Кіріспе

Американдық зертхана жетекшісі (1910–1985)

Доктор Вивьен Теодор Томас (29 тамыз 1910 – 26 қараша 1985) – американдық зертхана жетекшісі. 1940 жылдары «көк бала синдромы» (қазір цианоздық жүрек ауруы деп аталады) емдеу үшін қолданылатын процедураны әзірлеген. Орта мектептен кейін білімі болмаса да, Томас кедейлік пен расизмнің үстінен көтеріліп, жүрек хирургиясы саласындағы пионер және елдің ең белгілі хирургтарының көптегеніне операциялық техникаларды үйреткен ұстаз болды. 2003 жылы PBS телеарнасының «American Experience» бағдарламасында «Жүрек серіктестері» атты деректі фильм көрсетілді. 2004 жылы HBO телеарнасында Кэти МакКейбтің «Вашингтон» журналында жарияланған, «National Magazine Award» сыйлығына ие болған «Иеміз жасаған бір нәрсе» атты мақаласы негізінде түсірілген фильмде Вивьен Томас рөлін Мос Деф сомдады.

Өмірбаян

Вивиан Томас өзінің өмірбаянында, ол қайтыс болғаннан кейін жарық көрген, 1910 жылы Луизиана штатының Провиденс көлінде дүниеге келгенін жазды. Томас Джим Кроу дәуірінде Уилард Масео Томас пен Мэри Элис Итонның ұлы ретінде дүниеге келді. Томастың туған жері туралы әртүрлі мәліметтер бар, себебі ол екінші дүниежүзілік соғыстағы әскерге шақыру қағазында Нью-Иберияны туған жері деп көрсеткен. 1985 жылы қайтыс болғанда, The Baltimore Sun газетіндегі некрологында да Нью-Иберия аталған. Нью-Иберия – анасының туған қаласы, ал Провиденс көлі – әкесінің. Дегенмен, отбасы Луизианада ұзақ тұрмады, Томас екі жасқа толғанда Нешвилл (Теннесси штаты) қаласына көшіп кетті. Томас 1920 жылдары Нашвиллдегі Перл орта мектебінде оқып, 1929 жылы бітірді. Томастың әкесі ағаш шебер болған және өз білімін ұлдарын үйретуге қуанған. Томас мектептен кейін және сенбі күндері әкесі мен бауырларымен бірге өлшеу, аралау және шегелеу сияқты жұмыстар жасап, күнде жұмыс істеді. Бұл тәжірибе Томасқа пайдалы болды, өйткені ол Fisk университетінде ағаш шеберлігіне қатысты жұмысқа орналасты. Осы кезеңде ол қазір Оливер деп аталатын Балтимор қаласының 1200 Каролина көшесінде тұрды.

Көк нәресте синдромы

1943 жылы шок зерттеулерін жүргізіп жатқанда Блэлокқа балалар кардиологы Хелен Тауссиг жүгінді. Ол Фалло тетрадасы деп аталатын күрделі және өлімге алып келетін төрт бөліктен тұратын жүрек аномалиясына хирургиялық шешім іздеді (бұл көк бала синдромы деп те аталады, бірақ басқа да жүрек аномалиялары көгеруге немесе цианозға себеп болуы мүмкін). Бұл кемшілікпен туған нәрестелерде қан өкпе арқылы өтпейді, бұл оттегінің жетіспеуіне және көк түсті теріге алып келеді. Джонс Хопкинс ауруханасының Харриет Лейн үйінде осындай көптеген науқастарды емдеген Тауссиг хирургиялық ем табуға асықты. Томас 1985 жылғы өзінің өмірбаяндығында және 1967 жылы медицина тарихшысы Питер Олчпен болған сұхбатында Тауссиг өкпеге қан ағынын арттыру үшін «құбырларды қайта қосудың» мүмкін екенін ғана айтты, бірақ оны қалай істеу керектігін нақтыламады. Блэлок пен Томас жауапты олар Вандербильдте басқа мақсатта жетілдірген процедурада тапқанын бірден түсінді, ол – қолтық артерияны өкпе артериясына анастомоз (қосу) жасау, бұл өкпеге қан ағынын арттыруға көмектеседі. Томасқа алдымен итке көк балаға ұқсас жағдай жасау, содан кейін өкпе-қолтық анастомозы арқылы оны түзету міндеті жүктелді. Томас операция жасаған иттердің арасында Анна есімді ит болды, ол операциядан кейін ұзақ өмір сүрген алғашқы жануар және Джонс Хопкинс қабырғасында суреті ілінген жалғыз жануар атанды. Шамамен екі жыл бойы 200 итпен зертханада жұмыс істеген Томас Фалло тетрадасына тән төрт жүрек аномалиясының екеуін қайта жасай алды. Ол түзету процедурасы өлімге әкелмейтінін көрсетті, соның арқасында Блэлокты операцияны адамға қауіпсіз түрде жасауға көндірді. Блэлок Томастың жұмысына қатты әсерленді; Аннаға жасалған процедураны қарап, ол: «Бұл Құдай жасағандай көрінеді», – деді. Томас сол кезде науқастарға операция жасауға рұқсат жоқ екенін білгенімен, Блэлоктың ережелерін сақтап, операция кезінде оған көмектесті.

Шешуші операция

1944 жылғы 29 қарашада бұл процедура алғаш рет 18 айлық Айлин Саксон есімді сәбиде қолданылды. Оның еріні мен саусақтары көгілдір түске боялған, ал терісінің қалған бөлігі өте ұсқақ көгілдір реңге ие болды. Ол бірнеше қадам басса, дереу ауыр дем ала бастады. Сол кезде жүрек хирургиясы үшін қажетті құралдар болмағандықтан, Томас процедураға қажетті инелер мен қысқыштарды жануарлар зертханасында қолданылатын құралдардан бейімдеді. Операция кезінде Блэлоктың сұрауымен Томас Блэлоктың иығының үстінде баспалдаққа тұрып, оған процедураның әр қадамын түсіндіріп, бағыт берді. Томас бұл операцияны итке жүздеген рет жасаған, ал Блэлок Томастың ассистенты ретінде бір рет қана жасаған еді. Операция толыққанды сәтті болмаса да, нәрестенің өмірін бірнеше айға созды. Блэлок және оның командасы 11 жасар қызға тағы бір операция жасады, бұл жолы толығымен сәтті аяқталды, және пациент операциядан кейін үш аптадан соң ауруханадан шыға алды. Содан кейін олар алты жасар балаға операция жасады, ол операция соңында түсін қайта қалпына келтірді. Бұл үш жағдай 1945 жылғы мамыр айында жарияланған «Америкалық медицина қауымдастығының журналында» жарияланған мақаланың негізін құрады, онда процедура үшін Блэлок пен Тауссигке алғыс айтылды. Томас туралы ешқандай мәлімет жоқ болды. Бұл сенсациялық жаңалық Associated Press агенттігі арқылы бүкіл әлемге тарады. Жаңалықтар осы оқиғаны кеңінен жариялады, Джонс Хопкинстің беделін арттырды және Джонс Хопкинстің ескі гвардиясындағы кейбір адамдар бұрыннан-ақ ерекше тұлға деп есептеген Блэлоктың айбынын нығайтты. Томастың үлесі Блэлок және Джонс Хопкинс тарапынан мойындалмады. Бір жыл ішінде Блэлок-Томас-Тауссиг шунты деп аталатын операция Джонс Хопкинсте 200-ден астам пациентке жасалды, ата-аналар мыңдаған шақырым жерден азап шеккен балаларын алып келді.

Біліктілік

Томас 1946 жылы ірі қан тамырлары (аорта және өкпе артериясы) орны ауысқан науқастардың қан айналымын жақсарту үшін жасаған хирургиялық әдістерін енгізді. Бұл күрделі операция – атриальдық септектомия деп аталады. Томас осы процедураны өте ұқыпты орындады, сол кезде Блэлок, көз жарасы жоқ тігіс сызығын қарап, «Вивьен, бұл Алланың өзі жасағандай» деді. 1940 жылдары Томаспен оқыған жас хирургтар үшін ол аңызға айналды, шебер және тиімді хирургтың үлгісі болды. «Егер сіз бұрын ешқашан операция көрмеген болсаңыз да, Вивиан оны соншалықты оңай етіп көрсеткендіктен, оны жасай алатын едіңіз», – деді 1989 жылы танымал хирург Дентон Кули «Вашингтон» журналына. «Ол операция жасағанда ешқандай қателік болған жоқ, ешқандай артық қозғалыс болған жоқ». Кули сияқты хирургтар – Алекс Халлер, Фрэнк Спенсер, Ровена Спенсер және басқалар Томасқа хирургиялық техниканы үйреткендігі үшін алғыс айтты, бұл оларды Америка Құрама Штаттарындағы медицинаның алдыңғы қатарына шығарды. Томасқа осы хирургтар және Хопкинсте оқытқан көптеген афроамерикандық зертхана көмекшілері зор құрмет көрсеткеніне қарамастан, оған жақсы жалақы төленбеді. Кейде ол Блэлоктың кештерінде бармен болып жұмыс істеді. Осының салдарынан ол күні бойы оқытқан адамдарына сусын құйып отыруға мәжбүр болды. Ақырында, Блэлоктың атынан келіссөздер жүргізілгеннен кейін, 1946 жылы ол Джонс Хопкинс университетіндегі ең жоғары жалақы алатын ассистентіне айналды және осы уақытқа дейін ең жоғары жалақы алатын афроамерикандық қызметкер болды. Томас колледжге қайта оралып, медициналық білім алу туралы өзінің үнемі тілегін жазбағанымен немесе ашық айтпағанымен, оның жесірі, марқұм Клара Фландерс Томас 1987 жылы «Вашингтон» журналының тілшісі Кэти МакКейбпен сұхбаттасып, күйеуінің «көк балалар» кезеңінде білімін жетілдіру мүмкіндігінен айрылмағанын және бұл идеядан тек өте қиындықпен бас тартқанын айтты. Миссис Томас 1947 жылы Томас колледжге түсу мүмкіндігін зерттегенін және дәрігер болу арманынан айрылмағанын, бірақ Морган мемлекеттік университетінің талаптарына байланысты одан бас тартуға мәжбүр болғанын айтты. Университет оның өмірлік тәжірибесін есепке алмады және стандартты талапкерлерге қойылатын талаптарды орындауын талап етті. Колледжді және медициналық факультетті 50 жасында бітіретінін түсінген Томас, білімін жетілдіру туралы ойдан бас тартты.

Блэлокпен қарым-қатынасы

Вивиан Томас доктор Альфред Блалокпен алғаш кездескенде, оның досы Чарльз Манловтың көптеген адамдар Блалокпен жұмыс істеу қиын екенін айтқандықтан, ол қатты шаршады. Дегенмен, Томас әңгімелесу кезінде Блалоктың жағымды, тыныш және бейресми екенін байқады, бұл оған қуаныш пен сенімділік сыйлады. Томас көп ұзамай Блалоктың жұмысты жылдам атқаратынын және оның техниктерінен де сондай тиімділік күтетінін түсінді. Блалок күнделікті тәжірибелер жасағандықтан, Томас мұқият бақылап, Блалоктың басқа жұмыстарымен айналысқанда оның қадамдарын қайталай білуге тырысты. Бірақ, кейде Блалоктың ашуы туып, оның тілі дөңгелек болатын. Мұндай жағдайлар Томасты мазалап, олардың қарым-қатынасына нұқсан келтіретін. Вандербильттегі зертханада жұмыс істеген кезде Томас жалақысымен күресті, себебі ол өзін асырауы керек еді, сонымен қатар мектепке қайта оқу үшін ақша жинап жатқан. Блалокпен жалақыны көтеру туралы көптеген әңгімелерден кейін де нәтиже болмағандықтан, Томас бұрынғы жұмысына – ағаш шеберлігіне қайтуға ниеттенді. Алайда, Блалок Томасты құнды қызметкер деп санап, оны жұмыстан кетірмеу үшін бар күшін салды. Блалоктың Томастың нәсілдік мәселесіне қатысты көзқарасы олардың 34 жылдық серіктестігінде күрделі және қайшылы болды. Томас, зертханалық техник ретінде, тек тазалаушыға берілетін жалақыны алды. Ал, Томас сияқты жұмыс істейтін ақ нәсілді еркектерге сағатына бірнеше доллар көбірек төленді. Бір жағынан, Блалок Томастың таңдауын Вандербильттегі басшыларына және Джонс Хопкинс әріптестеріне қорғады, тіпті оны тетралогия операцияларының алғашқы сериясы кезінде операциялық бөлмеге бірге алып жүрді. Екінші жағынан, оның төзімділігінің шегі болды, әсіресе жалақы, академиялық мойындау және жұмыстан тыс әлеуметтік қарым-қатынас мәселелерінде. Блалокпен арадағы шиеленіс Томастың әлемге әйгілі «көк бала» процедурасына қосқан үлесін мойындамауынан кейін одан да күшейді, бұл олардың қарым-қатынасына жарық түсірді. Томас процедура туралы ресми мақалаларда да, процедураға қатысқан барлық дәрігерлердің суретінде де болған жоқ. 1964 жылы 65 жасында Блалок қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін Томас Джонс Хопкинсте тағы 15 жыл қызмет етті. Хирургиялық зерттеу зертханаларының директоры ретінде ол көптеген афроамерикалық зертханалық көмекшілерге, сондай-ақ Хопкинстің алғашқы қара нәсілді жүрек дәрігері Леви Уоткинс-младшийге кеңес берді. Томас автоматты имплантацияланатын дефибрилляторды пайдаланудағы жаңалықтарға оның қолдауын көрсетті. Томастың туысы Коко Итон Джонс Хопкинс медицина мектебін бітірді, оны оның ағасы оқытқан дәрігерлердің көптегені оқытқан. Итон ортопедия саласында білім алды және 2024 жылдан бастап Тампа Бей Рейс командасының дәрігері болып жұмыс істеп келеді.

Институционалдық растау

1968 жылы Томас оқытқан хирургтар – сол кезде Американың хирургиялық бөлімдерінің басшылары болған – оның портретін салуды тапсырды (Боб Джи, майлы бояу, 1969, Джонс Хопкинс Алан Мейсон Чесни медициналық мұрағаты) және оны Альфред Блэлок клиникалық ғылымдар ғимаратының вестибюлінде Блэлоктың портретінің жанына ілуді ұйымдастырды. 1976 жылы Джонс Хопкинс университеті Томасқа құрметті докторлық дәреже берді. Зейнетке шыққаннан кейін Томас өзінің өмірбаяндық еңбегін жазуға кірісті. 1985 жылдың 26 қарашасында қарын безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Одан соң әйелі Клара Фландерс, екі қызы және үш немересі қалды. Вашингтон, округ Колумбия, стоматологы Ирвинг Соркин Голливудқа әкелген МакКейбтің мақаласы 2004 жылы Эмми және Пибоди сыйлықтарын жеңіп алған HBO-ның «Құдай жаратқан нәрсе» атты фильмінің негізі болды. Томастың педагог және ғалым ретіндегі мұрасы 1996 жылдан бастап жүрек-қан тамырлары хирургиясы және анестезиология жөніндегі кеңес тарапынан берілетін Вивьен Томас жас зерттеуші сыйлығымен жалғасты. 1993 жылы Конгресс қара нәсілділер тобының қоры медицина ғылымдары мен зерттеулері үшін Вивьен Томас стипендиясын құрды, оған GlaxoSmithKline демеушілік етеді. 2004 жылдың күзінде Балтимор қалалық мемлекеттік мектептер жүйесі Вивьен Т. Томас медициналық өнер академиясын ашты. Мектеп дәліздерінде оның хирург шәкірттерінің тапсырысымен 1969 жылы салынған Томас портретінің көшірмесі ілінген. «Хирургиялық жағдайлар журналы» 2010 жылдың қаңтарында дәрігер жазған ең жақсы жағдай туралы есепке және медицина студенті жазған ең жақсы жағдай туралы есепке арналған жылдық сыйлықтар Томас атымен аталатынын жариялады. Вандербильт университетінің медициналық орталығы клиникалық зерттеулер саласындағы жетістіктерін мойындау үшін Вивьен Т. Томас сыйлығын құрды. Бұл сыйлық клиникалық зерттеулердегі үздіктер үшін Вивиан Т. Томас сыйлығы деп аталады, VUMC Reporter журналының 2019 жылғы 20 маусымдағы мақаласында көрсетілгендей, «Вивиан А. Томас» сыйлығы емес.