Кіріспе
Шөгінді тау жыныстарынан минералдар/материалдарды өндіруге қолданылатын тау-кен өндіру техникалары
Жер асты жұмсақ тау-кен өндірісі – көмір, мұнай шайыры, калий және басқа да минералдар немесе геологиялық материалдарды шөгінді ("жұмсақ") тау жыныстарынан алуға қолданылатын жер асты тау-кен өндіру техникаларының жиынтығы. Шөгінді тау жыныстарындағы кен орындары көбінесе қабатты және салыстырмалы түрде аз қатты болғандықтан, қолданылатын тау-кен өндіру әдістері магмалық немесе метаморфтық тау жыныстарындағы кен орындарын өндіруге қолданылатын әдістерден өзгеше (жер асты қатты тау-кен өндірісін қараңыз). Жер асты тау-кен өндіру техникалары, сондай-ақ, ашық тау-кен өндіру техникаларынан да күрт өзгешеленеді.
Жер астынан жұмсақ тау жыныстарын өндіру әдістері
Ұзын қабырғалы тау-кен өндірісі – Ұзын қабырғалы тау-кен өндірісі жабдықтарының жиынтығы көмір кескіш машинасынан тұрады, ол конвейерге орнатылып, бірнеше өздігінен жылжымалы гидравликалық шатыр тіректерінің астында жұмыс істейді. Практикалық түрде толық процесті автоматтандыруға болады. Ұзын қабырғалы тау-кен машиналарының ені әдетте 150–250 метр, ал биіктігі 1,5–3 метр аралығында болады. Ұзын қабырғалы шахташылар "панельдерді" – жабдықтың орнатылған бетінің еніне тең, ал ұзындығы бірнеше километрге жететін тіктөртбұрышты көмір блоктарын қазып алады. Күшті механикалық көмір кескіштер (шашалар) көмірді бетінен кесіп алады, ол брондалған бет конвейеріне түсіп, сыртқа тасымалданады. Ұзын қабырғалы шахталар көмір қабатына енуі немесе, көбінесе, даму туннельдері ("гейтроудтар" деп аталады) арасында кері шегінуі мүмкін. Ұзын қабырғалы шахташы панельмен бірге кері шегінгенде, тіректердің артындағы шатырдың жоспарлы және бақыланатын тәртіппен құлауына рұқсат етіледі. Бөлме және тіректі тау-кен өндірісі – Бөлме және тіректі тау-кен өндірісі, сондай-ақ үздіксіз тау-кен өндірісі деп те аталады, көбінесе жалпақ немесе аз көлбеулі жатақтарда қолданылады. Бөлмелер қазылғанда, тіректер белгілі бір үлгімен орналастырылып, өз орнында қалдырылады. Көптеген бөлме және тіректі шахталарда тіректер алынып тасталады, шахтадан тау-кен шығару жолынан ең алыс нүктеден бастап, кері шегініп, шатыр еденге түседі. Бөлмелік және тіректік әдістер механикаландыруға өте ыңғайлы және көмір, калий, фосфат, тұз, мұнай шикізаты және жатақ уран кендері сияқты кен орындарында қолданылады. Жарылыспен тау-кен өндірісі – Көмірді өндірудің ескі әдісі, ол көмір қабатын бұзу үшін динамит сияқты жарылғыш заттарды қолданады, содан кейін көмір жиналып, орталық жүк тиеу алаңына тасымалдау үшін шатл вагондарына немесе конвейерлерге тиеледі. Бұл процесте көмір қабатын "кесу" арқылы басталады, осылайша ол жарылғыш заттармен жарылғанда оңай бөлінеді. Бүгінде АҚШ-тағы жер асты өндірісінің 5%-дан азы осы тау-кен өндірісі түріне тиесілі. Ұзындығы аз қабырғалы тау-кен өндірісі – Терең көмір өндірісінің 1%-дан азын құрайтын тау-кен өндірісі әдісі. Ұзындығы аз қабырғалы тау-кен өндірісінде, Ұзын қабырғалы тау-кен өндірісіне ұқсас жылжымалы шатыр тіректері бар үздіксіз тау-кен машинасы қолданылады. Үздіксіз тау-кен машинасы жердің қабаттары мен көлденең толқындар сияқты басқа да факторларға байланысты ені 150-200 фут, ал ұзындығы жарты мильден асатын көмір панельдерін кесіп алады. Көмірді іріктеу – Бұрын қолданылған, бірақ қазіргі уақытта қолданылмайтын әдіс. Себебі, оған өте көп мөлшерде су қажет болды және көмірді іріктеуден экологиялық зиян келді. 1930 жылдардың соңында DuPont жеңіл көмірді тау-кен қалдықтарынан (мысалы, шифер) бөлу үшін бұрынғы әдістерге қарағанда әлдеқайда жылдам және аз еңбекті қажет ететін "көмірді іріктеу" немесе "түсіру және жүзу әдісі" деп аталатын әдіс әзірледі.