Эджкомб даңғылы, 160-шы көше және 162-ші көшемен шектелген саябақ. Бұл – оның әйелі Мэри Филипс Морриспен бірге иеленген мүліктен қалған жалғыз нысан. Моррис иелігі Гарлемнен басталып, батысқа қарай Хадсон өзеніне дейін созылған. Ал өзінің сарайы Манхэттендегі ең биік табиғи нүктелердің бірінде салынған. Паркке батыс жағынан, Джумель террасасы бойындағы қақпа арқылы кіруге болады. Жердің тік беткейлігіне байланысты, шығысқа қарай, Эджкомб даңғылына қарап, тас қабырға бой көтеріп тұр. Парктің солтүстік-шығыс бұрышында 1934–1935 жылдарғы Works Progress Administration қайта жаңартуы кезінде Хелен Элис Буллард жобалаған, суға батып кеткен бақ орналасқан. Бұл бақтың ауданы шамамен 15000 шаршы метрді құрайды. Оның пішіні сарайдың сегізбұрышты қосымшасынан шабыттанған. Бақ төрт бөлікке тас жолдармен бөлінген және оның айналасында тас қабырға орналасқан. Бақтың жанында кірпішпен қапталған сегізбұрышты құрылыс тұр. Бұл жердегі алғашқы үйді 1695 немесе 1696 жылы Ян Кирсен салған, ол жарты моргер жер алған (шамамен 0,5 гектар). Ол сонымен қатар Кингсбридж жолының (қазіргі Сент-Николас даңғылы) шығысында үй, қора және бақ салуға рұқсат алған. Кирсен 1700 немесе 1701 жылы жерге құжат алып, біртіндеп меншігін кеңейткен. 1765 жылы Роджер Морриске сатудан бұрын Каролл екі жыл бойы осы жерді шаруашылыққа пайдаланған. Дегенмен, басқа дереккөздер Моррис мүлікті тікелей Кароллдан сатып алғанын және үйдің құрылысы 1765 жылы басталғанын көрсетеді. Моррис 1764 жылы британ армиясынан зейнеткерлікке шыққан. Сол кезде «Нью-Йорк Меркьюри» газеті Манхэттеннің жоғарғы бөлігінде жеміс-жидек бағы, жақын жердегі екі өзен және төрт бағытқа керемет көрініс ашылатын жерді іздеу туралы хабарлама жариялаған. Ол кезде бұл аймақ әлі де ауылдық жер болып саналды, ал жер Нью-Йорк британдық провинциясының құрамына кірген, ал Нью-Йорк қаласы қазіргі Төменгі Манхэттенді қамтыған. Құрылыс 1765 жылдың ортасында басталды. Кейбір ертерек деректер үйдің 1758 жылы аяқталғанын айтады. Сонымен қатар, солтүстікке қарай, қазіргі 165-ші көшеге жақын жерде қоралар орналасқан. Морристің екі ұлы мен екі қызы осы үйде дүниеге келген. Роджер мен Мэри екеуі де британдықтарды қолдаған лоялистер болған. Тарихшы Уильям Генри Шелтон Роджер Нью-Йорк заң шығару кеңесінің мүшесі болғандықтан, тәуелсіздік үшін күрескен патриоттардың өрт шабуылына ұшырауы мүмкін екенін жазған.

Американың төңкерістік соғысы кезінде қолданылған

Континенттік армияның генералы Уильям Хит және оның офицерлері 1776 жылдың 5 қыркүйегінде үйді бас қолбасшысы Джордж Вашингтонға ұстап берді. Вашингтон британдық әскерлер оның армиясын Үстіңгі Манхэттенге шегінуге мәжбүрлегеннен кейін, сарайды бір ай бойы штаб-пәтер ретінде пайдаланды. Ол үйге 1776 жылдың 14-15 қыркүйек түні кірді; оның нақты күні мен уақыты белгісіз. Efn|Әскерлер 14 қыркүйекте Вашингтон үшін үйді дайындауды аяқтады, ал ол 15 қыркүйекте жексенбі күні сағат 11:00-де үйде болды. Дегенмен, 20 қыркүйекте жазылған хатында Вашингтон «Мен осы жерге өткен жексенбіде қонысымды көшірдім» деп жазды. Вашингтон бұл жерді Мэри Моррисқа деген бұрынғы романтикалық тартымдылығының себебімен таңдаған болуы мүмкін деген болжамдар болды, бірақ бұл қауесеттер негізсіз болды. Ол сол жерде орналасқан кезде Харлем биіктіктерінің шайқасына дайындалды. Шамамен 8000 сарбаз жақын маңдағы лагерьлерде орналасты, ал кейбір сарбаздар қазіргі Сильван Террасасы бойында ағаш үйлер салды. Континенттік армия 18 қазанға дейін «лагерьлерін тосқауылсыз иеленді», сол кезде Пеллс-Пойнт шайқасы басталды. Вашингтон 21-22 қазан күндері британдық әскерлердің шабуылынан қашу үшін шегінді, ал Континентальдық армияның полковнигі Роберт Магау үйді күзетуге қалды. 1776 жылдың 16 қарашасында Форт-Вашингтон шайқасы кезінде Вашингтонның әскерлері үйге қайта кіруге тырысты, бірақ британдық әскерлер оларды кері қайтарды. Континенттік армияның тұтқындары сарайдың қораларына байланды. Британдықтар 1776 жылдан 1783 жылға дейін, Нью-Йорктен эвакуацияланғанға дейін үйді басып алды. Британдық әскерлердің үйде болған уақытын көрсететін құжаттар аз, олар негізінен екі сарбаздың күнделіктерінде сипатталған. Британдықтар Вашингтон фортын басып алғаннан кейін үйді кімдер иеленгені туралы деректер жоқ. 1777 жылға дейін бұл үй британдық генерал-лейтенант Генри Клинтонның штабы болды, ал 1778 жылы Гессен командирі барон Вильгельм фон Книфаузеннің штабы болды. Соңғысының қызметкерлері де үйде орын алды. Жақын жерде шатырлар тігілді. 1780 жылы британдықтар үйді қарауылдық станция ретінде пайдаланды, ал Гессен генерал-майоры фон Лоссбург та сол жерде тұрды. Морристер 1783 жылы Нью-Йорк газеті мен Weekly Mercury-де сатылымға шығарылған Харлем биіктіктеріндегі мүліктерінен айырылды. Мүліктің иесі өзгергеннен кейін, Морис тауы бірнеше жалға алушыларға тиесілі болды. Бірақ Арнольд Пикман Берриан мен Ледьярд үйde тұрмағанын жазды. Бұл лауазымды екі жылға жуық уақыт атқарды. Талмидж Холл мейрамхананы басқарды, Efn|Кейде «Талмадж» деп те жазылады. Мейрамхана Албани Пост жолындағы танымал тоқтау орны болды. Заманауи жарнамалар мейрамхананың Морристің ескі үйінде екенін және Нью-Йорк пен Жаңа Англияға автобус қызметінің бар екенін жариялады. АҚШ президенті болғаннан кейін Джордж Вашингтон, бірнеше негізін қалаушы әкелер және олардың отбасылары 1790 жылы үйге келіп той жасады. Ледьярд 1791 жылға дейін мүліктің жартысын Теодор Хопкинс пен Майкл Джойға сатты. Содан кейін ол оны сатуға тырысты, ол жерді Джейкоб Майер есімді фермерге жалға берді. 1793 жылы Бликер Моррис үйін қоса алған жерді Уильям Кенионға сатты. Роджер Моррис 1794 жылы қайтыс болғаннан кейін Мэри Моррис сарайдың иелігін қайтару үшін сотқа жүгінді, ол Аттайндер актісі сарайға қолданылмайды, өйткені ол Морристің некеге дейінгі келісімінің бөлігі ретінде оған тиесілі болды деп мәлімдеді. Кеньон бүкіл жерді ағылшын Леонард Паркинсонға сатты. Паркинсон 1809 жылы мүлігін сатуды және бөлуді шешті; мүлік он бес лотқа бөлінді, ал сарай мен жанындағы каретхана 8-ші лот ретінде тіркелді. Сол жылы Мэри Моррис сарайға деген талабын тастап, Джон Джейкоб Астор Моррис мұрагерлерінен мүлікті сатып алды. Бірақ 1815 жылғы картада сарайдың жанында тағы екі ғимарат және қақпа ғимараты көрсетілген.

Бірлескен меншік

1810 жылы француз шарап саудагері Стивен Жумель үйді және оның айналасындағы жерді 10 000 долларға сатып алды. Джумельдер Төменгі Манхэттенде тұрғанда "қоғамнан шеттетілген" еді, ал кедей отбасыдан шыққан Елиза Нью-Йорк қаласының элитасына қосылуға асықты. Шелтонның сөзінше, Елизаның өмір салты сарайдың тарихына жұртшылықтың қызығушылығын тудырған болуы мүмкін, ол оны "ертегілер кітабынан алынған бір бет" деп сипаттаған. The Washington Post газеті Жумельдер үйді сатып алғаннан кейін жарты ғасыр бойы оның "колониалды Нью-Йорктің әлеуметтік орталығы" болғанын жазды.

1810 және 1820 жылдар

1810 жылғы АҚШ халық санағында Жюмель отбасында жеті адам тұрғаны көрсетілген, бірақ Жюмельдер уақыттарын Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі үйлері мен қала сыртындағы сарай арасында бөліскен болуы мүмкін. Жюмельдер үйді қайта жаңартып, Федералды стильдегі кіреберіс қосып, интерьерді Империя стилінде безендірді. Отбасы түпнұсқа қабырға қағазын қайта жасап, мүмкіндігінше көп жиһаз сатып алды. Отбасы кейде Манхэттеннің төменгі бөлігіндегі және Франциядағы басқа үйлерінде де тұратын. Мэри Боуэн сарайда жалғыз қалғысы келмеді, себебі сол жерде солдаттардың әруақтары бар деген сенімде болды. Бір аңыз бойынша, Жюмельдер Луи Филипп I және Шарль Морис де Талейран Перигорды сарайға шақырған, бірақ екеуі де 1800 жылға дейін елде болғандығы жазылған, ал ол кезде Жюмельдер сарайдың иесі болмаған. Сол жылы Стивен мен Элиза сарайды сенімділікке тапсырды. Жюмельдер сол жылы Францияға кетті, себебі олар жеткілікті әлеуметтік мәртебеге ие бола алмады. 1817 жылы Жюмель сарайына оралды. 1818 жылы Мэри Боуэн келгенге дейін Элиза мен оның қызметшілері сарайда жалғыз тұрды, содан кейін Францияға қайтып оралды, бірақ бұл жазда ғана болды. Олардың ішінде 1825 жылы Мозес Филдтің отбасы және 1826 жылы Клинтон отбасы болды. Стивен 1825 жылы Элизаға сарай мен оны қоршаған жерді берді; бұл шешім Элиза Жюмельдің адалсыздығынан болды ма, әлде Стивеннің қарыздарлары сарайды басып алуына жол бермеу үшін жасалды ма, дегенге қатысты пікірлер келіспейді. 1830 жылғы АҚШ халық санағында сарайда тұратын Жюмель отбасының он бір адамы тіркелді.

1830-шы жылдардан 1860-шы жылдарға дейін

Стивен қайтыс болған шамасында Мэри адвокат Нельсон Чейске тұрмысқа шықты, ал Элиза сарайға қосымша жиһаз сатып алды. Олар сол жылдың 3 шілдесінде үйдің қонақ бөлмесінде үйленді. Неке және Бёррдің үйде болуы қысқа ғана болды. 1834 жылы Элиза ажырасуға өтініш берді, ол 1836 жылы, Бёрр қайтыс болғанға аз ғана уақыт бұрын мақұлданды. Элиза ажырасуға өтініш бергеннен кейін Бёрр 7 ай бойы сарайдан кетіп, сосын тағы 5 аптадан кейін оралды. Ол да мезгіл-мезгіл сарайда тұрып жатты. Көздер Элизаның Бёрр қайтыс болғаннан кейін сарайда қаншалықты болғаны туралы келіспейді. Нью-Йорк қаласының ескерткіштерді сақтау комиссиясы Элизаның Jumel Mansion-ға сирек келгенін, оның орнына Саратога, Нью-Йорк; Хобокен, Нью-Джерси; және Төменгі Манхэттенде тұрғанын жазды. Бірақ ол Чейз отбасымен бірге 1848 жылы, Мэри Чейз қайтыс болғаннан кейін бес жыл өткен соң қайтадан сарайға көшті. 1850 жылғы АҚШ халық санағы бойынша, сарайда тұратын Джумель отбасының тоғыз мүшесі тіркелді. Елиза Джумель өмірінің соңғы жылдары эксцентриктік болды. Шелтонның сөзімен айтқанда, адал емес көршілер әйелдің эксцентриктігін пайдаланып, "мүлкінің қараусыз қалған шаруашылықтарынан қалағандарын алып жатты". 1860 жылғы АҚШ халық санағы бойынша үй шаруашылығында жеті адам тіркелді. Олар Элизаның шөбере інісі өзінің әжесінің портретына сия тастаған ұрыс кезінде үйден қуылды. Ол 1865 жылы қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Чейз отбасы Элиза қайтыс болғаннан кейін шамамен екі онжылдық бойы үйде тұрды. 1868 жылы сарайда Нельсон Чейз, Нельсонның ұлы Уильям Инглис Чейздің отбасы және Нельсонның қызы Элиза Джумель Перидің отбасы тұрды. Отбасының үш тармағы сарайдың әртүрлі бөліктерінде тұрып, әртүрлі уақытта кешкі ас ішті. 1870 жылғы АҚШ халық санағында Чейз отбасы тіркелмеген, бірақ 1880 жылғы санақта Чейз отбасының он екі мүшесі сарайда тұрғаны көрсетілген. Джумель мүлкіне қатысты даулар 1881 жылға дейін шешілмеді, сонда судья Мэри Боуэнның ешқашан заңды түрде мүліктің иесі болмағанын және Джумель мүлкін бөлуге бұйрық берді. Бір белгісіз сатып алушы сарайды және 30 көршілес учакені 40 000 долларға сатып алды, бірақ Стивен Джумельдің мұрагерлері екенін мәлімдеген бірнеше адамның наразылығынан кейін сату кейінге шегерілді. Нельсон Чейз мүліктің иелігін сақтап қалды, бірақ мүлік бөлінді.

Елді мекенді сату

Чейз отбасы 1887 жылғы наурыз айында Нельсон Чейз және Элиза Джумель Пери оны Генри Х. Тобиге сатқанға дейін Джумель сарайында тұрды. Тоби оны Эбан Саттонға қайта сатты. Саттонның сарайда тұрғаны белгісіз. Арнольд Пикманның сөзінше, 1890 жылғы АҚШ халық санағының тізімдері өртте жойылды, ал 1890 жылғы Нью-Йорк қалалық полициясының санағындағы Ле Принс отбасы туралы мәліметтер жоқ. Элиза Джумельдің жинағынан деген көптеген жиһаз 1890 жылдың басында аукционға шығарылды, бірақ Нельсон Чейз отбасы олар әлі де Джумель жиһазына ие екенін мәлімдеді. Саттон 1894 жылғы мамыр айында сарайды Сет Милликенге сатты. Жаңа иелері – Фердинанд Пинни Эрл, оның анасының туыстары Морристермен байланысты болған, және оның әйелі Лилли Дж. Эрл. Олар көптеген колониялық стильдегі әшекейлерді жертөлеге көшіріп, әшекей элементтерін ауыстырды, қабырғаларды бояды және үйдің әртүрлі бөліктеріне обои жапсырды. Жертөледен бірінші қабаттағы асханаға апаратын баспалдақ жабылып, Эрлдер сегізбұрышты шатырды студиялық пәтерге айналдырып, шатыр терезесін алып тастады. Америка революциясының балаларының Вашингтон Хайтс қоғамын басқарған Лилли Эрл кейде сарайда шаралар ұйымдастырды, мысалы, газондық кештер, Гарлем биіктігі шайқасын еске алу және Америка революциясының ұлдарымен кездесулер. 1898 жылы, жақын жердегі Гамильтон Грандж көшірілгеннен кейін он жыл өткен соң, Эрл Клиффті көшіру туралы сәтсіз ұсыныстар жасалды. 1900 жылғы АҚШ халық санағында Эрл отбасының жеті мүшесі осы үйде тұрғаны көрсетілген.

Сатып алу және пайдалану туралы дау

1899 жылға қарай, Нью-Йорк қаласының үкіметіне Джумель сарайын сатып алып, оны мұражайға айналдыру туралы шақырулар жасалған болатын. Мұражай жоспарын қолдағандардың қатарында The Spirit of '76 журналының редакторы, Америкалық көрнекті және тарихи ескерткіштерді сақтау қоғамы, Америка революциясының қыздары және Америка революциясының ұлдары болды. Ол кезде үй Джордж Вашингтонмен байланысты Манхэттендегі үш ғимараттың бірі болды, ал қалған екеуі – Фраунс тавернасы мен Сент-Полс шіркеуі. Қаланың қоғамдық жақсартулар жөніндегі кеңесі жоспарды алғаш рет 1900 жылдың наурыз айында қарастырып, Манхэттен парктер департаментінен (кейін Нью-Йорк қаласының парктер және ойын-сауық департаменті, немесе NYC Parks) қыркүйек айында Джумель сарайының учаскесін картаға түсіруді сұрады. Бастапқыда үйді сатып алуға қарсы дауыс бергеннен кейін, қоғамдық жақсартулар жөніндегі кеңес 1901 жылдың наурыз айында сатып алуды мақұлдады. Келесі айда кеңес үйді 150 000 долларға сатып алу туралы ұсынысты бекітті, бірақ сату сол кезде аяқталған жоқ. Нью-Йорк қалалық кеңесі 1901 жылдың желтоқсанында заң қабылдап, сарай мен оның айналасындағы жерді қоғамдық саябаққа айналдырды. Сет М. Милликен 1902 жылдың мамыр айында үйдің 30 000 долларлық ипотекасын сот арқылы өндіріп алуға көшті, ал келесі жылы үйге қарсы сотқа дейінгі тіркеу (lis pendens) тіркелді. Америка революциясының қыздары 1903 жылдың ақпанында сарай үшін ақша жинау үшін комитет құрды, ал бағалау және бөлу жөніндегі кеңес сол мамырда саябақты құруды мақұлдады. Лили Эрл бастапқыда үйді қалаға сатуға ниеттенбеді, бірақ кейін қалаға немесе тарихи ұйымға сатуға дайын екенін мәлімдеді. Сатудан кейін «Реалти Протектив» компаниясы Лилиге сотқа жүгінді, ол компанияға үй сатудан түскен соманың он пайызын төлеу туралы келісімнен бас тартты деп айыптады. Саябақтың ауданы кішірейтіліп, үш жағынан тіреу қабырғаларымен қоршалған. Америка революциясының қыздары 1904 жылдың наурыз айында Вашингтон штаб-пәтерлер қауымдастығын (WHA) құрды, олар мұражайды басқару құқығына ие екенін мәлімдеді, өйткені олардың ата-бабалары Вашингтонның әскерінде соғысқан. Олардың серіктес ұйымы – Америка революциясының ұлдары мұражайды басқаруға бәсекелестік ұсыныс жасады, бірақ кейін қыздарға қаржылық қолдау көрсетуге келісті. Американың отаршыл әйелдері де өздерінің қыздарға қарағанда жауапкершілікті көбірек көтеретінін айтып, өтінім берді. Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы музейді басқаруды колониалды ханымдар мен қыздарға беру туралы бәсекелестік заң жобаларын қабылдаған даудан кейін, дауды реттеу үшін парк комиссары Джон Дж. Паллас тағайындалды. Компромистік шешім ретінде губернатор Бенджамин Оделл сол жылдың мамыр айында заңға қол қойды, ол Парктер департаментіне үйдің басқаруын кез келген ұйымға беруге мүмкіндік берді. 1904 жылдың қарашасында өткен тыңдаудан кейін Паллас 1905 жылы сарайдың меншік құқығы Парктер департаментіне тиесілі деп шешті. Қыздар Палластың шешіміне наразылық білдірмеді, бірақ WHA-ға мұражайды пайдалануға рұқсат берілді.

Ашылуы және алғашқы жылдары

WHA 1905 жылғы сәуірде Моррис-Жюмель сарайын қалпына келтіруді жоспарлап отырғанын жариялады. Алдермендер кеңесі 100 000 доллар көлемінде қаржы бөлді. Қауымдастық бастапқы колониалдық стильдегі сәулеттік элементтерді қалпына келтіруді, ескі каминдерді ашуды, Жюмель және Эрл отбасыларына тиесілі жиһаздың бір бөлігін көрсетуді және үйдің айналасындағы бақтарды көркейтуді жоспарлады. Басқа өзгерістердің ішінде жертөледе жаңа ағаш еден, сарайдың бірінің орнында гүл бақшасы және үйдің шығыс жағындағы ағаш серпе салу кірді. Сарайда Вашингтонның туған күнін тойлау сияқты шаралар жөндеу аяқталмас бұрын өткізілді. Моррис-Жюмель сарайы мұражайы жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін 1907 жылғы 29 мамырда ресми түрде ашылды. Мұражайдың алғашқы күзетшісі – Америка Азамат соғысының қатысушысы Кэди Браунелл болды. Мұражай жұмыс іле бастаған алғашқы жылдары WHA жыл сайын үйде екі шара өткізді; 1910 жылдардың басында мұражай жылына 30 000-нан астам келушіні тартты. Моррис-Жюмель сарайы сол кезде Вашингтон-Хайтс ауданындағы жалғыз сақталған сарайлардың бірі болды, себебі аймақтағы көптеген басқа да ірі шаруашылық үйлер бұзылып кеткен. Сарай қазір Нью-Йорк қаласының шегінде орналасқан, оған метро және Амстердам авенюі арқылы жүретін трамвай арқылы оңай жете беруге болады. Келесі жылы үшінші қабаттың бір бөлігі көрме алаңы ретінде ашылды. 1915 жылы WHA Алдермендер кеңесінен үйге Вашингтонның штаб-пәтері деген атау беруді сұрады, себебі сол кезде үйдің ресми атауы болмады, бірақ үй атауы өзгертілген жоқ. Келесі жылы тарихшы Реджинальд Пелхэм Болтон сарайдың бастапқы ас үйінің бір бөлігін тапты. 1920 жылдары мұражай кураторы Уильям Генри Шелтон көптеген келушілердің Батыс және Орта Батыстан келгенін (онда Тәуелсіздік соғысы кезеңінен қалған құрылыстар өте аз немесе мүлдем болмаған) және мұражай мұғалімдер мен француз тілінде сөйлейтіндердің арасында да танымал болғанын хабарлады. "Herald Statesman" газеті мұражай Манхэттеннің жоғарғы бөлігіндегі ең танымал тарихи орындардың бірі екенін жазды. 1922 жылы сарай қайта боялып, жөнделді, осыған байланысты портиктің бағаналары мен үйдің шығыс бөлігіне кіреберіс қайта салынды. Жобаға жаңа ландшафтық дизайндар және қалпына келтірілген ас үй де кірді. Бірақ кіреберіс есігінің бастапқы дизайны туралы нақтылық болмағандықтан, жөндеу жұмыстары кейінге шегерілді.

1930 жылдан 1980 жылға дейін

1930 жылдардың басында үй әлі де жөнделмеген еді. Нью-Йорк қаласының саябақтар мен демалыс департаменті (NYC Parks) 1934 жылы үйді одан әрі жөндеу жобасын жасады және жобаны іске асыру үшін Жұмыс прогресі әкімшілігінің (WPA) жұмысшыларын жалдады. Жөндеу жұмыстары сол қыркүйек айында басталды. Жобаға үйдің шығыс жағындағы жертөлеге баспалдақ, сондай-ақ батыс жағындағы екі қатарлы ойыстар қосылды. Солтүстік-шығыс бұрышындағы бірінші қабаттағы ас үй алынып тасталды. Бұған қоса, жаңа бақ, жолдар, дренаж құбырлары, су өткізбейтін тастар мен терраса салынды. Жертөледегі ас үй 18 ғасырғы түріне келтірілді және отарлық кезеңдегі балалар заттарынан тұратын көрме қосылды. Америка революциясының қыздары төрт бөлмені қайта жаңартты. Үй 1936 жылдың қазан айында қайта ашылды және бір ай ішінде 800 келушіні қабылдады. WHA 1939 жылы сарайдың алдына жаңа ту тікті. 20 ғасырдың ортасында үй әртүрлі атаулармен белгілі болды – Моррис сарайы және Жюмель сарайы. 1945 жылы Нэнси МакКлелланд интерьерді қалпына келтіру үшін, Хофстаттерлер ұлдары мен Уотсон мен Коллинз компаниясының көмегімен жұмысқа алынды. Үйдің көрмелері қайта ұйымдастырылды, Моррис отбасының мүліктері бірінші қабатта, ал Жюмель отбасының мүліктері екінші қабатта орналастырылды. Үйдің ішіне қағаз түспаралары сияқты кезеңдік жиһаз бен тұрмыстық заттар орнатылды. Асхана мен артқы қонақ бөлмесінің жөндеу жұмыстары 1945 жылдың маусым айында аяқталды. Сарай келесі он жыл бойы жақсы күйде болды және 1960 жылдары ұлттық және қалалық ескерткіш деп жарияланды. Осы кезде үйде әруақтар бар деген қауесет тарады. Қонақтардың арасында 1976 жылы АҚШ-тың тәуелсіздігінің 200 жылдығын тойлау үшін үйді аралаған Ұлыбританияның королевасы Елизавета II де болды. 1980 жылдардың басында үйдің тоғыз бөлмесі жұртшылыққа ашылды. Үйді қалпына келтіру үшін қаражат жинап жүрген қамқорлар кеңесі, үй тағы да тозығы жеткенін байқады. 1987 жылы Нью-Йорк штатының үкіметі үйді сақтауға 200 000 доллар көмектесті. Айналасындағы аудандағы жоғары қылмыс деңгейіне қарамастан, 1980 жылдардың соңында сарайдың кураторы бірнеше қауіпсіздік шараларының арқасында мұражайға қылмыс көп әсер етпегенін мәлімдеді. Моррис-Жюмель сарайы 1989 жылы құрылған Тарихи үйлер қорының негіс қалаушыларының бірі болды.

1990 жылдардан қазіргі уақытқа дейін

Morris–Jumel Mansion үйінің сыртқы бөлігі 1990 жылдан бастап кең ауқымды жөндеуден өтті. 1986 жылы үйдің жағдайын зерттеу үшін шақырылған Jan Hird Pokorny Architects компаниясы үйді қайта жаңарту үшін де шақырылды. Құрылымдық жақсартулар 600 000 доллардың үштен екі бөлігін құрады. Покорный фирмасы құрылысты 19 ғасырдағы түріне келтіріп, ескі фотосуреттерге сүйеніп, балюстрада, шатыр терезелері және терезелер сияқты архитектуралық элементтерді ауыстырды. 1930 жылдары салынған сыртқы баспалдақтардың бірі іштен толықтырылды. Бояу қабығынан түсіп, шатырдан су ағып, кейбір әшекей элементтері 2000-шы жылдардың басында тозуды бастады. Қолжазба ақыры 912 500 доллардан астамға сатылды. Мұражай сол жылы 17 000 келушіні қабылдады, олардың жартысынан да азы студенттер болды. Мұражайдың танымалдылығы 2015 жылы Бродвейде «Гамильтон» мюзиклінің қойылымынан кейін артты; Уорд 2016 жылы мюзиклдің арқасында мұражайға келушілер саны 75 пайызға өскен болуы мүмкін деп есептейді. Элиза Джумельдің жатын бөлмесі мен қонақ бөлмесі 2020 жылдардың басында қайта жаңартылды. Тарихи үйлер қоры 2021 жылдың қараша айында 2,7 миллион доллар жөндеу жұмыстарына жиналғанын хабарлады. Ол кезде инфляция және қосымша мәселелерді шешу қажеттілігіне байланысты жөндеу құны өсті. Үйдің жағдайы нашарлап барады: фасаттағы бояу қабығынан түсіп, 2022 жылдың соңында портиктің бір бағанасы құлады. The New York Times газеті 2023 жылдың соңында үйдің жай-күйін «оған тиіп, алақаныңызда ылғал, сынып қалған ағаш сынықтарын алып қалуға болатындай» нашар деп сипаттады.

Сәулет

Моррис-Джумель сарайы АҚШ-тағы палладиан сәулетінің ерте мысалы болып табылады; «Торонто Стар» газеті бұл сарайдың Солтүстік Америкадағы алғашқы палладиан стиліндегі құрылыс екенін мәлімдеді. Сарайды кім жобалағаны белгісіз, бірақ Моррис өзінің жеке резиденциясының сәулетшісі болған болуы мүмкін.

Нью-Йорктегі 18 ғасырдың басқа да су жағалауындағы сарайларының арт жағы өзенге қаратылған болса, Моррис-Джумель сарайы солтүстік-оңтүстікке бағдарланған, Гарлем өзеніне шамамен параллель. Сонымен қатар, «The New York Times» газетінде бұл сарай Манхэттендегі ең көне ғимараттардың бірі деп сипатталған.

Сыртқы

Мансарда екі бөлімнен тұрады. Негізгі үйдің биіктігі екі жарым қабат, үшінші қабаты жартылай биіктіктегі мансарда ретінде қарастырылады. Құрылымы ағаштан, ал сыртқы қабырғалары жылуды сақтау үшін кірпіштен жасалған. Сырт жағы ақ түсті ағаш жабынмен қапталған, беті тегіс емес. Үйдің бұрыштары тік бұрыштармен (квоиндермен) безенілген, ал екінші қабаттың бойымен көлденең ағаш жолағы (белдеу) жүреді. Барлық қасбеттері тақтаймен қапталған, тек негізгі үйдің шығыс қабырғасы шұбарланған. Жертөле қабырғаларының ішкі жағында шамамен төрт метрлік тас су өткізбейтін арна бар. Терезелердің мөлшері әлдебір түрлі; біреуінің шынысында Елиза Джумелдің немересінің бір алмасын сызып, оның нағыз екенін тексергенде қалған із бар. Портик бастапқыда Нью-Йорк шығанағына, бірнеше шақырым қашықтыққа қараған. Планы Америка революциясынан бұрын салынған басқа үйлерге ұқсас, әртүрлі Палладиан залдары бар. Моррис-Жумель сарайы мұражайға айналғанда, Моррис, Вашингтон және Джумель тұрған кездегі әшекейлеуін сақтау үшін қайта жабдықталды. Кішігірім бөлмелер мен бірінші қабатқа және үйдің ауласына апаратын баспалдақтар ас үйден басталады. Ас үйдің бастапқы көлемі. Үй салынғаннан кейін, қыста ас үйді жылы ұстау үшін кірпіштен қосымша қабырға салынды. Салон, кейде қабылдау бөлмесі немесе шай ішу бөлмесі деп те аталады, үйдің оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Бірақ 1792 жылғы жарнамада ол "әсіресе балалар бөлмесі ретінде жабдықталған" деп көрсетілген. Кіреберіс залының оң жағында, үйдің оңтүстік-шығыс жағында асхана орналасқан. XIX ғасырдың бір кездерінде баспалдақтан баспалдаққа апаратын есік болған, бірақ ол 1916 жылға дейін "кейбір жылдар" бұрын алынып тасталған. Бір деректе 200 шақты үнді мүсіншілерінің Вашингтонға гүл шоғын сыйлау үшін бөлмеге жиналғаны айтылады. 1914 жылғы мәліметтерде бөлме Льюис XV стилінде безендірілген, төбесі мен камині Империя стилінде екені көрсетілген. Кітапханаға тек "Моррис-Жумель" сарайының достары ғана кіре алады. Мұражай қаржысының көп бөлігі гранттар, іс-шаралардан түскен табыс және кіру ақысы арқылы түседі. 1921 жылғы Christian Science Monitor газетінде жарияланған мақалада мұражайда Вашингтонға тиесілі монеталар, қару-жарақ, гравюралар, киім-кешек, қызанақ, жиһаз және Киелі кітап сияқты 18-ғасырдың аяғына қатысты әртүрлі жәдігерлер көрсетілген. Соғыс кезеңінен қалған жәдігерлердің арасында үстел, алғашқы медициналық жәрдем шкафы, сағат, аттың қапшығы және зеңбірек болды. Мұражайда сонымен қатар Елиза Джумельге тиесілі киімдер мен заттар, оның қолданған екі бюросы мен креслосы да қойылған. 1940 жылдарға қарай, бірінші қабаттағы бөлмелерде Шератон жиһаздары сияқты әшекейлер болды. Кейбір заттар басқа мұражайлардан алынған. Бірінші қабаттағы шағын бөлмеде үйдің жанынан қазылған революциялық кезеңнің жәдігерлері, ал жертөледегі ас үйде ыдыс-аяқтар қойылған. 1985 жылғы New York Times газетінде мұражайда Наполеоннан қалған шамшырақ және Вашингтонның киім-кешек тізімі сияқты алуан түрлі артефакттар бар екені айтылған. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында Моррис-Жумель сарайы әлі де Моррис, Вашингтон, Джумель және Бёрр қолданған түрлі заттармен безендірілген. Жиһаз коллекциясы Томас Шератон, Томас Чиппендейл және Дункан Фифтің жасаған бұйымдарынан тұрады. Үйде сонымен қатар фарфор коллекциясы, Элиза Джумельдің төсегі және француз қабырға жабындары сияқты басқа да артефакттар сақталған.

Уақытша экспонаттар

Тұрақты жинақтардан басқа, жылдар бойы бірнеше уақытша көрмелер ұйымдастырылды. Музейдің алғашқы жылдары Америка революциялық соғысы дәуірінен қалған заттар мен әйелдер жасаған бұйымдарды көрсететін көрмелер өткізілді. 1940 жылдары үйде Вашингтонға қатысты естеліктер қойылды. 1980 жылдары Вашингтонның қызметке орналасуының екі жүз жылдығына арналған көрме де ұйымдастырылды, сондай-ақ үшінші қабатта түрлі артефактілер көрсетілді. 2012 жылы 18-19 ғасырлардағы бұйымдардан тұратын көрме, ал 2022 жылы Вашингтон Хайтстің тарихи портреттерінен тұратын көрме ұйымдастырылды.

Іс-шаралар мен бағдарламалар

Мұражай 20 ғасырдың басында жыл сайынғы газондық кештер мен Вашингтонның туған күнін тойлау шараларын өткізді. Вашингтон штаб-пәтері қауымдастығының қабылдаулары; WHA және Америка революциясының қыздарының жиналыстары да ұйымдастырылды. 20 ғасырдың ортасында шаралар қатарында Вашингтонның екі жүз жылдығын мерекелеу, Ту күні рәсімдері және Революциялық соғыстың қайта жаңғыртулары болды. 1970 жылдары сарайда ашық есік күндері мен әңгіме айту сериялары өткізілді, ал 1977 жылдан бастап мұражай қызметкерлері тойларды, бірақ үйлену тойларын және бар/бат-мицваларды қоспағанда, сарайда өткізуге келушілерге рұқсат берді. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында сарайда лекциялар, концерттер және арнайы көрмелер тұрақты түрде ұйымдастырылды. 1980 және 1990 жылдардағы шараларға Элиза Джумельдің өмірі туралы пьеса, тамақ, қолөнер және музыка фестивалі, Тарихи үй фестивалі, "Джаз сарайда" фестивалі және Пасха жұмыртқаларын іздеу кірді. 2000 және 2010 жылдары сарайда ашық ауада джаз концерттері, Ерте музыка мерекесі және Ұлттық әкелердің асханасынан шабыттанған кешкі ас ұйымдастырылды. Бұрынғы бағдарламаларға модельдік бөлмелерді жобалау бойынша балалар шеберханасы кірді. Мұражай үйдің мерейтойларын да тойлады. 225 жылдығына дуэльдер, концерттер мен әңгіме айту фестивалі арналды, ал 2015 жылы тойланған 250 жылдық мерейтой Хэллоуин фестивалімен аталып өтті. Мұражай өз бағдарламаларын да ұсынады. Мысалы, ол арбалы экскурсиялар мен тұрақты "паранормальды зерттеулер" ұйымдастырады, сарайда бес арба бар деген қауесетті пайдаланады, олардың ішінде Берр мен Элиза Джумельдің де арбалары бар. Ай сайын сарайда Отбасы күніне арналған шаралар өткізіледі, ал мұражай онлайн "салондық әңгімелерді" ұйымдастырады. Сарайда семинарлар, театрлық қойылымдар мен көркем өнер көрмелері бар. Жосия Коллинз Пэмпелли 1903 жылы үйдің "Коммуналдық мемлекеттің жас кезінде өмір сүргендердің талғамы мен амбициялық ұмтылыстарының ескерткіші болып қала беретінін" жазды. Келесі жылы "Buffalo Evening News" газеті Ерлдер үйді едәуір өзгерткенімен, бөлмелердің ерте архитектураның үлгілері ретінде танылатынын айтты. 1921 жылы "Christian Science Monitor" журналы сарайдың құрылысында шеберлердің жұмысының белгілері бар екенін жазды, ал 1945 жылы "Christian Science Monitor" журналының бір сыншысы үйдің "күздің жұмсақ алтын түстес, төртбұрышты және мейірімді" екенін айтты. "Вашингтон Пост" газеті бұл үйді "уақыт пен орын сезімін жоғалтатын орындардың бірі" деп атады. 2001 жылы тағы бір Times жазушысы үйді "жақсы сақталған, сәнді колониалды үй" деп сипаттады. Үйдің қарсы бетінде тұратын джаз музыканты Дьюк Эллингтон сарайды "Sugar Hill тәжі" деп атады, бұл жақын орналасқан Sugar Hill аймазына сілтеме жасады. Мұражай коллекциялары туралы да пікірлер айтылды. 1968 жылы "New York Daily News" газеті Елиза Джумельдің өмір салты жиһаздарда, кристалл мен қытайлық қыш құймаларында көрініс тапқанын мәлімдеді. 2014 жылы "The Wall Street Journal" газеті бұл үйді "Манхэттеннің кейде назардан тыс қалған мәдени асылдарының" бірі деп атады, ал Times 2018 жылы мұражайдың 17 ғасырдың үйдің сипатын сақтағанын айтты. 2022 жылы Insider басылымының жазушысы есіктегі заманауи Ring қоңырауына қарамастан, үйге кіргенде "уақытқа кері оралғандай" сезілгенін жазды.

Белгілі белгілер

Моррис-Джумель сарайының тарихи маңызы 1914 жылы Нью-Йорк қаласының өнер комиссиясы сарайды және қаланың басқа да маңызды нысандарын суретке түсірген кезде танылды. Сол кезде фотоаппараттар әлі де сирек кездесетін. 1930 жылдары сарай «Америка тарихи ғимараттарын зерттеу» аясында құжатталды, ал Нью-Йорк штатының білім департаменті 1935 жылы үйдің сыртына екі тақта орнатып, ғимараттың тарихын қысқаша баяндады. 1961 жылы ол Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесін алды, ол осындай мәртебе алған алғашқы ескерткіштердің бірі болды. Моррис-Джумель сарайы 1966 жылғы 15 қазанда, Ұлттық тарихи сақтау заңы күшіне енген күні Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. 1967 жылы ғимараттың сыртқы жағы Нью-Йорк қаласының ескерткіші деп жарияланды. 1970 жылы сарай қалалық ескерткіш болып саналатын Джумель террасасының тарихи ауданының құрамына кірді, ал 1973 жылы сол аттас NRHP ауданына қосылды. 1975 жылы LPC Федеральдық залының ротондасы, Моррис-Джумель сарайы және Бартоу-Пелл сарайының ішкі кеңістіктерін ескерткіштер ретінде тану туралы тыңдаулар өткізді. LPC 1975 жылғы 26 мамырда барлық үш ғимараттың ішкі кеңістіктерін ескерткіштер деп жариялады, ал Нью-Йорк қаласының бағалау кеңесі сол шілдеде бұл шешімді бекітті. Моррис-Джумель сарайының бірінші және екінші қабаттары осы мәртебемен қорғалды. Ғасырдың соңында Фитц Грин Халлек грек патриоты Марко Боззарис туралы өлеңдерін Харлем өзеніне қарайтын сарайдың жанындағы тасты беткейде жазды. Руперт Хьюздің 1924 жылғы «Алтын баспалдақ» романының бір бөлігі осы сарайда өрбітіп өтті. 1996 жылы Моррис-Джумель сарайы Боб Виланың A&E арнасындағы «Американың тарихи үйлеріне Боб Виланың нұсқаулығы» бағдарламасында көрсетілді. «Ghost Adventures» телешоуы 2014 жылы сарайда эпизод түсірді, ал «Broad City» телешоуы 2019 жылы сарайда бір көрініс түсірді. Үйдің өзі де басқа көрмелерде бейнеленген. Мысалы, ол 1952 жылы Нью-Йорк тарихи қоғамының Нью-Йорктегі Азамат соғысына дейінгі үйлер көрмесінде көрсетілді, ал сарайдан алынған артефакттар 1979 жылы 1095 Avenue of the Americas ғимаратының вестибюлінде қойылды. Сонымен қатар, 1976 жылы Lord & Taylor ғимаратындағы бір бөлме сарайдың бөлмелеріне ұқсас жиһаздармен безендірілді. Сарай жылдар бойы бірнеше тарихи зерттеулердің нысаны болды, мысалы Уильям Генри Шелтонның 1916 жылғы кітабында сарайдың тарихы егжей-тегжейлі сипатталған.