Кіріспе

Рудольф Джон Шоунси Фишер (1897 жылдың 9 мамыры – 1934 жылдың 26 желтоқсаны) – американдық дәрігер, радиолог, романист, әңгімеші, драматург, музыкант және шешен. Оның әкесі Джон Уэсли Фишер дін қызметкері болса, анасы Глендора Уильямсон Фишер, оның екі бауыры болған. Фишер 1925 жылы Вашингтон қаласынан келген мектеп мұғалімі Джейн Райдерге үйленді. Олардың Хью есімді ұлы 1926 жылы дүниеге келді және Харлем қайта өрлеуіне деген құрмет ретінде "Жаңа негр" деп аталды. Фишер Харлемде өмір сүретін афроамерикандықтар мен ақ адамдардың қарым-қатынастарын және өзара әрекеттесуін зерттеген, инновациялық дәрігер және автор ретінде сәтті мансапқа қол жеткізді. Бұл нәсілдік шиеленіс оның көптеген туындыларының орталық тақырыбы болды.

Ерте өмір

1897 жылдың 9 мамырында Вашингтон қаласында дүниеге келген Рудольф Фишер Род-Айленд штатының Провиденс қаласында өсті. Ол баптист пасторы Джон Уэсли Фишер мен Глендора Уильямсон Фишердің үш баласының ең кішісі болды. Фишер 1915 жылы Классикалық орта мектепті үздік бітіріп, Браун университетіне түсті. Онда ол ағылшын тілі мен биологияны оқыды және Phi Beta Kappa, Delta Sigma Rho және Sigma Xi қоғамдарының мүшесі атанды. Осы кезеңде 1919 жылы Браун университетінен бакалавр дәрежесін алып, түлектер алдында сөз сөйледі, ал бір жылдан кейін магистр дәрежесін алды. Браун университетін бітіргеннен кейін Фишер Манхэттенде өткен "Төрт негр түлек сөз сөйлеушісі" бағдарламасына қатысты, онда ол Браун университетіндегі түлек сөздерін "Ғылымның азаттығы" тақырыбында оқыды. Хауард медицина мектебінде радиологияны оқыды. 1923 жылдың 14 сәуірінде Манхэттенде ол Джейн Райдермен, мемлекеттік мектеп мұғалімімен, танысқаннан кейін бір жыл өткен соң үйленді. Олардың Хью Райдер Фишер (1926–1964) есімді ұлы болды. Кейіннен ол Вашингтондағы Говард университетінің медицина мектебін оқып, 1924 жылы үздік бітірді. Содан кейін 1925 жылы Нью-Йорк қаласына келіп, Колумбия университетінің медицина колледжінде дәрігерлер мен хирургтарға арналған стипендия алды. Осы уақытта ол бактериофаг вирустарын ультракүлгін сәулемен емдеу туралы зерттеулерінің нәтижесінде екі ғылыми мақала жариялады.

Медициналық мансап

1920 жылдары Фишер ультракүлгін сәулелердің вирустарға тигізетін әсері туралы зерттеулерін медициналық журналдарда жариялады. Ол Манхэттендегі Халықаралық аурухананың бас зерттеушісі болды. Медицина саласындағы тәжірибесі оған детективтік романдар жазуға идеялар берді, сондай-ақ адам денесінің суреттерін салуға көмектесті. Фишер 1925 жылы Фридман ауруханасында бір жылдық тағылымдамадан өтті. 1926 жылы ол әйелімен Нью-Йоркке көшті. Кейін Фишер Дәрігерлер мен хирургтар колледжінің Ұлттық зерттеу кеңесінің беделді мүшесі атанды. Фишердің "Ерихон қабырғалары" атты тұңғыш романы 1928 жылы жарық көрді. Ол досының қара Харлемнің жоғарғы және төменгі топтарын тең қарастыратын роман жазуға шақыруынан шабыттанды. Бұл роман афроамерикандық ерлер мен әйелдердің бірлесіп, ғасырлар бойғы қанауға қарсы тұрып, өмірде табысқа жете алатынын көрсетеді. 1932 жылы ол "Кумиршіл адам өледі" романын жазды, ол қара нәсілді детективті және тек қара нәсілді кейіпкерлерді бейнелейтін тұңғыш детективтік роман болды. Бұл романның оқиғасы да Харлемде өрбітеді. Оның романын Covici Friede басып шығарды, осылайша Фишер Америка Құрама Штаттарында детективтік роман жазған екінші афроамерикандық автор атанды. Ол екі қысқа әңгіме де жазды: "Құтқару қаласы" 1925 жылдың ақпан айында "Atlantic Monthly" журналында, ал "Іздер" әңгімесі Ален Локк құрастырған антологияда жарық көрді. Бұл екі әңгіме Гарлем Ренессансы дәуіріндегі өмір мен оқиғаларды шынайы бейнелейді. Фишердің соңғы жарияланған туындысы "Мисс Синти" 1933 жылы "Story" журналында жарық көрді. Бұл Оңтүстіктен көшіп келген Синти әже туралы әңгіме. Ол сәтті болған немересімен кездесу үшін Харлемге келді. Ол еңбекқор және діндар әйел болды, Оңтүстікте немересін тәрбиелеген. Ол немересінің қара нәсілді кәсіби қоғамның мүшесі болып қалыптасқанын күтті. Бірақ оның табысы күнәлі деп санайтын театр сахнасында өнер көрсету арқылы келгенін ол білмеді. Басында оның кәсібіне таңырқағанмен, ол адал жас жігітке айналғанын түсінеді. Рудольф Фишердің тағы бір әңгімелері: "Жоғары сары" (1926), "Болат жүздер" (1927), "Құйрықты", "Оңтүстік сағынышы", "Түндегі от", "Уәделі жер", "Кавказдық дауылдар Харлемді шарлайды" (1927) және "Жалпы өлшем" (1930). Оливер Генри айтқандай, "Фишер қара нәсілділер туралы басқа халықтармен байланысын көрсететіндей етіп жазады. Ол афроамерикандықтардың негізгі адамдық жағдайын атап көрсетеді. Ол қара нәсілді адамдардың тарихи ерекшеліктерін бейнелейді, бірақ, ең бастысы, оларды қарапайым адамдар ретінде жазады".

Пан-африканизмге қатысу

Мансабы бойында Фишер барлық африкалық американдықтардың бірлігін нығайтуға және дамытуға бағытталған панафриканизм қозғалысына қызығушылық танытты. Бұл қозғалыс 1900 жылы басталды. Фишер Панафрикалық конгресті қолдады, оның қатысушылары отарланған африкалықтардың өзін-өзі анықтау құқығын толық әлеуметтік, экономикалық және саяси азаттыққа жету үшін қажетті шарт деп қарады. Малкольм Х, Маркус Гарви және В. Э. Б. Дюбоис сияқты, панафриканизмге афроамерикандықтардың экзотикалық бейнесін енгізуге тырысқандардан өзгеше, Фишер қара жұмысшылардың құқықтары мен әйелдерді күшейтуге бағытталған кең ауқымды күреске назар аударды.

Өлім

Фишер 1934 жылы 37 жасында, өзінің рентген тәжірибелерінен туындаған ішек қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол Нью-Йорк қаласындағы Бронкс ауданындағы Вудлон зиратына жерленді.

"Құтқарылу қаласы" (1925)

Рудольф Фишердің "Құтқару қаласы" әңгімесінің орталық тұлғасы Оңтүстіктен келген қара нәсілді адам, король Соломон Гиллис. Ол линчелеуден қашу үшін Солтүстік Каролинадан Нью-Йорк қаласының Гарлем ауданына көшіп келеді. Гиллис Гарлемге алғаш келгенде көрген мүмкіндіктер мен еркіндікке таңғалады. Гиллис Уггам есімді адаммен танысады, ол оған Гарлемде жайғасуға көмектеседі және "жұмыс" істеуге жағдай жасайды. Фишер "Негр Гарлемі" кезеңіндегі мигранттың қалаға бейімделуі мен осы процестегі нәсілдік қатынастарды көрсетеді. Әңгіме Гиллистің Уггамның алдауына ілігіп, оның үшін "дәрі" (есірткі) сатуға мәжбүр болуымен аяқталады, нәтижесінде ол тұтқындалады.

"Айқайлап жылаушы" (1925)

Бұл - ақ терілі әйелдің өзін-өзі анықтаудағы қиындықтары туралы әңгіме. Шағын әңгімеде басты кейіпкер Эвелин Браун өмір бойы ішкі күйзеліспен күреседі, себебі ол сырттан ақ көрінетін қара нәсілді әйел және оның ашық түсіне байланысты оны ақ адамдарды жақтаушы деп айыптайды. Мұндай айыптауға қарсы тұру үшін ол қара нәсілді қоғамға белсенді қатысады және Джей Мартин есімді жас қара жігітпен қарым-қатынас жасауды бастайды. Алайда, олардың қарым-қатынасы көпшіліктің жамандауына және жағымсыз пікірлеріне ұшыратады. Қара және ақ адамдар екеуі де Эвелинді ақ әйел, ал Джейді қара адам деп есептеп, олардың бірге болуына ұялады. Фишер осы әңгімені қоғамның белгілі бір санатқа сәйкес болуға бағытталған қысымын көрсету және қара нәсілді қоғам ішіндегі сыртқы түріне қарай қара нәсілді адамдарға қатысты туындайтын қайшылықты атап көрсету үшін пайдаланады.

"Қысқыр" (1925)

Бұл әңгіме The Atlantic Monthly журналында жарияланды. Оның негізгі тақырыбы – 1920-1930 жылдардағы Харлемде қара нәсілді тұрғындар арасындағы ішкі нәсілдік шиеленістер. Фишер сол кезде оңтүстік афроамерикандықтары мен Кариб теңізінен келген иммигранттардың бір-біріне қалай қарым-қатынас жасағанын және әр этникалық топтың бойына сіңген көзқарастарды зерттейді. Ол осы екі топтың арақатынасын көрсету үшін Кариб теңізінен шыққан Сирил Бест және Оңтүстіктен келген Панч Андерсон кейіпкерлерін пайдаланды. Бест "өзіне сенімді" және "өз құндығын білетін" деп сипатталса, Андерсон "әзілге және күлкіге бейім" делінеді. Осы сияқты кейіпкерлер арасындағы айырмашылықтар әңгіме бойына үнемі назар аударылады.

"Кавказдық дауылдар Гарлем" эссесі (1927)

Рудольф Фишердің "Кавказдық дауылдар Гарлемде" атты мақаласы 1927 жылы американдық "Меркьюри" журналында жарияланды. Бұл эссе Фишердің көзқарасы бойынша Гарлем Ренессансынан кейінгі мәдени өзгерістерді көрсетеді. Фишер Гарлемге оралғанда түнгі кабаре сахнасындағы күрт өзгеріске таң қалды – бұрынғыда сегрегация салдарынан қара нәсілділер басым болған кеңістік енді ақ нәсілділер үшін тартымды орынға айналған еді. Фишер Гарлемдегі ерте күндерін еске алып, сол кездегі танымал кабарелердегі өмірін баяндайды, соның бірі "The Oriental" болды, онда Генри Кример және Тернер Лайтон сияқты болашақ джаз жұлдыздары джазда белгілі есімдерге айналар алдында жиі бас қосатын. Тағы бір кабаре – Эдмондстың мекемесі, онда Фишер Этель Уотерстің таланты мен шынайы блюз орындауын, ол блюз әлемінде танымал болғанға дейін, еске алады. Фишер сол кездегі жас африкалық американдықтар үшін осы кабарелердің және олардың атмосферасының маңыздылығын айтады. Содан кейін ол ақ нәсілділердің осы орындарға жиі келу себептерін қарастырады: біріншіден, ақ нәсілділер әрқашан қара нәсілділердің өнеріне қызығушылық танытқан, екіншіден, осы сахнаны жандандырған адамдар жақсы жұмыс іздеп басқа елдерге кетіп жатқан, үшіншіден, ақ нәсілділер қара нәсілділердің музыкасы мен мәдениетінің тартымдылығын түсініп, оның бір бөлігі болғысы келген.

Иерихонның қабырғалары (1928)

Фишердің "Ерихон қабырғалары" атты тұңғыш романы Харлемдегі афроамерикалықтардың өміріне арналған. Роман Харлемде өмір сүретін "диктилер" мен "шұбарлардың", яғни жоғарғы және төменгі топтағы афроамерикалықтардың арасындағы қақтығыстар мен сенімсіздіктерді көрсетеді. "Диктилердің" басты мақсаты – ақ мәдениетке бейімделу, Нью-Йоркте қабылдану және өркендеу. "Шұбарлар" ақтар мен "диктилерге" күмәнмен қарайды, себебі "диктилердің" ақ болуды қатты қалап, осы процесте афроамерикалық қауымға қарсы шығады деп санайды. Бұл екі топ мүлдем бөлек аудандарда тұрады және тек белгілі бір әлеуметтік орталарда, мысалы, жыл сайынғы G.I. кешінде ғана қарым-қатынас жасайды. Фишер сондай-ақ "шұбарлардың" және "диктилердің" физикалық ерекшеліктерінің де бар екенін айтады, бұл оларды бір-бірінен одан да ерекшелендіреді. Роман бойынша, "шұбарлар" көбінесе қараңғырақ терілі болады, ал көптеген "диктилердің" терісі мен шашы ашық түсті. Бұл ерекшеліктер "Ерихон қабырғаларында" жоғарғы және төменгі топтар арасындағы шиеленісті күшейтеді, себебі "диктилер" ақ нәсілді қауымға оңай сіңісе алады. Фишер кейіпкерлерінің тағдырларын арқылы сол кездегі Харлем мәдениетін көрсетеді. Сюжетте Н'Гана Фримбоның өлімі туралы айтылады, оны өз клиенті Джинкс Дженкинс өлтіреді. Гарлем полиция бөлімінің детективі Перри Дарт және дәрігер Джон Арчер тергеу жұмысын бастайды. Олар Фримбоның өзінің африкалық ескерткіштерінен алынған таяқпен басына соққы алғанын және кейін мойнына тығылған матадан уланғанын анықтайды. Дарт пен Арчер Фримбоның өлімінен бұрын тағы алты адаммен кездескенін біледі: үй иесі миссис Крауч, Араминта Снид, Дженкинс, тікпақ тігуші Спайдер Уэбб, есірткіге тәуелді Доти Хикс және теміржол жұмысшысы Исли Джонс. Фримбоның көмекшісі де күдік тудырады, себебі ол із-түзсіз жоғалып кетеді. Дарт пен Арчер мата Дженкинске тиесілі екенін анықтап, оны кісі өлтірген күдігімен қамауға алады. Фримбо тірі табылғаннан кейін, оны кім өлтіруге тырысқанын есіне түсіре алмайды. Дженкинстің досы Баббер Браун, Дженкинстің түрмеде отырғанын көріп, өз тергеуін бастайды. Браун Фримбоның екі бәсекелес тікпақ тігушінің арасындағы соғысқа қатысқанын біледі, олардың бірі Спайдер Уэббті жұмысқа алған. Браун Фримбоның үйіне кіріп, оның көмекшісінің күлін өртеп жатқанын көреді. Күдіктілердің тағы бір жиылысында Фримбо шындықты айтады: Веббтің жұмыс берушісінен қорқып, ол және оның көмекшісі орын алмастырған. Оның көмекшісі Фримбо болып жүргенде өлтірілген. Ол көмекшісін ежелгі африкалық рәсім бойынша өртеп жіберген, бұл рәсім оның әулетінде ұрпақтан ұрпаққа жеткен. Қылмыскер Исли Джонс болып шығады, ол миссис Краучтың күйеуі екені де белгілі болады. Ол әйелінің Фримбомен қарым-қатынаста екенін біліп, оны жалғыз қалдырып, өлтіру үшін клиент болып көрінген. Крауч Дженкинстің матасын және таяқты күту бөлмесінде ұрлап алған. Фишердің 1934 жылы қайтыс болғаннан кейін, роман 1936 жылы пьесаға айналдырылды. Дарт пен Арчер кейіпкерлері "Джон Арчердің мұрны" атты әңгімеде қайта пайда болады.

"Мисс Синти" (1933)

"Мисс Синти" – 1933 жылы "Стори" журналында жарияланған қысқа әңгіме. Әңгімеде Мисс Синти Оңтүстік Каролина штатының Уакшоу қаласынан Нью-Йоркке келеді. Ол Гарлемге анасы қайтыс болғаннан кейін өсірген немересі Дейв Тэппенмен кездесу үшін келген. Мисс Синти немересінің театр өнеріне бағытталғанын білгенде қатты ренжіп, қайғыға батады. Бір күні Дейв Мисс Синти ән салып жатқанын естіп, оны театрға жетеледі. Дейв сахнада Мисс Синтидің қасына тұрып, оған бала кезінде үйреткен әнін орындайды. Мисс Синти немересінің өзін қаншалықты жақсы көретінін сезінеді.

Қысқа әңгімелері

"Құтқарылу қаласы". "Атлантик" журналы, 1925 жылғы ақпан. "Оңтүстік әлі де сақталып қалды". Survey Graphic, 1925 жылғы наурыз. "Із". Жаңа Негр: Түсіндірме, 1925 жыл. "Қойрық". "Атлантик" журналы, 1925 жылғы мамыр. "Сары түсті". "Дағдарыс" журналы, 1925 жылғы қазан. "Уәде етілген жер". "Атлантик" журналы, 1927 жылғы қаңтар. "Артқа қайтқан". МакКлюр, 1927 жылғы тамыз. "Болат жарақтар". "Атлантик" журналы, 1927 жылғы тамыз. "Түндегі от". МакКлюр, 1927 жылғы желтоқсан. "Ортақ өлшем". Балтимор Афроамерикан, 1930 жылғы ақпан. "Шаң". "Мүмкіндік" журналы, 1931 жылғы ақпан. "Езекиел". "Жасқыш Қызыл Крест" жаңалықтары, 1932 жылғы наурыз. "Езекиел үйренеді". "Жасқыш Қызыл Крест" жаңалықтары, 1933 жылғы ақпан. "Заң сақшысы". "Мүмкіндік" журналы, 1933 жылғы наурыз. "Синти әже". Story, 1933 жылғы маусым. "Джон Арчердің мұрны". "Метрополитан" журналы, 1935 жылғы қаңтар. ("Қоңыр адамның өлімінен" кейіптер)

Эсселер

"Ультракүлгін сәулелердің бактериофагтар мен сүзгіленетін вирустарға тигізетін әсері". Эксперименталды биология және медицина қоғамының мәжілістері 23. (1926 ж.). "Кавказ дауылдары Гарлемді шарлады". Америкалық Mercury 11 (1927 ж.). "Бактериофагтың ультракүлгін сәулелерге әртүрлі концентрациядағы төзімділігі". Жұқпалы аурулар журналы 40 (1927 ж.).