Кіріспе

Ұяшықтардың жабысу молекулаларының отбасысы

Селектиндер (дифференциация кластері 62 немесе CD62) – ұяшықтардың жабысу молекулаларының (немесе CAM) отбасысы. Барлық селектиндер – бір тізбекті трансмембраналық гликопротеиндер, олар амино қысқа ұшының ұқсастығы және кальцийге тәуелді байланысуы арқасында С типіндегі лектиндерге ұқсас қасиеттерге ие. Селектиндер қант топтарына байланысады, сондықтан олар қант полимерлерін байланыстыратын жабысу клеткалық ақуыздардың, яғни лектиндердің бір түрі болып саналады.

Құрылымы

Селектин тұқымдасының барлық үш белгілі мүшесі (L, E және P селектині) ұқсас кассеталық құрылымға ие: N-терминалы, кальцийге тәуелді лектин домені, эпидермалық өсу факторына (EGF) ұқсас домен, консенсус қайталау бірліктерінің өзгеше саны (L, E және P селектині үшін сәйкесінше 2, 6 және 9), трансмембраналық домен (TM) және жасушаішілік цитоплазмалық құйрық (цито). Трансмембраналық және цитоплазмалық бөліктері селектиндер арасында сақталмайды, олардың әртүрлі жасушалық бөлімдерге бағытталуына жауапты. Олардың ортақ элементтері болғанымен, тіндерде таралуы және байланысу кинетикасы айтарлықтай ерекшеленеді, бұл олардың әртүрлі патофизиологиялық процестердегі әртүрлі рөлдерін көрсетеді.

Бiрiктiру механизмдерi

Селектиндерде икемді домендер болады, бұл оларға «ашық» және «жабық» конформациялар арасында наносекундтық диапазон ішінде жылдам конформациялық өзгерістерге түсуге мүмкіндік береді. Селектин молекуласына түсетін серпімдік күш оның «ашық» конформациясын қабылдауына себеп болады. Лейкоциттердің қозғалысы кезінде селектиннің «ашық» конформациясы PSGL-1 тізбегі бойымен орналасқан ішкі сиалил-Льюис молекулаларымен байланысуға мүмкіндік береді, бұл жалпы байланысқандық қабілетті арттырады. Егер селектин-сиалил-Льюис байланысы үзілсе, ол жылжып, тізбектегі басқа сиалил-Льюис молекулаларымен жаңа байланыстар құруы мүмкін. Ал «жабық» конформациясында селектин тек бір сиалил-Льюис молекуласына ғана байланыса алады, сондықтан байланысқандық қабілеті айтарлықтай төмендейді. Осының нәтижесінде селектиндер ұстап-сырғанау байланысы сипаттамасын көрсетеді – төмен серпімдік күштер кезінде байланысқандық қабілеті байланысқа қолданылатын тартылу күшінің артуымен күшейеді, себебі көбірек селектиндер «ашық» конформацияны қалайды. Жоғары күштер кезінде байланысқандық қабілеті әлі де төмендейді, өйткені селектин-лиганд байланысы әлі де қалыпты сырғанау байланысы болып табылады. Осы серпімдік күш шегі лейкоциттердің экстравазациясын бастау үшін қан тамырларының дұрыс диаметрін таңдауға көмектеседі және тамырлық тұру кезінде лейкоциттердің қате агрегациясын болдырмауға да көмектеседі деп есептеледі.

Қатерлі ісікке әсері

Селектиннің қабыну мен қатерлі ісіктің дамуында рөл атқаруы мүмкін екендігі анық байқалады, олар «лейкоциттерді ұқсату» қабілетін көрсетеді. Көптеген зерттеулер метастаздық ісікте көмірсулардың лигандтарының экспрессиясының жоғарылауын, ісік метастазы орналасқан жердегі эндотелиялық тамырлардың бетінде E селектин экспрессиясының күшеюін, сондай-ақ метастаздық ісік жасушаларының эндотелиялық жасушаларға жабысу және қозғалу қабілетін көрсетті, бұл селектиндердің метастаз процесіндегі рөлін көрсетеді. E селектиннен басқа, P селектиннің (қан тақташаларында) және L селектиннің (лейкоциттерде) қатерлі ісіктің таралуындағы рөлі, метастаздың бастапқы кезеңінде қан ағынындағы қатерлі ісік жасушаларымен өзара әрекеттесу арқылы болжамдалған.

Органдардың іріктелуі

Селектиндер мен селектин лигандалары метастаздың органдық таңдаулылығын анықтайды. Тұқым мен топырақ теориясын немесе метастаздың қоныстануын түсіндіретін бірнеше факторлар бар. Атап айтқанда, генетикалық реттеу және белгілі бір хемокиндердің, цитокиндердің және протеаздардың белсенділігі метастазды таңдалған органға бағыттай алады. Шындығында, қабылдаушы организмдегі циркуляциялық ісік жасушаларының экстравазациясы эндотелиялық жасушалар мен олардың лигандалары немесе қатерлі жасушалардағы қарсы рецепторлары арасындағы тізбектелген жабысу өзара әрекеттесуді қажет етеді. Белгілі бір органдарға метастаздауға бейімді метастаздық жасушалар осы мақсатты орындардан оқшауланған веналық эндотелиялық жасушаларға жоғары деңгейде жабысады. Сонымен қатар, олар мақсатты тінді жоғары деңгейде басып өтеді және мақсатты орыннан шығарылатын паракрин өсу факторларына жақсы жауап береді. Әдетте, қатерлі жасуша мен эндотелиялық жасуша арасындағы өзара әрекеттесулер алдымен селектин арқылы бастапқы жабысу мен циркуляциялық қатерлі жасушалардың эндотелийде айналуын қамтиды. Айналып өтетін қатерлі жасушалар эндотелиялық жасушалардың бетіндегі жергілікті босатылған хемокиндермен белсендіріледі. Бұл қатерлі жасушалардан интеграцияның белсенділігін тудырады, олардың ICAM сияқты Ig CAM отбасының мүшелеріне берік жабысуына мүмкіндік береді, соның нәтижесінде трансэндотелиялық миграция және экстравазация процестері басталады. [72]

Эндотелиялық рецепторлардың тиісті жиынтығы кейде конститутивті түрде экспрессияланбайды және қатерлі жасушалар олардың экспрессиясын іске қосуы керек. Осыған байланысты, қатерлі жасушалардың өсірілім ортасы эндотелиялық жасушаларда E селектин экспрессиясын тудыра алады, бұл қатерлі жасушалар TNF α, IL 1β немесе INF γ сияқты цитокиндерді босататынын көрсетеді, бұл эндотелиялық жасушаларды E селектин, P селектин, ICAM 2 немесе VCAM экспрессиясын белсендіру үшін тікелей әсер етеді. Екінші жағынан, бірнеше зерттеулер қатерлі жасушалар эндотелиялық жабысу молекулаларының экспрессиясын көбірек жанама жолдармен іске қоса алатынын көрсетеді. Бірнеше қатерлі жасушалардың эндотелийге жабысуы эндотелиялық селектиндердің және қатерлі жасушалардағы сиалил Льюис карбогидраттарының болуын қажет етеді, сондықтан қан тамырларының қабырғасындағы селектиндердің экспрессия деңгейі және қатерлі жасушалардағы тиісті лигандтың болуы олардың нақты бір органға жабысуы мен экстравазациясына шешуші рөл атқарады. Эндотелийдегі селектин экспрессиясының ерекше профилі және потенциалды мақсатты органдардың эндотелиялық жасушаларымен экспрессияланатын селектиндердің және олардың лигандтарының қатерлі жасушалардағы ерекше өзара әрекеттесуі метастаздардың органдық таңдаулы таралуын анықтайтын маңызды факторлар болып табылады.

Зерттеу

Селектиндер остеопорозды емдеу жобаларына қатысады, бұл ауру сүйек құратын остеобласттар деп аталатын жасушалар жеткіліксіз болғанда пайда болады. Остеобластар дің жасушаларынан дамиды, сондықтан ғалымдар остеопорозды емдеу үшін пациенттің сүйек кемігіне дің жасушаларын қосуға үміттенеді. Зерттеушілер селектиндерді пайдаланып, қан тамырлары жүйесіне енгізілген дің жасушаларын сүйек кемігіне бағыттаудың жолын тапты. Е селектиндер сүйек кемігінде тұрақты түрде экспрессияланады, және зерттеушілер дің жасушаларын белгілі бір гликопротеинмен белгілеудің осы жасушалардың сүйек кемігіне қозғалуына себеп болатынын көрсетті. Осылайша, селектиндер болашақта остеопорозды жаңарту терапиясында маңызды рөл атқаруы мүмкін.