Кіріспе

Элиза тауы – Батыс Австралиядағы Перт қаласына көрініс беретін және Кингс Парктің бір бөлігін құрайтын төбе. Ол Әскери қызметкерлерді еске алу күнінің (Anzac Day) еске алу шаралары, Австралия күнінің мерекелік отшашуы және Кингс Парк фестивалі сияқты шаралармен танымал. Бұл шаралардан өзге, Элиза тауы өзінің экожүйелері, жергілікті халық және отарлық тарихы, тарихи ескерткіштері және басқа да іс-шараларымен келушілердің қызығушылығын тудырады.

Атау беру

Жергілікті нунгар халқы Елиза тауының шыңын атап, оның оңтүстік бағыты абориген еркектерінің рәсімдері мен түс көрулері үшін маңызды орын саналады. 1827 жылы Джеймс Стерлинг болашақ отарлау мүмкіндігін зерттеу үшін Сван өзенін тексерді. Осы экспедицияда Елиза тауына Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Дарлингтің әйелінің құрметіне ат қойылған деп есептеледі. 1901 жылдың шілде айында Перт паркі жаңа король Эдуард VII құрметіне «Корольдер паркі» деп өзгертілді.

Геология

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Элиза тауы шамамен 40 000 жыл бұрын Плейстоцен мұздық және мұз аралық кезеңдерінде қалыптасқан Спирвуд құмды жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Бұл жүйе Тамала әктасы үстіндегі сары-қоңыр құмдармен сипатталады. Элиза тауының топырағы – 50–70% кальций карбонаты бар әктасты жағажай құмынан түзілген Карраката топырақ қауымдастығы. Бұл карбонаттың уақыт өте келе ыдырауы нәтижесінде әктас негіздері пайда болған, олар Саван өзенінің суы тартылған сайын ашыққа шықты. 1971 жылғы бұрғылау зерттеулері жар және үстіңгі жазықтықтың құм түйіршіктерінің, тереңдігінің және жалпы құнарлылығының әртүрлі екенін көрсетті. Құм қабаттарының осы әртүрлілігі ұзақ мерзімді эолдық шөгінді және эрозия процестерімен түсіндіріледі. Суы жоғары жатқан құмды сазды топырақтар өсімдіктердің өсуі және одан кейінгі тұрақтандыру үшін маңызды деп есептеледі. Ботаникалық бақтар мен саябақтар басқармасы (BGPA) геотехникалық тұрақсыздықтан туындаған тәуекелдерді басқарады және 1995-2020 жылдар аралығында екі геотехникалық тексеру жүргізді, олардың қорытындысы бойынша күдік тудырмады.

Флора

Элиза тауының үстірт және тіктеу аймағында 326 жергілікті өсімдік түрі өседі, бұл Перт аймағындағы жергілікті флораның шамамен 15% құрайды. Оның ішінде 3 негізгі өсімдіктер қауымдастығы кездеседі: әктас даласы, банксия орманы және ылғалды төмендіктер. Еуропалықтар қоныстанғанға дейін бұл бұталы жерлерде биік туарт (Eucalyptus gomphocephala), жарра (Eucalyptus marginata) және марри (Corymbia calophylla) ағаштары басым болған, ал банксия түрлері оларға қосымша болған. Бүгінде бұталы жерлерде банксия түрлері басым, ал туарт, жарра және марри ағаштарынан құралған биік, кең жапырақты ормандардың бастапқы экожүйесі құлауға бейімделген, олардың орнына банксиялар мен төменгі ормандар келмектері келді. Бұл табиғи процесс, бірақ кейбір адамдар оның қоныстанғаннан туған бұзылыстар салдарынан үдегенін айтады.

Фауна

Кингс-паркте жергілікті құстар мен омыртқасыздардың алуан түрлі түрлері бар, Элиза тауының бұталық аймағында жетпістен астам құс түрі, жиырмалап жорғалаушы түрі және жүздеген түрлі омыртқасыз жануарлар бар. Кингс-парк пен Элиза тауының жартасы қалалық құс фаунасы бойынша түрлі ұзақ мерзімді зерттеулерге тақырып болды. 1996 жылы жүргізілген зерттеуде Елиза тауының жартасында қоңыр балқұм мен қызыл құс ең көп кездесетін екі құс түрі екені анықталды. Сонымен қатар, зерттеу көктем маусымында құстардың, әсіресе нектармен қоректенушілердің санының артуын көрсетті, бұл гүлдейтін өсімдіктерге байланысты болуы мүмкін. Осыған қарамастан, Елиза тауының жартасындағы нектармен қоректенушілердің саны зерттелген басқа аймақтармен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз болды. Бұдан әрі, 2013 жылы жүргізілген зерттеуде Елиза тауының айналасындағы бұталық жерлерде ең көп кездесетін үш түр – қоңыр балқұм, әнші балқұм және қызыл құс екені анықталды. Скарп бұқасы және тұзақ құрлы жәндік сияқты маңызды сақтау құндылығына ие омыртқасыздар Кингс-парктегі Элиза тауының жартасына ғана тән. Ваугал – нунгар халқының басты рухы, ол Радуга жыланы, жылан тәрізді Арман уақытындағы жаратылыс, тіршілік беруші ретінде танылады. Ваугал өзенін жасаған кезде демалыс орны болғандықтан, Елиза тауының етегіндегі бұл жер аборигендер үшін зор маңызға ие.

Колониалдық өзара іс-қимыл

1834 жылы қасиетті орын туған жергілікті тайпаларды оқыту лагері ретінде қарастырылды.

Колонизация (1827-1900)

"HMS Success" кемесінің командирі капитан Джеймс Стирлинг 1827 жылы болашақ колония құру ниетімен Сван өзенін қарап шықты. Елиза тауының шыңына көтерілгенде, ол айналасындағы жер, ирек өзен және қашықтағы таулардың "өте әдемі" екенін айтқан деседі. Нунгар ақсақалы Йельгонга жаңа келгендерді қабылдаған деген болжам бар, содан кейін Стирлинг 1829 жылдың 1 маусымында Пертте Батыс Австралия колониясын құрды. 1832 жылы Бас геодезист Джон Септимус Роу Елиза тауында ағаш кесуге рұқсат бермей, оны қоғамдық пайдалану үшін сақтап қалу керектігін мәлімдеді. Бірақ, колониядан жасалған алғашқы экспорт 1836 жылы Елиза тауынан алынған жарра ағашы болды. 1896 жылы Елиза тауының беткейіндегі учаскелердің жоғарғы бөліктері Перт паркіне қосылды, кейін ол Кингс паркі деп аталды. Жергілікті нунгар өнерінің элементтері жолдың дизайнына металл суреттері түрінде және Бедавонг деп аталған жолдың соңындағы сатылы сахналық алаңға енгізілген.

Бидавонг

Бидавонг – «той» немесе «жиын орыны» деген мағына беретін тас амфитеатр. Ол Федерациялық жолдан батысқа қарай, Маунт Элиза таулы жазығында орналасқан. Бұл орын 2003 жылы нунгар мәдени шараларын және келушілерге арналған іс-шараларды өткізу үшін салынды.

Ескерткіштер

Батыс Австралия соғыс ескерткіші Элиза тауының ең биік нүктесінде орналасқан. Оны 1929 жылғы 24 қарашада штат губернаторы сэр Уильям Кэмпион ашты. Ол, қызметте немесе қызметтен тыс қаза тапқандардың есімдері жазылған лоджиямен оралып, граниттен жасалған обелиск (кенотаф) ретінде сипатталады. Кенотафтан өзге, Кингс паркіндегі ескерткіш аймағына көрініс алаңы, естелік оты және ойсу алаңы кіреді. Кенотафқа 7000-нан астам әскери қызметкердің есімдері жазылған. Бұл ескерткішке әр жылы Анзак күні таңындағы қызмет кезінде 40 000-нан астам адам келеді.

Қойма

1895 жылы "Элиза тауының қоғамдық саябағы" деп аталған жердің бір бөлігі мемлекеттік саябақтан бөлініп алынды. Осы жерде Перт қаласын сумен қамтамасыз ету үшін Элиза тауы суқоймасының құрылысы басталды. Бұл бастапқы суқойма 1935 жылы Перт сумен жабдықтау жүйесінің маңызды бөлігі болып табылатын жаңа суқоймалар салу үшін бұзылды. 1986 жылы салынған алғашқы тоғанның сыйымдылығы [көрсетілмеген], екіншісі 1901 жылы [көрсетілмеген], үшіншісі 1912 жылы [көрсетілмеген] және төртіншісі 1924 жылы [көрсетілмеген] сыйымдылыққа ие болды. 1934 жылы 1-ші және 2-ші тоғандар біріктіріліп, [көрсетілмеген] сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Элиза тауы – Виктория суқоймасының жұмысын қамтамасыз ететін сервистік суқойма.