Кіріспе

Голландтық дәрігер, өнертапқыш, ғалым және мұғалім. Мартин(ус) ван Марум (20 наурыз 1750 жыл, Делфт – 26 желтоқсан 1837 жыл, Харлем) – Голландиялық дәрігер, өнертапқыш, ғалым және ұстаз, ол Гронингенде медицина мен философияны оқыды. Ван Марум Лавуазье теориясынан кейін Нидерландыға заманауи химияны және жалпы қолданысқа арналған бірнеше ғылыми тәжірибелерді енгізді. Ол Тейлерс мұражайының кураторы қызметін атқаратын кезінде статикалық электр және химиялық тәжірибелерді көрсету үшін аспаптармен демонстрацияларын жасауымен танымал болды, ең әйгілісі – Үлкен электр машинасы. Ол Бойль заңының ауадан басқа газдарға қатысты дұрыстығын зерттеді. Ол аммиак газының қысымның артуымен Бойль заңынан ауытқанын және 7 атмосфера қысымда сұйыққа айналатынын анықтады. Осылайша, ол аммиакты алғаш рет сұйық қалпына келтірді.

Ерте мансап

Дельфт қаласында дүниеге келген Ван Марум 1776 жылы Харлемге көшті, себебі Харлем тұрғындары Нидерландының басқа аймақтарына қарағанда ғылымға көбірек құштарлық танытқан. Харлемге келгеннен кейін ол медицинамен айналыса бастады, бірақ негізгі уақытын физикалық пәндер бойынша лекция оқуға және физикалық теорияны көрнекті етуге арналған құралдар жасауға жұмсады. Ол Харлем қоғамында үлкен әсер қалдырған болуы керек, өйткені ол сол жылы Голланд ғылым қоғамының мүшесі болды, ал келесі жылы олардың қызығушылықтар кабинетінің директоры және кураторы болып тағайындалды. Ван Марум бастапқыда жалақы алмады, бірақ бұрынғы кабинет консьержі Николаус Линдерді қорқытып, оның 100 гульдендік жылдық жалақысын алды. 1777 жылы кабинет Grote Houtstraat 51 мекенжайындағы жаңа ғимаратқа көшкен кезде Ван Марум консьерж ретінде тұрды. Голланд ғылымдар қоғамының мүшесі болудан басқа, ол 1776 жылдың 5 желтоқсанында Утрехт провинциялық өнер және ғылым қоғамының мүшесі, 1784 жылдан Батаф ғылым қоғамының мүшесі, 1782 жылдың 27 тамызынан Зеевланд ғылым қоғамының мүшесі, 1783 жылдан бастап Ғылым академиясының мүшесі, ал 1814 жылдың 29 наурызынан Зюдерзее департаменті үшін танымал адамдар жиналысының мүшесі болды. 1808 жылы Луи Бонапарт оны Жероним де Бош, Жан Анри ван Свинден және Мартин Стюартпен бірге Корольдік институтты құру комитетіне мүшелікке шақырды. Ол сол жылы институттың мүшесі атанды.

Қосылатын қоғамдар, бөлек жинақтар

Оның басшылығымен екі қоғам біртіндеп бірікті. Оның есімі 18 ғасырда салынған Лейден банкалары бар, электр қуатын көрсетуге арналған ең ірі машинамен байланысты, және сол кезде жас Тейлер мұражайы үшін көп көрермен жирайтын құрал болды. Көрсету моделі әлі де қойылған, сондай-ақ Лейдендегі Бурхаве мұражайында одан кішкентай нұсқасы да бар. Ван Марумның зерттеулері (әсіресе электрмен байланысты) саны мен әртүрлілігімен ерекшеленді. Тейлер мұражайы ғылыми зерттеулер мұражайы ретіндегі рөлін сақтап қалды (ол бастаған мерзімдік жазылымдардың кейбірі әлі де жалғасуда) және сол кезеңдегі маңызды ғылыми демонстрациялық модельдердің жиынтығы болып табылады. Электрмен байланысты заттар ғана емес, сонымен қатар ауа райы станциялары, өнеркәсіптік модельдер, бу машиналары және өркендеген өнеркәсіптік революцияның басқа да мысалдары жиналып, қамқорлықпен көрсетілді. Тейлер жинағы көбінесе ғылыми теорияға, ал Голландия ғылым қоғамының жинағы көбінесе ғылыми тәжірибеге негізделген. Грот-Хутштрааттағы бөлмелер құстың мүрдесімен және басқа да "натуралиялармен" толтырылған, ал жазғы бақ – бұрынғы қалалық ғимараттардың Принсенхофтағы жерінің артында орналасқан Линдердің ескі Линней бағының қазіргі заманғы жалғасы болды. Линдер латын тілін білмегендіктен, Ван Марум шетелдік қонақтарды Линней туралы қызықты деректермен және, әрине, Гаарлемнің лала маниясы туралы әңгімелермен көңілді етуі оңай болды.

Тейлер мұражайы

1784 жылы Тейлер мұражайы жаңа "Овал бөлмесін" ашқанда, суретші Винсент Янс ван дер Винне өнер коллекциясының кураторы болып тағайындалды және Питер Тейлердің бұрынғы резиденциясында, "Fundatiehuis" деп аталатын жерде, өнер коллекциясының күзетшісі және қамқоршысы ретінде тұрды. Ол келесі жылы ван Маруммен өнер және мұражай жұмыс істейтін уақытқа байланысты туындаған даулардың нәтижесінде қызметтен кетті. Ван дер Винне – Харлемдегі суретшілер отбасында дүниеге келген суретші, ол Винсент ван дер Винненің шөбересі болған. Тейлер мұражайы оны тағы бір жергілікті суретші, әйгілі овал бөлмені және Харлемнің көптеген көріністерін салған Уайбранд Хендрикспен алмастырды. Хендрикс Тейлердің ескі шеберлердің гравюралары коллекциясын қалыптастыруға, әсіресе 1790 жылы Римде Швецияның Кристинасына тиесілі болған гравюралар мен суреттер жинағын сатып алуға үлкен үлес қосты. Ол ван Марумпен жақсы қарым-қатынаста болған, бірақ 1819 жылы 75 жасқа толғанда кеткен соң, Тейлер мұражайы "қаладағы өнерді ұнататындардың азаюына" байланысты өнер сатып алуды тоқтатуға шешім қабылдады. Хендрикс қызмет еткен кезеңде ван Марум Овал бөлмеде электр энергиясын көрсетумен айналысты, сонымен қатар сол кезде коллекция жинақтады (сондықтан ол Fundatiehuis консьержінің тұрмысына мұқият араласты, себебі ол күн сайын сол жерде болып тұрды). Ол Тейлер кітапханасы үшін ғылыми жарияланымдарға баса назар аударды. Ол үш бағытқа күшін жұмсады: 1) грек және латын авторлары, соның ішінде шіркеу әкелері, 2) табиғат тарихына қатысты еңбектер, саяхаттарды қоса алғанда, және 3) табиғат тарихы журналдары, Лондон Корольдік қоғамының және Голландия ғылым қоғамының барлық жарияланымдарын қамтиды. Тейлер осы қоғамның мүшесі болған, бірақ діни ұстанымдарының айырмашылығына байланысты басқармаға кіре алмады. Сатып алу критерийі әрқашан бағасы болды. Егер қоғам мүшесі өзі сатып ала алса, онда оны коллекцияға қосудың қажеті болмады. Дегенмен, кез келген мүше сатып алу туралы ұсыныс бере алатын, сондықтан коллекцияда қазіргі заманғы жарияланымдардың көркем суреттері көптеп кездеседі. Олардың ішіндегі ең әсерлілері – үлкен суреттері бар саяхат кітаптары. Коллекцияны көру үшін ван Марум Питер Тейлер кітапханасында джентльмендер кештерін ұйымдастырды, бұл дәстүр бүгінге дейін сақталған.

Мұра

Музей бөлмелеріне күндіз көпшіліктің кіруіне рұқсат берілсе де, "Fundatiehuis" үйіндегі Питер Тейлердің жеке бөлмелері жылына бір рет, Ескерткіштер күнінде ғана ашылады. Бай ғылыми дәстүрінің арқасында, Физика саласындағы көптеген көрнекті ғалымдар, оның ішінде Нобель сыйлығының лауреаттары Питер Земан және Хендрик Лоренц Тейлерде жұмыс істеу үшін Харлемге көшіп келді. Ван Марумның үш санаттарының тек біреуі ғана 19 ғасырдың соңында тоқтатылды. Айырбас желілері арқылы толықтырылған мерзімді басылымдар жинағында әлемдегі ең көнесі саналатын үздірілмеген сериялар бар. 1996 жылы Тейлер мұражайы Ван Марумның кітапханалық қорынан айналмалы көрмелерді ұйымдастыру үшін жаңа қанат ашты, мысалы, Джон Джеймс Одубонның еңбектерімен қатар, Naturalis-тің заманауи салынған құстарын да көрсетуде.