Кіріспе

Заңсыз ұстауға қарсы сот шарасы – заңдық термин.

Хабеас корпус (/audio=En ca habeas corpus. ogg/'/h//eɪ//b//i//ə//s// /'/k//ɔr//p//ə//s/; ортағасырлық латын тілінен) – заң бойынша, егер адам заңсыз ұсталса немесе бас бостандығы шектелсе, сотқа хабарлау құралы. Осы арқылы сот адамды ұстап отырғанға (әдетте түрме қызметкеріне) ұсталғанды сотқа әкелуді бұйырып, ұстаудың заңдылығын тексеруді сұрауға болады. XVIII ғасырда Уильям Блэкстон хабеас корпус жарлығын «заңсыз ұстаудың барлық түрлеріне қатысты маңызды және тиімді құрал» деп сипаттаған. Мысалы, испан тілінде сөйлейтін кейбір елдерде заңсыз қамауға алуға қатысты баламалы шара – ампаро де либертад («бостандыққа қорғау»). Хабеас корпустың белгілі бір шектеулері бар. Өтініш беруші адамның заңсыз ұсталғанына күмәнді емес дәлелдер келтіруі керек. Процедуралық құрал ретінде, ол ұстау заңды процестің бұзылуы салдарынан болған жағдайларда қолданылады, бірақ процестің өзінің заңдылығы күмәнді болғанда қолданылмайды. Кейбір елдерде соғыс немесе төтенше жағдай кезінде бұл жарлық уақытша немесе толығымен тоқтатылған, мысалы, Ұлыбританияда 1794 жылғы Хабеас Корпус Тоқтату Актісі және АҚШ-та 1863 жылғы Хабеас Корпус Тоқтату Актісі арқылы. Дегенмен, хабеас корпусқа арыз беру құқығы адамның бостандығын қорғаудың ең тиімді жолы ретінде ұзақ жылдар бойы бағаланып келеді. Ағылшын құқықшысы Альберт Венн Дайси британдық Хабеас Корпус Актілерінің «ешқандай қағиданы жарияламайды және ешқандай құқықты анықтамайды, бірақ олар жеке адамның бостандығына кепілдік беретін жүздеген конституциялық ережелерге тең» екенін жазған. Хабеас корпус жарлығы «ерекше», «жалпы құқық» немесе «прерогативтік жарлықтар» деп аталатын құралдардың бірі болып табылады, оларды тарихи түрде ағылшын соттары патша атынан төменгі соттар мен мемлекеттік органдарды бақылау үшін шығарған. Басқа да осындай прерогативтік жарлықтардың ішінде quo warranto, prohibito, mandamus, procedendo және certiorari ең көп таралғандары. Мұндай өтініштерді қарау процесі азаматтық немесе қылмыстық емес, себебі ол биліктің жоқтығын болжамдайды. Жауапкер лауазымды тұлға өзінің қандай да бір әрекет жасауға немесе жасалмауға құқылы екенін дәлелдеуі керек. Егер дәлелдеме келтірмесе, сот өтініш берушінің пайдасына шешім қабылдауы керек, ол мүдделі тарап емес, кез келген адам болуы мүмкін. Бұл азаматтық процестегі өтініштен өзгеше, онда өтініш берушінің талап етуге құқығы болуы керек және дәлелдеу жүгі оның үстіне жүктеледі.

Ұқсас атаудағы ордерлер

Бұл жазбаның толық атауы көбінесе оны басқа ежелгі жазбалардан, соның ішінде habeas corpus деп аталатын жазбалардан ажырату үшін қолданылады. Оларға мыналар жатады:
Habeas corpus ad deliberandum et recipiendum: сот ісін жүргізу үшін қылмыс жасалған жердегі сотқа басқа округтен айыпталушыны әкелуге, немесе тікелей айтқанда, шешімді "қарастыру және қабылдау" мақсатында оны ұстап қайтаруға арналған жазба. ("Экстрадиция")
Habeas corpus ad faciendum et recipiendum (хабеас корпус кум кауза деп те аталады): жоғары соттың төменгі соттың бұйрығымен ұсталған адамды "себептерімен" бірге қайтаруға күзетшіге берген бұйрығы, мақсаты – жоғары соттың шешімін "алу" және оның бұйрығын "орындау".
Habeas corpus ad prosequendum: сотталушыны сот алдында "құжаттама бойынша іс қозғау" мақсатында тұтқынмен бірге қайтаруға бұйрық.
Habeas corpus ad respondendum: сотталғанға соттағы жаңа іске "жауап беруге" мүмкіндік беру үшін қайтаруға бұйрық.
Habeas corpus ad testificandum: "куәлік беру" үшін тұтқынды алып қайтаруға бұйрық.

Ортағасырлық Каталония мен Бискайдегі прецеденттер

Алғашқы жазбадағы тарихи сілтемелер 12 ғасырдағы англосаксон заңдарынан басталады, ал осы құқыққа сілтеме жасайтын алғашқы құжаттардың бірі – ағылшын Парламентінің 1679 жылғы заңы. Дегенмен, Каталонияда 1428 жылдан бері Арагон тажының Furs de les Corts жинағындағы recurs de manifestació de persones (адамдардың наразылық білдіруіне шағымдану) туралы сілтемелер, сондай-ақ Бискай лордтығының заңында (1527) осы терминге қатысты кейбір сілтемелер бар.

Австралия

Хабеас корпустың процессуалды құрал ретінде қолданылуы Австралияның ағылшын құқығы мұрасының бір бөлігі болып табылады. 2005 жылы Австралия Парламенті Австралияның Терроризмге қарсы заңы 2005 жылғысын қабылдады. Кейбір құқық сарапшылары актінің конституциялықтығына күмән келтірді, өйткені ол хабеас корпустың мүмкіндіктерін шектеді.

Канада

Хабеас корпус құқығы Канадаға мұра болып қалған британдық құқықтық дәстүрдің бір бөлігі болып табылады. Бұл құқықтар ортақ құқықта бар және «Құқықтар мен бостандықтар туралы» Хартияның 10(с) бабында бекітілген, онда «әрбір адам тұтқындалғанда немесе қамауға алынғанда, қамаудың заңдылығын хабеас корпус арқылы тексеруге және қамау заңсыз болса босатылуға құқылы» делінген. Канададағы хабеас корпус тесті Mission Institution v Khela ісінде Канада Жоғарғы Сотымен былайша белгіленді: Хабеас корпусқа қатысты өтініш сәтті болуы үшін келесі талаптар орындалуы тиіс. Біріншіден, өтініш беруші [яғни, хабеас корпуспен қарауды сұрап отырған адам] бостандығынан айырылғанын дәлелдеуі керек. Бостандығынан айырылғандығы дәлелденгеннен кейін, өтініш беруші оның заңдылығына күмән тудыратын негізді ұсынуы керек. Егер өтініш беруші мұндай негіз ұсынса, жауапкершілік жауапкершілікке тартылған органдарға [яғни, өтініш берушіні қамауға алған тұлғаға немесе мекемеге] бостандығынан айырудың заңдылығын көрсету міндеті жүктеледі. Канада тарихында сот бұйрығының күшін тоқтату бірнеше рет болған. 1970 жылғы Қазан дағдарысы кезінде Канаданың генерал-губернаторы Квебек кабинетінің өтініші бойынша премьер-министр Пьер Трюдоның конституциялық кеңесі негізінде соғыс шаралары заңын қолданды. Бұл заң Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс, славян және украин канадалықтарының, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс канадалықтарының, итальян канадалықтарының және жапон канадалықтарының интернациясын ақтау үшін де пайдаланылды. Фениан көтерілісі кезінде Форт-Эри шайқасынан (1866) кейін бұл бұйрық бірнеше жылға тоқтатылды, бірақ бұл тоқтату тек Томас Д’Арси МакГиге жасалған қастандыққа күдік келтірілгендерге ғана қатысты. Сотқа жүгінуге басқа тиісті шаралар болмаған жағдайда болады. Алайда, жоғары сотқа басқа шаралар бар болған жағдайда да, сот бұйрығын беру құқығы бар (May v Ferndale Institution ісін қараңыз). Қылмыстық кодекске сәйкес, егер заңмен белгіленген шағымдану құқығы болса, ол қолданылған немесе қолданылмаған болса да, бұл бұйрық көбінесе қолжетімді емес.

Франция

1789 жылы Томас Джефферсонмен бірлесіп Лафайетт жасаған Адам және азамат құқықтары Декларациясындағы негізгі адам құқығы ретінде, еріксіз қамауға алудан қорғану шаралары Франция Конституциясында бекітілген және Қылмыстық кодексте реттеледі. Бұл кепілдіктер Германияда, АҚШ-та және бірнеше Достастық елдеріндегі Habeas Corpus ережелерімен теңдес кепілдіктерге ие. Француздық есеп беру жүйесі заңды бұзған немесе оны орындамаған министрлерге, полиция қызметкерлеріне және азаматтық және сот органдарына қатаң жазалар белгілейді. [1789] Декларациясының 7-бабында: «Ешбір адам заңмен көзделмеген және осы заңмен белгіленген тәртіппен болмаса, айыпталуға, қамауға алуға немесе ұстауға болмайды» делінген. Конституцияда «Ешкім де еркінен айырылмайды. Жеке бостандықтың кепілі – сот билігі, заңда белгіленген шарттармен осы қағиданың сақталуын қамтамасыз етеді» делінеді. Оның 5-бабында әркімнің бостандыққа құқығы бар екендігі және адамдардың бостандығынан айыруға және қамауға алу жағдайында іс жүргізу шараларын қолдануға болатын жағдайлар көрсетілген. Атап айтқанда, «күргізу немесе қамауға алу арқылы бостандығынан айырылған әркім сот арқылы қамауға алудың заңдылығын жылдам қарауға және қамауға алу заңсыз болған жағдайда босатуға құқылы» делінеді. Франция мен АҚШ Элеонора Рузвельт басқарған халықаралық командада өзара тиімді ынтымақтастықпен жұмыс істеді, бұл команда Адам құқықтарының жалпыға ортақ Декларациясын жасады. Француз судьясы және Нобель сыйлығының лауреаты Рене Кассен алғашқы жобаны дайындап, еріксіз қамауға алуларға қарсы шықты. Рене Кассен мен француз командасы кейіннен Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау жөніндегі Еуропалық конвенцияда бекітілген Habeas Corpus ережелерін жақтады.

Германия

Германияда заңсыз ұстаудан қорғауға конституциялық кепілдіктер бар және олар заңда белгіленген тәртіппен іске асырылды, бұл habeas corpus құқығына балама деп санауға болады. Германия Федеративтік Республикасының Негізгі заңының 104-бабының 1-тармағында бас бостандығынан айыру тек арнайы заң негізінде ғана жүзеге асырылуы мүмкін екендігі, сондай-ақ процессуалдық ережелерді де қамтуы тиіс екендігі көрсетілген. 104-баптың 2-тармағында әрбір ұсталған адам ұсталған күнінен кейінгі күнінің соңына дейін судьяға жеткізілуі міндетті. Қылмыстық күдікпен ұсталғандарға қатысты, 104-баптың 3-тармағы судьяның күдіктіге тыңдау өткізуін талап етеді, осылайша ұстаудың заңдылығын анықтауға болады. Жеке тұлғаларды ұстау және қамауға алу билігінің өкілеттіктерін шектеу, сондай-ақ Негізгі заңның 2-бабының 2-тармағынан туындайды, ол бостандыққа кепілдік береді және кез келген бас бостандығынан айыру үшін заңмен бекітілген рұқсатты талап етеді. Бұған қоса, Негізгі заңның бірнеше баптары осы мәселеге қатысты. Олардың ең маңыздылары – 19-бап, ол Негізгі заңмен кепілдендірілген негізгі құқықтарды бұзу үшін заңдық негізді талап етеді және сот қарауына кепілдік береді; 20-баптың 3-тармағы, ол заң үстемдігін қамтамасыз етеді; және 3-бап, ол теңдікке кепілдік береді. Атап айтқанда, заңсыз ұстауға шағымдану құқығын қамтамасыз ету конституциялық міндеттілік ретінде Негізгі заңның 19-бабының 4-тармағында көзделген: «Егер мемлекеттік билік кез келген адамның құқығын бұзса, ол сотқа жүгінуге құқылы. Егер басқа құзырет белгіленбесе, шағымды жалпы сотқа беруге болады».

Үндістан

Үндістан Республикасында Жоғарғы Сот пен Жоғарғы соттар, сәйкесінше, Үндістан Конституциясының 32 және 226-баптарында қарастырылған хабеас корпус жарлығын шығаруға уәкілетті. (III бөлім) берілген құқықтарды қорғау үшін Жоғарғы Сотқа тиісті тәртіппен жүгіну құқығы кепілдендіріледі. (2) Жоғарғы Сотқа (III бөлім) берілген кез келген құқықты қорғау үшін хабеас корпус, мәндібус, тыйым салу, куо варранто және сертификат сияқты жарлықтарды қоса алғанда, қажет болған жағдайда нұсқаулар, бұйрықтар немесе жарлықтар шығару өкілеттігі беріледі. 1948 жылдың 9 желтоқсанында Конституциялық Ассамблеяның отырысында Х.В. Камат 32-баптағы нақты жарлықтарға сілтеме жасауды алып тастауды ұсынды, мұндай сілтемелер судьялардың болашақта жарлықтардың жаңа түрлерін құруын шектеуі мүмкін деп алаңдады. Ал Конституциялық Комиссия төрағасы Д.Б.Р. Амбедкар хабеас корпус сияқты жарлықтар Үндістанның құқықтық жүйесінің бөлігі екенін, бірақ қолданыстағы жарлықтар заңнамалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін екенін, яғни заң шығарушы орган, әсіресе көпшілік дауыспен, тиісті заңдарға түзетулер енгізе алатынын, бұл хабеас корпус сияқты жарлықтардың тоқтатылуына әкелуі мүмкін екенін атап өтті. Алайда, Конституция қабылдағаннан кейін, жарлықтарға нақты сілтемелер енгізілгендіктен, ешбір заң шығарушы орган оларды оңай жоюға батыл болмайды, өйткені Конституция Жоғарғы Сотқа оларды шығаруға құқық береді. Үндістанның сот жүйесі көптеген істерде заңсыз ұсталған адамды босату үшін хабеас корпустың көмегіне жүгінген. Үндістанның сот жүйесі дәстүрлі түрдегі «локус станди» доктринасынан бас тартып, ұсталған адам өтініш беруге жарамсыз болған жағдайда, кез келген басқа адам оның атынан өтініш бере алады. Соңғы уақыттарда Үндістанның сот жүйесінің шаралары арқасында хабеас корпусының қамтитын аумағы кеңейді. Көбінесе басқа юрисдикцияларда бұл жарлық полиция органдарына бағытталған. Мемлекеттік емес органдарға қатысты қолданылудың себебі екі жағдайда көрінеді: 1898 жылғы Корольдік соттағы «Ex Parte Daisy Hopkins» ісінде Кембридж университетінің прокторы Хопкинстің юрисдикциясынан тыс ұстап, тұтқындады, нәтижесінде Хопкинс босатылды, және «Somerset v Stewart» ісінде, қожайыны Лондонға көшіп келген африкалық құл босатылды. Мысалы, 2009 жылдың қазан айында Карнатака Жоғарғы соты Каннур ауданынан келген мұсылман жігітіне үйленген қыздың ата-анасы берген хабеас корпус өтінішін қарады. 1976 жылы хабеас корпусы Раджан ісінде қолданылды, ол Үндістандағы жалпыға ортақ төтенше жағдай кезінде жергілікті полицияда ұсталғанда азапталған студент еді. 2014 жылдың 12 наурызында Субрата Ройдың адвокаты бас судьяға хабеас корпус өтінішімен жүгінді. Бұл өтінішті әлеуметтік белсенді Анна Хазаренің түрмеге қамалуына наразылық білдіру үшін «Panthers Party» партиясы да берді.

Ирландия

Ирландия Республикасында хабеас корпус жарлығы жалпы құқықта және 1782 және 1816 жылғы Хабеас Корпус заңдарында қолжетімді. Хабеас корпустың теңдес құралы 1937 жылғы Конституцияның 40-бабында да кепілдендірілген. Бұл бап «ешбір азамат заңға сәйкес болмаса, жеке бостандығынан айырылмайды» деп кепілдік береді және Жоғарғы Соттың кез келген адамның қамауда ұсталуының заңдылығын тексеруге арналған ерекше процедурасын сипаттайды. Онда латын тіліндегі «habeas corpus» термині жоқ, бірақ ағылшын тіліндегі «produce the body» фразасы бар. 40.4.2°-бапта тұтқын немесе оның атынан әрекет ететін кез келген адам заңсыз қамауға алу туралы Жоғарғы Сотқа (немесе Жоғарғы Соттың кез келген судьясына) шағымдануға құқылы. Сот бұл мәселені «тезірек» тергеп, сотталушыдан тұтқынды сотқа алып келуін және оның қамауға алыну себептерін көрсетуді талап етуі мүмкін. Сот тұтқынның заңды түрде ұсталғанына көз жеткізбесе, оны дереу босатуға тиіс. Бұл құрал мемлекеттік тұтқындарға ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғалармен заңсыз қамауда ұсталған адамдарға да қолданылады. Алайда, Конституцияда бұл процедура соғыс немесе қарулы көтеріліс кезінде Қорғаныс күштеріне қатысты міндетті емес деп көрсетілген. 40.4.2-баптың толық мәтіні төмендегідей:

Кез келген адамның өзі немесе оның атынан Жоғарғы Сотқа немесе оның кез келген судьясына осындай адамның заңсыз қамауда ұсталғаны туралы шағым берілген жағдайда, Жоғарғы Сот және осындай шағым берілген әрбір судья аталған шағымды дереу тергеп, осындай адамды белгіленген күні Жоғарғы Сотқа алып келуді және оның қамауда ұсталу негіздерін жазбаша растауды бұйыруы мүмкін, ал Жоғарғы Сот, осындай адам сотқа әкелінгеннен кейін және оны қамауда ұстаған адамға қамауға алуды негіздеу мүмкіндігі бергеннен кейін, егер ол заңға сәйкес қамауда ұсталды деп қанағаттанбаса, мұндай адамды осындай қамаудан босатуды бұйыруы тиіс. [қосымша]

1922 жылы мемлекет Ұлыбританиядан бөлінген кезде хабеас корпус жарлығы ирландиялық құқықтың бір бөлігі ретінде сақталды. Хабеас корпустың теңдес құралы 1922 жылы қабылданған Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясының 6-бабында да кепілдендірілген. Бұл баптың мәтіні 1937 жылы оны алмастырған қазіргі Конституцияның 40.4-бабына ұқсас. 40-бап пен 1782 және 1816 жылғы Хабеас Корпус заңдары арасындағы қатынас белгісіз, ал Форд пен Леонард «40-баптың осы заңдарды алмастырған деңгейі әлі анықталған жоқ» деп жазады. The State (Ahern) v. Cotter (1982) ісінде Уолш судья пікір білдірді, Хабеас Корпус заңдарында көрсетілген ежелгі жарлық ирландиялық құқықта 40-бапта көзделгеннен бөлек құрал ретінде сақталады. 1941 жылы 40-баптың процедурасы Екінші түзетумен шектелді. Түзетуге дейін тұтқынның кез келген Жоғарғы Сот судьясына өзінің қамауда ұсталуы туралы тергеу жүргізуді және қалаған Жоғарғы Сот судьяларына жүгіну құқығы болды. Егер тұтқын өзінің қамауда ұсталуын Жоғарғы Сотта сәтті шағымдаса, ол дереу, шартсыз босатылуға құқылы болды. Екінші түзетуде тұтқынның тек бір судьяға жүгіну құқығы бар екендігі және Жоғарғы Соттың төрағасы үш судьядан тұратын судьяны немесе алқаны таңдау құқығы бар екендігі көрсетілді. Егер Жоғарғы Сот заңның конституциялық емес екендігіне байланысты тұтқынның қамауда ұсталуын заңсыз деп тапса, судья мәселені Жоғарғы Сотқа жолдауы керек, ал Жоғарғы Соттың шешімі шыққанға дейін тұтқын тек кепілдікпен ғана босатылуы мүмкін. Сотқа дейінгі ұстауға мемлекеттің өкілеттігі 1996 жылы он алтыншы түзетумен кеңейтілді. 1965 жылы Жоғарғы Сот О'Каллахан ісінде конституциялық талап бойынша қылмыс жасады деп айыпталған адамға кепілден бас тартуға болады, егер ол қашуы немесе куәгерлерге немесе дәлелдерге кедергі келтіруі мүмкін болса ғана. Он алтыншы түзетуден бастап сот адамның бұрын кепілдікпен босатылған кезде ауыр қылмыс жасағанын ескеруге мүмкіндік берді.

Италия

Өз бетімен қамауға алудан босату құқығы Италия Конституциясының 13-бабында кепілдендірілген, онда былай делінген: Жеке бостандық қол сұғылмастан сақталады. Ешкімді сот билігінің себебін көрсететін бұйрығы бойынша және заңда белгіленген жағдайларда және тәртіппен ғана ұстауға, тексеруге, тінтіп қарауға немесе кез келген түрде жеке бостандығын шектеуге болмайды. Ерекше жағдайларда және заңмен нақты анықталатын қажеттілік және шұғылдық жағдайларында полиция 48 сағат ішінде сотқа бекітуге жіберілетін, ал келесі 48 сағат ішінде бекітілмеген жағдайда күшін жоятын және жарамсыз деп есептелетін уақытша шаралар қабылдауы мүмкін. Жеке бостандығы шектелген адамға қатысты кез келген физикалық және рухани зорлық-зомбылық қылмыс жасау жазаланады. Алдын ала ұстаудың ең ұзақ мерзімі заңмен белгіленеді. Бұл полиция жасаған әрбір ұстау 48 сағат ішінде сотта бекітілуі керек дегенді білдіреді. Сонымен қатар, егер ұсталған адам заңды түрде ұсталса, ол ұстауды қайта қарау үшін басқа сотқа, Қайта қарау сотына (Tribunale del Riesame, сондай-ақ Азаттық соты, Tribunale della Libertà деп те аталады) жүгінуге құқылы.

Макао

Макаода тиісті ереже 1996 жылы португалдық билік кезінде қабылданған Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 204-бабында қарастырылған. Хабеас корпус істері Соңғы инстанция сотында қаралады. Макаодағы 3/2008 ісі ерекше жағдай болып табылады.

Малайзия

Малайзияда habeas corpus құқығы федералды конституциямен кепілдендірілген, бірақ аталымымен емес. Малайзия Конституциясының 5(2)-бабында: «Егер жоғары сотқа немесе оның кез келген судьясына адамның заңсыз ұсталғаны туралы шағым түсірілсе, сот осы шағымды қарастырып, ұстаудың заңды екеніне көз жеткізбесе, оны сотқа жеткізіп, босатуға бұйрық беруі тиіс» делінген. 1960 жылғы Ішкі қауіпсіздік туралы заң сияқты бірнеше заңдар әлі де сотсыз ұстауға рұқсат беретіндіктен, мұндай жағдайларда бұл рәсім, әдетте, ұстау туралы бұйрық беру кезінде процедуралық қателік болғандығы дәлелденсе ғана тиімді болады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда хабеас корпус үкіметке немесе жеке тұлғаларға қарсы қолданылуы мүмкін. 2006 жылы күтім туралы даудан кейін баланың анасының әкесі оны ұрлап кеткен деген күдік туды. Әкесі анасына, әкесіне, әжесіне, бүгінге дейін жеткен әжесіне және баланың ұрлануына көмектескен деген күдікпен тағы бір адамға қарсы хабеас корпус ісін бастады. Анасы баланы сотқа ұсынбағандықтан соттың қарама-қайшылығы үшін қамалды. 2007 жылдың қаңтар айының соңында әкесі баламен бірге келгеннен кейін ол босатылды.

Пәкістан

Сотқа жүгіну туралы жарлық шығару – Пәкістанның жоғары соттарының ерекше құзыреті болып табылады. Хабеас корпусты Пакистанның кез келген провинциясының жоғары соты шығаруға құқылы. 1973 жылғы Пәкістан Ислам Республикасы Конституциясының 199-бабы хабеас корпустың жарлығын шығаруды нақты регламенттейді, сондай-ақ соттарға осы құқықты жүзеге асыруға өкілеттік береді. Конституцияның 199-бабына сәйкес, "Егер Жоғарғы сот заңмен басқадай тиісті шаралар қарастырылмағанына көз жеткізсе, кез келген адамның өтініші бойынша, соттың аумақтық юрисдикциясындағы қамауда ұсталған адамды сотқа әкелу туралы бұйрық бере алады, осылайша сот оның заңды негізсіз немесе заңсыз ұсталмағанына көз жеткізеді". Ерекше конституциялық құзыреттің маңызды белгісі – мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларын олардың өкілеттіктері шегінде ұстау. Жоғары сот алдына қойылған мәселені қарау құзыретін алғаннан кейін, оның алдында көтерілген мәселенің сотта қаралуы ешқандай күмәнді тудырмайды. Пәкістанның Жоғарғы соты "заңсыз түрде" деген сөздердің қолданылуы, егер заң мұндай қамауға алуға рұқсат берсе, соттың осы биліктің дұрыс пайдаланылғанын тексеруге мүмкіндік беретінін нақты айтты. Осылайша, сот қабылданған әрекеттің ниетін де тексеруге құқылы.

Филиппиндер

Филиппин конституциясының Құқықтар туралы жарлығында хабеас корпус АҚШ Конституциясында қолданылғандармен дерлік толық сәйкес терминдермен кепілдендірілген. Филиппин Конституциясының 3-бабы, 15-тармағы "Халық қауіпсіздігі талап ететін жағдайларда, жаулап алу немесе бүлік болған кезде ғана хабеас корпус бұйрығының артықшылығы тоқтатылуы мүмкін" деп белгілейді. 1971 жылы Плаза Мирандадағы жарылыстан кейін Фердинанд Маркос басқарған Маркос әкімшілігі, 21 тамыздағы оқиғалар үшін Филиппин коммунистік партиясын кінәлап, жаңадан басталып келе жатқан бүлікшілікті тоқтату мақсатымен хабеас корпусты тоқтатты. Көптеген адамдар бұл шараны әскери жағдайдың алғы құбылысы деп сарды. Алайда, кеңінен тараған наразылықтардан кейін Маркос әкімшілігі бұл бұйрықты қайта қолдануға шешім қабылдады. 1972 жылы Маркос әскери жағдай жариялағанда бұл бұйрық тағы да тоқтатылды. 2009 жылдың желтоқсанында Магуинданаода хабеас корпус тоқтатылды, себебі президент Глория Макапагал Арройо провинцияны әскери жағдайға енгізді. Бұл Магуинданаодағы жаппай қырғынға жауап ретінде жасалды. 2016 жылы президент Родриго Дутерте хабеас корпусты тоқтатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2017 жылдың 23 мамырында Филиппин уақыты бойынша сағат 22:00-де президент Родриго Дутерте, ИСИЛ-мен байланысы бар террористік ұйым – Мауте тобының жасаған шабуылдарына байланысты, 60 күнге Сулу және Тави-Тави аралдарын қоса алғанда, Минданао аралының барлық бөлігінде әскери жағдай жариялады. Бұл жариялау бұйрықты тоқтатты.

Шотландия

Шотландия Парламенті 18 ғасырда habeas corpus құқығына тең әсер ететін заң қабылдады. Бұл қазірде 1701 жылғы 6-тарау Қылмыстық іс жүргізу туралы заң ретінде белгілі. Ол бастапқыда «Заңсыз қамаудың алдын алу және сот процестерін орынсыз кешіктіруге қарсы заң» деп аталды. Оның кейбір бөлімдері жойылғанмен, ол әлі де қолданыста.

Испания

Испанияның қазіргі Конституциясында "Заңсыз қамауға алынған кез келген адамды сот органдарына дереу тапсыруды қамтамасыз ету үшін habeas corpus рәсімі заңмен белгіленеді" делінген. Бұл рәсімді реттейтін заң – 1984 жылғы 24 мамырдағы Habeas Corpus туралы заң, ол тұтқынға алынған адамның өзі немесе үшінші тұлға арқылы заңсыз қамауға алынғанын мәлімдеп, судья алдына келуді сұрауға құқығы бар екенін көздейді. Өтініште қамаудың заңсыз деп есептелу себептері нақты көрсетілуі керек, мысалы, тұтқынды ұстап тұрған адамның заңдық өкілеттігі жоқ, тұтқынның конституциялық құқықтары бұзылған немесе оған қатыгездік көрсетілген болуы мүмкін. Судья қажет болған жағдайда қосымша ақпарат сұрап, habeas corpus бұйрығы шығара алады, онда тұтқынды ұстаған адам 24 сағат ішінде тұтқынды судья алдына әкелуге міндетті. Тарихи тұрғыдан алғанда, Испанияның көптеген аймақтарында habeas corpus-қа балама құқықтық шаралар болған, мысалы, Арагон тәжінің manifestación құқығы немесе Бискайдегі Ағаш құқығы.

Тайвань

Хабеас корпус Қытай Республикасы Конституциясының 8-бабында нақты көрсетілген, онда кез келген адам өзі үшін немесе басқа адам үшін хабеас корпус талапнамасын беруге құқылы, егер оны соттан басқа кез келген ұйым немесе жеке тұлға ұстап отырса. Сондай-ақ, соттар мұндай талапнаманы қабылдаудан бас тартпауы керек, сондай-ақ ұстауды ұстаған адамға тергеп, есеп беруді бұйырмауы керек; ұстауды ұстаған адам 24 сағат ішінде ұсталған адамды кез келген шартсыз сотқа жеткізуі тиіс, ал ұстау заңсыз деп табылса, ұсталған адам сол жерде босатылады. Бұл бап Хабеас корпус туралы заңмен күшін арттырылды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттары habeas corpus құқығын ағылшын ортақ құқығынан мұра етті. Англияда бұл жарлық монархтың атынан шығарылатын. Американың алғашқы он үш колониясы тәуелсіздік жариялап, халық егемендігіне негізделген республикаға айналғанда, кез келген адам халық атынан мұндай жарлықтарды бастау құқығына ие болды. АҚШ Конституциясы habeas corpus рәсімін Бірінші баптың 9-тарауында орналасқан Тоқтату туралы ережеде (2-тармақ) нақты көрсетеді. Онда былай делінген: "Халық қауіпсіздігіне қатысты бүлік немесе басқыншылық жағдайы болмаса, habeas corpus құқығын тоқтатуға болмайды". Habeas corpus ad subjiciendum жарлығы – қылмыстық емес, азаматтық іс, онда сот тұтқынның қамауда болуының заңдылығын тексеріп біледі. Әдетте, habeas corpus ісі сотталушыға жаза тағайындаған соттың соттылық құқығы мен өкілеттігі болған-болмағанын немесе сотталушының жаза мерзімі аяқталған-аяқталмағанын анықтау үшін қарастырылады. Habeas corpus сондай-ақ сотқа дейінгі ұстау немесе депортация ісі бойынша АҚШ Иммиграция және кедендік бас басқармасының ұстауы сияқты басқа да қамау түрлерін шабу үшін заңдық құрал ретінде қолданылады. Президенттер Авраам Линкольн мен Улисс Грант Азаматтық соғыс және Қайта құру кезеңінде белгілі бір жерлерде немесе жағдайларда habeas corpus-ты тоқтатты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде президент Франклин Рузвельт habeas corpus-ты тоқтатты. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін президент Джордж Буш Гуантанамодағы тұтқындарды habeas corpus юрисдикциясынан тысқа шығаруға тырысты, бірақ АҚШ Жоғарғы Соты Бумедиен против Буш ісінде бұл әрекетті жоққа шығарды.

Бискай

1526 жылы Бискай лордығының Фуэро Нуэвосы (Жаңа Жарғысы) аталған аумақта хабеас корпустың бір түрін орнатып, қазір Испанияның құрамына кіретін аймаққа қолданылды. 1451 жылғы Фуэро Вьехоның (Ескі Жарғы) қайта қаралымы ортағасырлық дәстүрді заңдастырды, соған сәйкес ешбір адам Герниканың шетінде орналасқан, барлық Бискай лордығының заңдары қабылдалған ата-бабалардың киелі ағашы – Герника ағашына шақырылмайынша, өздігінен ұсталмайды. Жаңа Жарғыда ешкімді сот шешімісіз (9-тараудың 26-заңы) немесе қарыздар бойынша (16-тараудың 3-заңы) ұстауға болмайды деп ресми түрде бекітілді. Бұл ретте, заңмен қамтамасыз етілген сот процесі мен хабеас корпустың бір түрі енгізілді: ешкім Герника ағашына шақырылмай және аталған шақыруға жауап беруге 30 күн берілмей тұтқындалмайды. Ағаш астына келген соң, оларға тағылған айыптаулар мен барлық дәлелдер ұсынылып, өздерін қорғау мүмкіндігі берілуі керек еді (9-тараудың 7-заңы). Ешкім сотқа дейін түрмеге жабылмауы керек және бостандығынан айырылмауы керек. Ағымдағы сот процесі аяқталғанша ешкім басқа қылмыс жасады деп айыпталмайды (5-тараудың 5-заңы). Заңсыз тұтқындалғанынан қорқатындар өз құқықтарын қорғау үшін Бискайдың Бас Жиналысының атқарушы органы – Регименто Генералға шағымдана алады. Регименто тұтқынды өздеріне беруді талап етеді, содан кейін тұтқын босатылып, сот процесі күтілген кезде Региментоның қорғауына беріледі. Өзін көрсету құқығына сәйкес, Арагонның Justicia-сы, яғни Арагонның әділеті, омбудсменге ұқсас, бірақ кең өкілеттіктерге ие Арагондық сот органы, судьядан, соттан немесе кез келген лауазымды тұлғадан өзіне көрсетуді, яғни сотталушыны Justicia-ға көрсетуді талап ете алады, осылайша оның құқықтары сақталғанын және сотталғанға дейін оған ешқандай зорлық-зомбылық көрсетілмейтініне кепілдік береді. Justicia шығарылған үкімді тексеруге және оның әділ сот процесінің талаптарына сай келіп-келмейтінін анықтауға құқылы. Егер Justicia қанағаттанбаса, айыпталушыны билік органдарына қайтарудан бас тарта алады. Өзін көрсету құқығы хабеас корпустың қызметін атқарды: Justicia-ға шағым кез келген заңсыз ұстаудан кейін дереу келеді деп білгендіктен, мұндай ұстаулар іс жүзінде заңсыз болып саналды. Сонымен қатар, 1325 жылдан бері Арагонда тыйым салынған азаптау да қолданылмады. Бұл тәжірибе 11 ғасырда Арагон Корольдығы құрылғаннан бері бар, сондықтан ол ағылшын хабеас корпусынан бұрын пайда болған.

Рим-Нидерланд құқығы

Оңтүстік Африкада және құқықтық жүйелері Рим-Голландия құқығына негізделген басқа елдерде interdictum de homine libero exhibendo хабеас корпусқа балама болып табылады. Оңтүстік Африкада бұл құқық Конституцияның құқықтар мен бостандықтар туралы бөлімінде бекітілген, оның 35(2)(d) тармағында әрбір қамауға алынған адамның сотта қамаудың заңдылығын жеке өзі куәландыруға және егер қамау заңсыз болса, босатылуға құқығы бар екендігі айтылған.

Әлемдік хабеас корпус

1950 жылдары американдық заңгер Луис Катнер жеке адамның құқықтарын қорғау үшін хабеас корпустың халықаралық бұйрығын жақтауға кірісті. 1952 жылы ол Чехословакияның коммунистік үкіметі өткен жылы түрмеге қамаған американдық журналист Уильям Н. Оатистің атынан «Біріккен Ұлттар Ұйымының хабеас корпусы туралы өтініші»н берді. Чехословакияның Біріккен Ұлттар Ұйымының хартасы мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясына сәйкес Оатистің құқықтарын бұзғанын және Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы адам құқықтарын бұзу жағдайларында «ішкі билікке» ие екенін көрсете отырып, өтініш Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясына жіберілді. Сондай-ақ, Кутнердің 1962 жылғы кітабында «Халықаралық хабеас корпусы сотының шарты» жобасымен танысуға болады.

Халықаралық адам құқықтары стандарттары

Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 3-бабында "әркімнің өмір сүруге, бостандыққа және жеке басының қауіпсіздігіне құқығы бар" деп көрсетілген. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 5-бабы одан да әрі барып, тұтқындалған адамдардың өз тұтқындалуларына шағымдану құқығын қамтамасыз етеді, 5.4-бапта былай делінген: "Қамауға алу немесе тұтқындау арқылы бостандығынан айырылған әрбір адам сот арқылы оның тұтқындалуының заңдылығы тез арада анықталуын және тұтқындау заңсыз деп табылса, босатылуына бұйрық берілуін талап ете алады."