Кіріспе

Бричени – Молдованың солтүстік-батысындағы аудан (район), әкімшілік орталығы Бричени қаласы. Басқа ірі қаласы – Липчани. 2011 жылғы 1 қаңтардағы халық саны 75 300 адамды құрады.

Тарих

Алғашқы құжаттағы жазба 17 маусым 1429 жылға, аудандық қалаларға қатысты. Липчани, Ларга, Михайлени, Шираути сияқты елді мекендер 1429-1433 жылдар аралығында алғаш рет тілге алынған. 1429 жылдың шілдесінде Молдова билеушісі Александр Добрый, Данның әкесі, қазіргі аудан аумағында бірнеше ауылды негіздеді. 1562 жылы Бричени қаласы алғаш рет Adicăuți, Hotin жері деген атпен тіркелді, оны Вартиктың деспоты Вода берді. 1699 жылы Липчани татарлары өздері атаған қаладан қоныс аударып, Каменец-Подольскийге көшірілді. 1788 жылы Австрия әскери әкімшілігі Бричениде 56 шаңырау тапты. 1812 жылы Бухарест шартынан кейін Молдавия Ресей империясымен оккупацияланды, 1812-1918 жылдар аралығында аудан Ресей әкімшілігінде болды. 1877 жылы аймақта оба эпидемиясы болды. 1882 жылы ауданда құрғақшылық орын алды. 1897 жылы Бричени қаласының халқы 7446 адамды құрады, оның 96,5% еврейлер болды. 1918 жылы Бессарабияның Румыниямен бірігуімен Хотин ауданының аймағына енді. 1940 жылы Молотов-Риббентроп пактісіне сәйкес Бессарабия Бричени КСРО тарапынан оккупацияланды. 2004 жылы аудан халқы 78 400 адамды құрады.

География

Молдова Республикасының солтүстік-батысында орналасқан ауданның шекарасы Украинамен солтүстікте, Очница ауданымен шығыста, Эдинец ауданымен оңтүстікте және Румыниямен батыста, Прут өзені арқылы өтеді. Крива ауылы Молдова Республикасының батыс нүктесі болып табылады, координаталары: 48°16'20" N 26°40'23" E.

Аудан Молдавия үстіртінде орналасқан, орташа тілімделген рельефі бар. Жер көшкіні процесі аз. Ауданның ең жоғары нүктесі Балькаути ауылының жанында орналасқан, биіктігі 260 метрге жетеді.

"Toltrele Prutului" – ауданның оңтүстік-батыс бөлігіндегі әктас құрылымдарының тізбегі, оны Вилия және Лопатник өзендері кесіп өтеді. Адам әрекетіне қарамастан, Толтрель өзінің бұрынғы сұлулығының маңызды бөлігін сақтап, 15-20 миллион жыл бұрынғы Сармат және Тортона теңіздерінен қалған мұраны сақтайды.

Климат

Климат қоңыржай, жауын-шашын мөлшері 600–650 мм, кейде 800 мм-ге жетеді, ал орташа температурасы жазда жоғары, қыста төмен болады. Өңірдің жылдық жауын-шашын мөлшері республикалық орташа көрсеткіштен артық.

Эмил Раковица үңгірі

Молдованың солтүстік-батысында орналасқан Эмил Раковица үңгірінің жалпы ұзындығы 90,2 км жер асты лабиринттерін құрайды және ол Еуропадағы үшінші ірі гипс үңгірі болып табылады. Ол 1959 жылы Крива ауылындағы гипс карьерінде болған жарылыстан кейін табылды. 1977 жылы алғашқы ғылыми зерттеулер жүргізілді. 1991 жылы Молдова үкіметінің № 664 қаулысы "Крива ауылы маңындағы карст үңгірін мемлекеттік қорғау туралы" қабылданды. Үңгірдегі лабиринттердің кейбір бөлімдерінде СО2 концентрациясы 2,4%-ға дейін жетеді. Галереялардың көпшілігі әртүрлі түстердегі жұқа балшықтармен жабылған қабырғаларын, ақ, қызғылт, қызыл, қара немесе көк түстердегі гипстің қабырғаларын көрсетеді. Контраст күшті, және екі терең құдық, 20-дан астам жер асты көлдерімен бірге табиғаттың бірегей жиынтығын құрайды.

Фауна

Ауданның фаунасы Еуропалық орман-далаға тән, мыналармен сипатталады: қоян, кірпі, батпақ тышқаны, түлкі, тас мысық, күзен, сирек бұлан, жабайы шошқа, борсық және өте сирек – моос. Құстардан: сарықек, қараторғай, кедірбұрыш, лелек, майна, аз – бөдене және қақ.

Флора

Ауданның 10,0% орманды құрайды. Онда: ағылшын емені, жапырақ, қайың және шалфей бар. Өсімдіктерден: бетеге, қызылша, көктемгі гүл, пион және тағы да басқалары кездеседі.

Өзендер

Ауданды кесіп өтетін басты өзендер: Вилия, Ларга, Лопатник (57 км), бірақ Раковац (68 км) және Драгиште (67 км) өзендері жоғары ағысында өтеді. Бричени ауданы Прут өзенінің алабында орналасқан. Көбінесе көлдер жасанды түрде жасалған.

Демография

2012 жылдың 1 қаңтарында аудан халқы 74 700 адамды құрады, оның 20,6%-ы қалалық, ал 79,4%-ы ауылдық тұрғындар. Туу көрсеткіші (2010): 800 (10,6 мыңға шаққанда) Өлім көрсеткіші (2010): 1200 (15,9 мыңға шаққанда) Өсім көрсеткіші (2010): 400 (5,3 мыңға шаққанда)

Этностық топтар

Этникалық топтар жалпы молдаван халқының % 72,6 украиндықтар 22,5 орыстар 2,3 румындар * 2,0 романдар 0,2 гагауздар 0,1 болгарлар 0,1 басқалар 0,3 жарияланбағандар 1,21

Дін

Діндер Жататындар (2004) Жалпыдан % (2004) Жататындар (2014) Жалпыдан % (2014) Христиандық: (барлығы) 65 431 83,82% Православ христиандар 62 181 79,69% 49 958 Протестанттар: (барлығы) 3 218 4,12% → Ехоба куәгерлері − − 4 660 → Пентикосталдар 1 796 2,30% 2 221 → Евангелисттер 84 0,11% 622 → Баптистер 794 1,02% 579 → Жетінші күндік адвентистер 520 0,67% 418 Басқа діндер 6 184 7,92% 93 Атеистер 132 0,17% 77 Діні жоқ 3 269 4,18% − − Белгісіз 3 011 3,86% 11 962

Экономика

Молдова Республикасының Ұлттық даму кешеніндегі Бричени ауданы аграрлық-өнеркәсіптік аудан ретінде таныстырылады. 2004 жылы 20 000 белсенді экономикалық агент тіркелді, оның ішінде 1070 өнеркәсіптік кәсіпорын, 18 000 шаруа қожалығы, 27 акционерлік қоғам, 185 жауапкершілігі шектеулі серіктестік, 32 кооператив, 20 сауда кәсіпорны, 19 мемлекеттік компания, 20 сақтандыру бірлестігі, 2 шаруашылық бірлестігі және 186 бюджеттік ұйым болды.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы – ауданның басты экономикалық саласы болып табылады, онда қант қызылшасы және темекі сияқты егістердің өндірісі артып келеді. Сонымен қатар, астық дақылдары: бидай, арпа және сұлы егіледі. Әлемдік ауыл шаруашылығы өндірісінде маңызды орын алатын жеміс бақшалары ауданда негізінен алма, шие, өрік және тағы да басқаларынан өсіріледі.

Көлік

Бричени көлігі адамдар мен тауарларды тасымалдаушы жүргізушілер арасында бөлінген, бірақ негізгі бағыттары ауданаралық, Кишинев, Балти және Черновцы қалаларына бағытталған. Теміржол торабы Липчани қаласында орналасқан және негізінен тауар мен жанармай тасымалын қамтамасыз етеді.

Саясат

Солтүстік Қызылдың басқа солтүстік аудандары сияқты, Молдова Республикасы Коммунистер партиясының өткен сайлауларында 2001–2009 жылдары 50%-дан астам дауыс жинады. Бірақ 2010 жылғы сайлауда коммунистер тек 0,26% АЕИ-мен жеңіске жетті. Соңғы үш сайлаудың нәтижесінде АЕИ 91,7%-ға өсті.

Мәдениет

Ауданның 31 мәдениет үйі мен клубы, 32 қоғамдық кітапханасы, бес өнер білім беру мектебі бар, оларда барлығы 154 қызметкер жұмыс істейді. Көптеген мәдениет үйлерінде, кітапханаларда және өнер мектептерінде жақсы материалдық-техникалық база бар, мәдени мекемелердің бас кеңселері үлгілі тазалықта ұсталады. Көптеген мәдени шараларды Ларга ауылындағы мәдениет үйі, кітапхана және музыка мектебі, сондай-ақ Дрепкаути, Баласинешти және Тецкани ауылдарындағы мәдениет үйлері ұйымдастырады. Ауылдық округтің "үлгілі" құрметті атағын алған бірнеше көркем ұжымдары түрлі ұлттық және халықаралық фестивальдерге, конкурстарға қатысқандығын атап өткен жөн. "La hore hearth" фестивалінің 32-ші шығарылымында "Izvoras" тобы мен Колицаути ауылының би тобы жеңімпаз атанды. "Амор" вокалдық-аспаптық ансамблі "Күзгі үйлесімдер" конкурсінің лауреаты болды. Жақында Ларга ауылының "Маринка" халық би тобы Украинаның Луганск облысында өткен "Көктемгі арабескілер" халықаралық хореография фестиваліне қатысып, престижді халықаралық фестивальдің лауреаты атағын жеңіп алды. Аудан бойынша "үлгілі" құрметті атағымен жұмыс істейтін 28 көркем ұжым бар.

Спорт

Бричени ауданында 196 спорт нысаны және екі стадион тіркелген: Ларга және Дрепкаутидегі стадиондар. Бричениде стадионның жөндеу жұмыстары басталды. Гримянкути ауылындағы Олимпиадалық бокс орталығының мамандандырылған құрылысы аяқталуда. 29 спорт залы мен кортта 160 жаттығу және спорт жарысы өткізілді. Жақсы нәтижелер Бриченидегі №2 мектеп, Grimăncăuți, Medveja және басқа да мектептерде тіркелді. Medveja мектебінің тәрбиеленушілері Grimăncăuți боксшылары, Бричени (тренері Питер Кадук – спорт шебері) жақсы нәтижелер көрсетіп жүр. 1979-2004 жылдар аралығында жасөспірімдер мен кадеттер арасында республиканың 30 чемпионы тәрбиеленді. Мектептен 30-дан астам жасөспірімдер арасындағы ұлттық чемпион шықты. Еуропа чемпионаттарында, Еуропа кубогында және Олимпиадада 7 медаль жеңіп алынды. Ең жоғары нәтижеге Виталий Грушак қол жеткізді, ол 2000 жылғы Сидней Олимпиадасында қола медаль жеңіп алды және 2004 жылғы Афинадағы жазғы Олимпиада ойындарына қатысуға ілікті.