Кіріспе

Француз математигі, физигі және жазушысы Петрус Перегрин де Марикур (латын тілінде, 1269 жылға дейін), француз математигі, физигі және жазушысы, магниттік күштерді зерттеді және магниттердің қасиеттерін сипаттаған тұңғыш еңбек жазды. Оның еңбегі, әсіресе, еркін айналатын компас тілі туралы ең толыққанды талқылауды қамтиды, бұл орта ғасырлық теңіз жүзуінде қолданылатын құрғақ компастың маңызды бөлігі болды. Сондай-ақ ол әмбебап астролябияны жасау және пайдалану туралы еңбек жазды. Перегриннің магнит туралы мәтіні көптеген қолжазбаларда "Epistola Petri Peregrini de Maricourt ad Sygerum de Foucaucourt, militem, de magnete" ("Петрус Перегрин де Марикурдың Фукокурлық Сигерусқа, әскерге жазған хаты, магнит туралы") деп аталады, бірақ көбінесе қысқа атауымен "Epistola de magnete" ("Магнит туралы хат") деп белгілі. Хат Фукоурттан шыққан, есімі белгісіз Пикардиялық Сигерусқа (Сигерус, Изаер) жолданған, мүмкін автордың досы және көршісі; Фукоурт Перегриннің туған жері Марикурға жақын орналасқан, қазіргі Сомма департаменті, Перонне маңында. 39 қолжазбаның тек біреуінде ғана хаттың соңында "Actum in castris in obsidione Luceriæ anno domini 1269º 8º die augusti" ("Луцера қаласын қоршау кезінде лагерде жасалды, 8 тамыз 1269 жыл") деген жазу бар, бұл Перегриннің 1269 жылы Луцера қаласын қоршауға алған Анжу герцогы және Сицилия патшасы Карлдың әскерінде болғанын көрсетеді. Алайда, мұны тек бір қолжазба куәландырғандықтан, дәлел әлсіз. Петірдің Перегрин (немесе "саяхатшы") деген лақап атын неліктен алғанын білуге болмайды, бірақ ол бір кезде саяхатшы немесе крестонос болған болуы мүмкін; ал 1269 жылғы Луцераға жасалған шабуыл Папаның мақұлдауымен крестовый жорық ретінде жарияланған. Сондықтан Петрус Перегрин сол әскерде қызмет еткен болуы мүмкін. "Есіңде болсын, жақын досым, - деп жазады Перегрин, - осы мәселені зерттеуші табиғатты түсінуі керек және аспан денелерінің қозғалысын білуі керек, сонымен қатар ол өз қолымен жұмыс істеуде өте жауапкершілікпен болуы керек, осы тастың көмегімен керемет эффектілерді көрсетуге мүмкіндік алады."

Магниттік хаттың мазмұны

1269 жылы жазған хатында Перегрин компастың полюстерін қалай анықтауға болатынын түсіндіреді. Сондай-ақ, ол магниттік тартылыс және тебіліс заңдарын сипаттайды. Хаттарда жөнделген магнитпен жасалған тәжірибе туралы да айтылады, сондай-ақ бірнеше компас туралы мәлімет бар, олардың біреуімен «қалаларға, аралдарға және әлемдегі кез келген жерге бағытталған жолыңызды табуға болады». Шындығында, XIII ғасырда магниттік компастардың жетілуі Вандино мен Уголино Вивальди сияқты теңізшілерге белгісіз жерлерге саяхаттауға мүмкіндік берді. «Магнит туралы хат» екі бөлікке бөлінген. Бірінші бөлім (10 тарау): Бұл бөлім нақты тәжірибелерге негізделген индуктивті ойлаудың үлгісі болып табылады және магнетизмнің негізгі заңдарын көрсетеді. Ол осы заңдарды жаңадан ашқан жоқ, бірақ оларды логикалық тәртіппен ұсынды. Бірінші бөлімде магниттің физикалық (бірақ эзотерикалық емес) қасиеттері талқыланады және магниттердің полярлығы туралы алғашқы жазбаша мәліметтер келтіріледі. Осылайша ол осы контексте «полюс» сөзін алғаш рет қолданды. Ол магниттің солтүстік және оңтүстік полюстерін анықтау әдістерін түсіндіреді, магниттердің бір-біріне қатысты әсерін сипаттайды, сондай-ақ бірдей полюстер тебіліседі, ал әртүрлі полюстер тартылатынын көрсетеді. Ол сонымен қатар темірдің магнит тастарына тартылуын, магнит тастарының темірді магниттеуін және осындай индукцияланған магнитте полярлықты өзгерту мүмкіндігін қарастырады. Перегрин Жердің магниттілігін планетаның өзіндегі жер полюстеріне емес, аспан полюстерінің әрекетіне байланысты деп санайды. Екінші бөлім (үш тарау): Бұл бөлімде магниттердің қасиеттерін пайдаланатын үш құрылғы сипатталған. Ол магниттердің практикалық қолданылуын қарастырады, «ылғалды» жүзуші компасты құрал ретінде және «құрғақ» айналмалы компасты егжей-тегжейлі сипаттайды. Сонымен қатар, ол магниттердің көмегімен мәңгілік қозғалысты жүзеге асыруға болады деп дәлелдеуге тырысады (Мәңгілік қозғалыс машиналарының тарихына қараңыз). Оның құралы – тісті дөңгелек, ол магнит тасына жақын өтеді, сонда тістер кезекпен бір полюске тартылып, екіншісінен тебіледі.

Жалпыға ортақ астролябизм мәтіні

Nova Compositio Astrolabii Particularis (бар болғаны 4 қолжазбада кездесетін) – плиталарын өзгертусіз, әртүрлі ендіктерде қолданылатын әмбебап астролябидің құрылысын және қолданылуын сипаттайды. Әл-Заркалидің әйгілі әмбебап астролябиінен айырмашылығы, онда аспанның тік жартысы полюстер арқылы жазықтыққа проекцияланған, бұл астролябиде солтүстік және оңтүстік жарты шарлар экватор арқылы жазықтыққа проекцияланған (сонымен қатар проекцияның шегі де осы экватор болды). Осы трактат негізінде жасалған астролябилердің сақталғандары белгілі емес. Мұндай астролябиді қолдану өте қиын, ал ең білгір пайдаланушылар көбінесе жиі саяхаттамайтындықтан, олар дәстүрлі (және қарапайым) стереографиялық жазықтық астролябиін пайдалануға көбірек бейімді болды.

Роджер Бекон

Әдебиетте Перегринді Роджер Бэкон мақтағаны жиі айтылады, ол оны "үлгілі математик" деп атап, тәжірибені аргументтен жоғары қойды. Бірақ, мақтаудың Перегринмен байланысы тек Бэконның Opus tertium еңбегіне жазылған шеттік түсініктемеде ғана, және сындық басылымда қолданылған бес қолжазбаның біреуінде ғана кездеседі. Бұл бізді оның кейінірек басқа біреу қосымша жазған түсініктеме болуы мүмкін деген қорытындыға жеткізеді. Бэконның Перегринді мақтағаны туралы мәселе әлі де күмәнді және пікірталас тудыруы мүмкін.

Мұра

Перегриннің астролябиясының ықпалы дерлік болмады. Оның атағы көбінесе магнетизм туралы жұмысынан туындады. "De magnete" орта ғасырдан бастап өте танымал туынды болғанын, көптеген қолжазбалардың саны дәлелдейді. Оның алғашқы басылған нұсқасы 1558 жылы Аугсбургте Ахилл Гассермен жарық көрді. 1562 жылы Жан Тейснер Иоганн Биркманның Кельн қаласындағы баспаханасынан "Opusculum perpetua memoria dignissimum, de natura magnetis et ejus effectibus, Item de motu continuo" атты еңбекті шығарды. Бұл плагиат еңбек саналады, себебі Тейснер Перегриннің "Epistola de magnete" және Джанбатиста Бенедеттидің денелердің құлауы туралы трактатын өзінің еңбегі ретінде ұсынады. Уильям Гилберт Перегринге алғысын айтты және осы XIII ғасыр ғалымының магнетизм бойынша тәжірибелерін өзінің "De magnete" атты трактатына қосты. "Epistola de magnete" кейіннен Гийом Либримен жарық көрді (Histoire des sciences mathématiques en Italie, vol 2 [Париж, 1838], 487–505 бб.), бірақ тек бір қолжазбаға негізделгендіктен, бұл басылымда кемшіліктер көп болды; түзетілген басылымдар Тимотео Бертелли (Bulletino di bibliografia e di storia delle scienze matematiche e fisiche pubblicata da B. Boncampagni, 1 (1868), 70–80) және Г. Хеллман (Rara magnetica 1269 1599 [Neudrucke von Schriften und Karten über Meteorologie und Erdmagnetismus, 10], [Берлин, 1898]) тарапынан жарық көрді. Қазіргі заманғы сындық басылымды Лорис Стурлезе дайындады және ол Петрус Перегрин де Марикурт, Opera (Пиза, 1995), 63–89 бб. кітаптарында жарияланды. Ағылшын тіліне аудармасын Сильванус П. Томпсон ("Марикурттық Петр Перегриннің, әскер Сигеруске магнетизм туралы хаты", [Лондон: Chiswick Press, 1902]); Арнольд бауыр [=Джозеф Чарльз Мертенс] ("Петрус Перегриннің 1269 жылы жазған магнетизм туралы хаты", Аға Потамианның кіріспе жазбасымен [= М. Ф. О'Райли], [Нью-Йорк, 1904]); және Х. Д. Харрадон, ("Геомагнетизм тарихына алғашқы үлес I", Жер бетіндегі магнетизм және атмосфералық электр [қазіргі Геофизикалық зерттеулер журналы] 48 [1943], 3 17 [мәтін 6–17 бб.]) жасады. Астроляб мәтінінің қазіргі заманғы сындық басылымын Рон Б. Томсон дайындады және ол Петрус Перегрин де Марикурт, Opera (Пиза, 1995), 119–196 бб. кітаптарында жарияланды. Философ және ғалым Чарльз С. Пирс Петрус Перегриннің магнетит туралы хатын мұқият зерттеді (MS No. 7378; Eisele, C. (1957) қараңыз Чарльз С. Пирс Саймон Ньюкомб хат алмасуы. Америка философиялық қоғамының еңбектері, 101 том, 5 нөмір, 411 б.). Еуропалық Геоғылымдар одағы (EGU) магнетизм саласындағы ерекше ғылыми жетістіктері үшін Петрус Перегрин медалін тағайындады.