Мартин ван Марум: Голландтық ғалым және электростатиканың зерттеушісі
Martin van Marum
Мартин ван Марум: голландтық дәрігер, ғалым, Lavoisier теориясын Нидерландқа әкелді. Электр және химиялық тәжірибелермен танымал, газ заңдарын зерттеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландтық дәрігер, өнертапқыш, ғалым және мұғалім. Мартин(ус) ван Марум (20 наурыз 1750 жыл, Делфт – 26 желтоқсан 1837 жыл, Харлем) – Голландиялық дәрігер, өнертапқыш, ғалым және ұстаз, ол Гронингенде медицина мен философияны оқыды. Ван Марум Лавуазье теориясынан кейін Нидерландыға заманауи химияны және жалпы қолданысқа арналған бірнеше ғылыми тәжірибелерді енгізді. Ол Тейлерс мұражайының кураторы қызметін атқаратын кезінде статикалық электр және химиялық тәжірибелерді көрсету үшін аспаптармен демонстрацияларын жасауымен танымал болды, ең әйгілісі – Үлкен электр машинасы. Ол Бойль заңының ауадан басқа газдарға қатысты дұрыстығын зерттеді. Ол аммиак газының қысымның артуымен Бойль заңынан ауытқанын және 7 атмосфера қысымда сұйыққа айналатынын анықтады. Осылайша, ол аммиакты алғаш рет сұйық қалпына келтірді.
Dutch physician, inventor, scientist and teacher. Martin(us) van Marum (; 20 March 1750, Delft – 26 December 1837, Haarlem) was a Dutch physician, inventor, scientist and teacher, who studied medicine and philosophy in Groningen. Van Marum introduced modern chemistry in the Netherlands after the theories of Lavoisier, and several scientific applications for general use. He became famous for his demonstrations with instruments, most notable the Large electricity machine, to show statical electricity and chemical experiments while curator for the Teylers Museum. He researched on the validity of Boyle's law on gases other than air. He found that ammonium gas deviated from Boyle's law with increasing pressure, and it liquified at 7 atm. With this, he was the first to liquify ammonium.
Ерте мансап
Дельфт қаласында дүниеге келген Ван Марум 1776 жылы Харлемге көшті, себебі Харлем тұрғындары Нидерландының басқа аймақтарына қарағанда ғылымға көбірек құштарлық танытқан. Харлемге келгеннен кейін ол медицинамен айналыса бастады, бірақ негізгі уақытын физикалық пәндер бойынша лекция оқуға және физикалық теорияны көрнекті етуге арналған құралдар жасауға жұмсады. Ол Харлем қоғамында үлкен әсер қалдырған болуы керек, өйткені ол сол жылы Голланд ғылым қоғамының мүшесі болды, ал келесі жылы олардың қызығушылықтар кабинетінің директоры және кураторы болып тағайындалды. Ван Марум бастапқыда жалақы алмады, бірақ бұрынғы кабинет консьержі Николаус Линдерді қорқытып, оның 100 гульдендік жылдық жалақысын алды. 1777 жылы кабинет Grote Houtstraat 51 мекенжайындағы жаңа ғимаратқа көшкен кезде Ван Марум консьерж ретінде тұрды. Голланд ғылымдар қоғамының мүшесі болудан басқа, ол 1776 жылдың 5 желтоқсанында Утрехт провинциялық өнер және ғылым қоғамының мүшесі, 1784 жылдан Батаф ғылым қоғамының мүшесі, 1782 жылдың 27 тамызынан Зеевланд ғылым қоғамының мүшесі, 1783 жылдан бастап Ғылым академиясының мүшесі, ал 1814 жылдың 29 наурызынан Зюдерзее департаменті үшін танымал адамдар жиналысының мүшесі болды. 1808 жылы Луи Бонапарт оны Жероним де Бош, Жан Анри ван Свинден және Мартин Стюартпен бірге Корольдік институтты құру комитетіне мүшелікке шақырды. Ол сол жылы институттың мүшесі атанды.
Born in Delft, Van Marum moved to Haarlem in 1776 because the Haarlemmers had more taste in the sciences than anywhere else in the Netherlands. After his arrival in Haarlem he began to practise medicine, but devoted himself mainly to lecturing on physical subjects and creating instruments to demonstrate physical theory. He must have made a big impression on Haarlem society, because he became a member of the Dutch Society of Science in the same year, but was named director and curator of their cabinet of curiosities in the next year. Van Marum received at first no salary, but by scaring off the former cabinet concierge Nicolaus Linder, he was able to collect Linder's' annual salary of 100 guilders, and when the cabinet moved later in 1777 to new quarters in the Grote Houtstraat 51, van Marum lived there as concierge. Besides being involved with the Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, he was an ordinary member (5 December 1776) and a corresponding member (from 25 December 1776) of the Provinciaal Utrechtsch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, a member of the Bataafsch Genootschap der Proefondervindelijke wijsbegeerte from 1784, a member of the Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen from 27 August 1782, corresponding member of the Académie des Sciences from 1783, and a member of the Vergadering van Notabelen voor het departement Zuiderzee from 29 March 1814. In 1808 he was asked by Louis Bonaparte to be a member of the committee for the formation of the Koninklijk Instituut along with Jeronimo de Bosch, Jean Henri van Swinden, and Martinus Stuart. He became member of the institute the same year.
Қосылатын қоғамдар, бөлек жинақтар
Оның басшылығымен екі қоғам біртіндеп бірікті. Оның есімі 18 ғасырда салынған Лейден банкалары бар, электр қуатын көрсетуге арналған ең ірі машинамен байланысты, және сол кезде жас Тейлер мұражайы үшін көп көрермен жирайтын құрал болды. Көрсету моделі әлі де қойылған, сондай-ақ Лейдендегі Бурхаве мұражайында одан кішкентай нұсқасы да бар. Ван Марумның зерттеулері (әсіресе электрмен байланысты) саны мен әртүрлілігімен ерекшеленді. Тейлер мұражайы ғылыми зерттеулер мұражайы ретіндегі рөлін сақтап қалды (ол бастаған мерзімдік жазылымдардың кейбірі әлі де жалғасуда) және сол кезеңдегі маңызды ғылыми демонстрациялық модельдердің жиынтығы болып табылады. Электрмен байланысты заттар ғана емес, сонымен қатар ауа райы станциялары, өнеркәсіптік модельдер, бу машиналары және өркендеген өнеркәсіптік революцияның басқа да мысалдары жиналып, қамқорлықпен көрсетілді. Тейлер жинағы көбінесе ғылыми теорияға, ал Голландия ғылым қоғамының жинағы көбінесе ғылыми тәжірибеге негізделген. Грот-Хутштрааттағы бөлмелер құстың мүрдесімен және басқа да "натуралиялармен" толтырылған, ал жазғы бақ – бұрынғы қалалық ғимараттардың Принсенхофтағы жерінің артында орналасқан Линдердің ескі Линней бағының қазіргі заманғы жалғасы болды. Линдер латын тілін білмегендіктен, Ван Марум шетелдік қонақтарды Линней туралы қызықты деректермен және, әрине, Гаарлемнің лала маниясы туралы әңгімелермен көңілді етуі оңай болды.
Under his guidance the two societies slowly merged. His name is associated with the Electriseermachine, the largest electricity demonstration machine with Leiden jars built in the 18th century and at the time a crowd pleaser for the young Teylers museum. The demonstration model is still on display, as is a smaller version in the Museum Boerhaave of Leiden. Van Marum's researches (especially in connection with electricity) were remarkable for their number and variety. The Teyler's Museum kept its role as a museum of scientific research (some of the periodical subscriptions he started are still running) and is a repository of important scientific demonstration models from the period. Not only items regarding electricity, but also weather stations, industrial models, steam engines, and other examples of the budding industrial revolution were collected and lovingly displayed. The collection of the Teyler's was mostly based on scientific theory, while the collection of the Dutch Society of Science was mostly based on scientific practise. The rooms in the Grote Houtstraat were filled with stuffed animals and other "naturalia", while the summer garden was a modern continuation of Linder's old Linnaeus hortus once located behind the original city hall quarters in the Prinsenhof. Since Linder had not known any Latin, it was easier for Van Marum to entertain foreign visitors with stories of Linnaean trivia and of course, the Haarlem story of tulip mania.
Тейлер мұражайы
1784 жылы Тейлер мұражайы жаңа "Овал бөлмесін" ашқанда, суретші Винсент Янс ван дер Винне өнер коллекциясының кураторы болып тағайындалды және Питер Тейлердің бұрынғы резиденциясында, "Fundatiehuis" деп аталатын жерде, өнер коллекциясының күзетшісі және қамқоршысы ретінде тұрды. Ол келесі жылы ван Маруммен өнер және мұражай жұмыс істейтін уақытқа байланысты туындаған даулардың нәтижесінде қызметтен кетті. Ван дер Винне – Харлемдегі суретшілер отбасында дүниеге келген суретші, ол Винсент ван дер Винненің шөбересі болған. Тейлер мұражайы оны тағы бір жергілікті суретші, әйгілі овал бөлмені және Харлемнің көптеген көріністерін салған Уайбранд Хендрикспен алмастырды. Хендрикс Тейлердің ескі шеберлердің гравюралары коллекциясын қалыптастыруға, әсіресе 1790 жылы Римде Швецияның Кристинасына тиесілі болған гравюралар мен суреттер жинағын сатып алуға үлкен үлес қосты. Ол ван Марумпен жақсы қарым-қатынаста болған, бірақ 1819 жылы 75 жасқа толғанда кеткен соң, Тейлер мұражайы "қаладағы өнерді ұнататындардың азаюына" байланысты өнер сатып алуды тоқтатуға шешім қабылдады. Хендрикс қызмет еткен кезеңде ван Марум Овал бөлмеде электр энергиясын көрсетумен айналысты, сонымен қатар сол кезде коллекция жинақтады (сондықтан ол Fundatiehuis консьержінің тұрмысына мұқият араласты, себебі ол күн сайын сол жерде болып тұрды). Ол Тейлер кітапханасы үшін ғылыми жарияланымдарға баса назар аударды. Ол үш бағытқа күшін жұмсады: 1) грек және латын авторлары, соның ішінде шіркеу әкелері, 2) табиғат тарихына қатысты еңбектер, саяхаттарды қоса алғанда, және 3) табиғат тарихы журналдары, Лондон Корольдік қоғамының және Голландия ғылым қоғамының барлық жарияланымдарын қамтиды. Тейлер осы қоғамның мүшесі болған, бірақ діни ұстанымдарының айырмашылығына байланысты басқармаға кіре алмады. Сатып алу критерийі әрқашан бағасы болды. Егер қоғам мүшесі өзі сатып ала алса, онда оны коллекцияға қосудың қажеті болмады. Дегенмен, кез келген мүше сатып алу туралы ұсыныс бере алатын, сондықтан коллекцияда қазіргі заманғы жарияланымдардың көркем суреттері көптеп кездеседі. Олардың ішіндегі ең әсерлілері – үлкен суреттері бар саяхат кітаптары. Коллекцияны көру үшін ван Марум Питер Тейлер кітапханасында джентльмендер кештерін ұйымдастырды, бұл дәстүр бүгінге дейін сақталған.
In 1784, when the Teylers Museum opened its new 'Oval Room', the artist Vincent Jansz van der Vinne was hired as curator of the art collection and lived in Pieter Teyler's former residence that was called the "Fundatiehuis" as concierge and caretaker of the art collection. He left the next year because of continuous disagreements with van Marum over art and the opening hours of the museum. Van der Vinne was an artist born into an important Haarlem artist family – he was the great grandson of Vincent van der Vinne. The Teyler's museum replaced him with another local artist, Wybrand Hendricks, who painted the famous oval room and many other Haarlem scenes. Hendricks is largely responsible for the Teyler's collection of Old Master prints, most notably the purchase in Rome 1790 of a print & drawing collection formerly owned by Christina of Sweden. Apparently he got along under van Marum, but when he left in 1819 at the age of 75, the Teyler's decided to discontinue the purchase of art "for the decline in art enthusiasts in this city". During the tenure of Hendriks, van Marum himself was busy giving public demonstrations of electricity in the Oval room, but was also collecting in this period (this is why he was so involved with the lifestyle of the concierge of the Fundatiehuis, since he was there every day). He concentrated on scientific publications for the Teyler library. He concentrated his efforts on three aspects: 1) Greek and Latin authors, among them the church fathers, 2) Works of natural history including travelogues, and 3) natural history periodicals, including all publications of the Royal Society of London and all publications of the Dutch Society of Science, which Teyler had been a member of, but could not be on the board of, due to religious differences with the board. The criteria for purchase was always expense. If a Society member could afford to purchase it himself it was not worth adding to the collection. Any member could suggest purchases, however, which explains why the collection is filled with richly illustrated examples of contemporary publications. The most impressive of these are the large illustrated books of travellers. To view the collection, van Marum organised gentleman evenings in Pieter Teyler's library, a tradition that still exists.
Мұра
Музей бөлмелеріне күндіз көпшіліктің кіруіне рұқсат берілсе де, "Fundatiehuis" үйіндегі Питер Тейлердің жеке бөлмелері жылына бір рет, Ескерткіштер күнінде ғана ашылады. Бай ғылыми дәстүрінің арқасында, Физика саласындағы көптеген көрнекті ғалымдар, оның ішінде Нобель сыйлығының лауреаттары Питер Земан және Хендрик Лоренц Тейлерде жұмыс істеу үшін Харлемге көшіп келді. Ван Марумның үш санаттарының тек біреуі ғана 19 ғасырдың соңында тоқтатылды. Айырбас желілері арқылы толықтырылған мерзімді басылымдар жинағында әлемдегі ең көнесі саналатын үздірілмеген сериялар бар. 1996 жылы Тейлер мұражайы Ван Марумның кітапханалық қорынан айналмалы көрмелерді ұйымдастыру үшін жаңа қанат ашты, мысалы, Джон Джеймс Одубонның еңбектерімен қатар, Naturalis-тің заманауи салынған құстарын да көрсетуде.
Though the public is allowed access during the day to the museum rooms, the private rooms of Pieter Teyler in the "Fundatiehuis" are only open one day a year, on Monument Day. Because of its rich scientific tradition, many noted scholars of Physics moved to Haarlem to work at Teyler's, including Nobel prize winners Pieter Zeeman and Hendrik Lorentz. Of van Marum's three categories, only the first was discontinued at the close of the 19th century. The collection of periodicals which has been expanded through exchange networks, contains uninterrupted series that are among the oldest in the world. The Teyler's museum created a new wing in 1996 to house a rotational display of van Marum's library collection, such as the works of John James Audubon in combination with contemporary stuffed birds of Naturalis.