Кіріспе

Сицилиядағы ежелгі грек қала-мемлекеті Наксос немесе Наксус – Магна Грецияның ежелгі грек қаласы, қазіргі Таормина қаласының жанындағы Сицилияның шығыс жағалауында орналасқан Гиардини Наксос ауданында. Қазылған аумақтар болғанымен, көп бөлігі құрылыс жүргізілмеген күйде сақталған. Қалдықтары қазір көпшілікке ашық, ал орналасқан жердегі мұражайда көптеген археологиялық жәдігерлер қойылған.

Орналасқан жері

Қала ежелгі лава ағынынан пайда болған, қазіргі Скисо мүйісі деп аталатын төменгі, жартасты мүйісті, Acesines (қазіргі Алькантара) өзенінің солтүстігінде алып жатты.

Атауы

Бұл атаудың Грекиядағы Наксостан келген алғашқы отаршылардың шығу тегінен туындағанына күмән келтіруге болмайды. Санта-Венера өзенінің батысындағы үлкен ғибадатханада Енио қадірлі кісіге арналған жазуы бар мәрмәр циппус (немесе киелі тас) 1977 жылы табылғаннан бері бұл мәселе одан да нақтыланды. Мұндағы әріптер грек Наксосының б.з.д. 7 ғасырындағы ерекше жазуымен жазылған.

Қор

Ежелгі жазушылар Наксос Сицилиядағы барлық грек колонияларының ең көнесі болғандығына келіседі; ол 734/5 ж.б.д., Сиракузадан бір жыл бұрын, Наксостан келген колонистер құрған. Сицилиядағы барлық грек қоныстарының ең ертесі ретінде Наксос есімі сақталып келді, осы мақсатта қала сыртында Аполлон Архегетке арналған құрбандық алаңы салынды – ол осы колонияның теңіз саяхатын басқарған қасиетті қамқоршысы еді. Сонымен қатар, Наксос жойылғаннан кейін де ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүр бойынша, Грекияға қасиетті миссиямен баратын немесе Сицилияға оралған барлық теорилер немесе елшілер осы алаңда құрбан шалуға міндетті болды. Жаңа колонияға Грекиядан қоныс аударушылар тез қосылған болуы керек, өйткені құрылғаннан кейін алты жыл өткен соң Наксостағы халкидтер тағы бір колония жіберіп, 730 ж.б.д. Леонтини қаласын (қазіргі Лентини) құрды; одан кейін Катана қаласы да құрылды. Теокл бұл қалалардың оэкисті, яғни танылған негізін қалаушысы болды, ал Еварх, болжам бойынша халкид азаматы, екіншісінің негізін қалады. Страбон мен Сцимн Киос Занклдің (қазіргі Мессина) де Наксос колониясы болғанын айтады, бірақ Тхукидид еңбектерінде мұндай сілтемелер жоқ. Дегенмен, бұл қала халкидтердің колониясы болғандықтан, Наксостан келген қоныс аударушылардың да ана елінен келгендерге қосылған болуы мүмкін. Каллиполис Наксостың колониясы болды және ол да ерте кезеңде тоқтатылды. Оның ертедегі гүлденуінің дәлелі болғанына қарамастан, Наксостың ерте тарихы туралы ақпарат өте аз. Археологиялық зерттеулер қала қабырғалары б.з.д. 6 ғасымының ортасында салынғанын көрсетеді.

Б. з. б. V ғасыр

Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасыр қала үшін өте күрделі кезең болды, бұл археологиялық жазбалармен расталған. Бұл қала б.з.д. 492/1 жылы Геланың деспоты Гиппократпен қоршалып алынып, басып алынған қалалардың бірі болды. 476 жылы ол Сиракузаның Гелонының, содан кейін оның інісі Иероның билігіне өтті. Иерон өзінің билігін нығайту үшін Наксос тұрғындарын Катана тұрғындарымен бірге шығарып жіберіп, Леонтиниде бірге қоныстандырды, ал екі қаланы басқа жақтан келген жаңа қоныс аударушылармен қайта толықтырды. Қала шамамен б.з.д. 470 жылы толыққанды қайта салынды. Жаңа классикалық қала жоспарына дейін архаикалық ғимараттар жүйелі түрде тегістелді: қазба жұмыстары екі қабаттасқан қалалық құрылымды тапты. Наксос аты Сицилияда Хиронның өлімінен кейін болған төңкерістер кезінде нақты айтылмаған; бірақ қала ескі Халкид азаматтарына қайта берілгеніне күмән жоқ, б.з.д. 461 жылы Катанада олардың жағдайы қалпына келтірілді; сондықтан кейінгі кезеңде үш Халкид қаласы – Наксос, Леонтини және Катана достық байланыстармен біріктірілді және Сиракуза мен Сицилияның басқа Дорий қалаларына қарсы тығыз одақ құрды. Осылайша, б.з.д. 427 жылы Леонтиндар Сиракузаның көршілерінен қатты қысым көргенде, олардың Халкид туыстары оларға бар күштерімен көмектесті; ал Лахис пен Хароадес басқаруымен Сицилияға алғашқы афиналық экспедиция келгенде, Наксиандықтар дереу олардың одағына қосылды. Олармен, сондай-ақ теңіздің ар жағындағы Регияндықтармен, Мессанадағы көршілеріне деген дұшмандық оларды афиналықтарға қосылуға итермелеуде маңызды рөл атқарған болуы мүмкін; содан кейінгі қақтығыстар кезінде мессаниялықтар б.з.д. 425 жылы Наксосқа құрлықтан және теңізден күтпеген шабуыл жасағанда, Наксиандықтар оларды қарсы тұрып, шабуылдаушыларға ауыр зиян келтірді. Наксос бұл соққыдан ешқашан толыққанды қалпына келмеді. Сицилияға афиналықтардың үлкен экспедициясы (б.з.д. 415 ж.) үшін Наксиандықтар бірден одақтастығын жариялады, тіпті олардың Региум (қазіргі Реджио ди Калабрия) және Катана қалалары қатыспаса да; олар афиналықтарды жабдықтармен ғана емес, сонымен қатар оларды қалаларына еркін кіргізді. Сондықтан афиналық флот теңізден өткеннен кейін алғаш рет Наксоста тоқтады; кейінірек Фукидид Наксиандықтар мен Катаналықтарды Афиналықтарға жақтасқан Сицилиядағы жалғыз грек қалалары деп атады. Бұл экспедиция сәтсіз аяқталғаннан кейін Халкид қалалары бір уақытқа Сиракузамен соғысқа тартылды, бірақ бұл 409 жылы Карфагендіктердің барлық грек қалаларына төндірген сияқты қауіптің салдарынан тоқтатылды. Олардың осы жағдайдағы ұстанымы Наксиандықтарды Агригентум (қазіргі Агридженто), Гела және Камаринаға ұшыраған тағдырдан сақтады; бірақ олар бұл иммунитеттен ұзақ уақыт бойы пайда көрмеді. Б.з.д. 403 жылы Сиракузалық Дионисий, өзін Карфагеннің күшінен де, ішкі бүліктерден де қауіпсіз санап, Сицилияның Халкид қалаларына қарсы қаруларын бұруға бел буды; және оның генерал Проклдың сатқындығы арқасында Наксостың иесі болды, ол барлық тұрғындарын құл ретінде сатты, қаланың қабырғаларын және ғимараттарын қиратты, ал оның аумағын көрші Сикулдерге берді.

Тауромен

Сикулилер жақын маңдағы Таурус тауында жаңа қоныс құрды, ол біртіндеп Тауромениум (қазіргі Таормина) қаласына өсті. Бұл шамамен б.з.д. 396 жылы болды, және Сикулилер осы бекіністі бірнеше жылдан кейін де өздерінің бақылауында ұстады. Осы аралықта Наксос және Катаниядан қуылған тұрғындар бірігіп, үлкен топ құрады. Б.з.д. 394 жылы региялықтар оларды Мила (қазіргі Милаццо) қаласында қайта қоныстандыруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, себебі оларды мессандықтар қуып шықты. Осыдан кейін олар Сицилияның әртүрлі аймақтарына таралып кетті. Б.з.д. 358 жылы тарихшы Тимейдің әкесі Андромах, аралдың түкпір-түкпірінен Наксиандықтарды жинап, оларды Тауромениумде қоныстандырды, ол ежелгі Наксостың орнына келді. Сондықтан Плиний Үлкені Тауромениумнің бұрын Накс деп аталғанын айтады, бірақ бұл толыққанды дұрыс емес. Жаңа қала тез арада маңызға ие болды. Наксос қаласының орны ежелгі заманда қайтадан мекенделмеген сияқты; алайда Аполлон Архегеттің құрбандық алаңы мен киелі орны оның тұрған жерін көрсете берді, және б.з.д. 36 жылы Сицилиядағы Октавиан мен Секст Помпей арасындағы соғыста еске алынды.

Римдік

Грек қираған орындарының үстіне салынған кейбір кеш римдік құрылыстардың ішінде, тастан табылған мансио және ежелгі стенопостың жалпы бағытын сақтайтын көшелер бар.

Сайт

Қала қабырғалары учаскенің оңтүстігінде көрінеді және б.з.д. 6 ғасырдың ортасында киклоптық көпбұрышты техника қолданылып салынған. Олардың биіктігі 8 метрге дейін жетеді, алғашқы 2 метрі тастан, ал жоғары жағы саз кірпішпен қаланған. Қала шамамен б.з.д. 470 жылы Сиракузаның Иерон I-і тарапынан, алғашқы қаладан өзгеше бағытта жаңа Гипподамиялық тікбұрышты көше жоспарымен толыққандай қайта жаңартылған. Алғашқы қала қиратылып, кейінгі қаланың астында қалған. Тек қасиетті аумақтар, бірнеше ғибадатханалар және кеме жасау шеберханасы басқа бағытта бұзылмай сақталған. Қала жоспары осы типтегі батыстың ең жақсы сақталған мысалдарының бірін көрсетеді. Әр қиылыстың оңтүстік-шығыс бұрышында шаршы негіздер, мүмкін, құрбандық аландары белгіленген. Кеме жасау кешенінің теңіз жағалауындағы фасады қазіргі құмды жағалаудың б.з.д. V ғасырдағы жағалаудан шамамен 180-190 метрге қашықтағанын және теңіз деңгейінің қазіргі деңгейден шамамен 2 метрге жоғары болғанын көрсетеді.

Ақша шығару

Наксостың шеберлікпен жасалған монеталарының көпшілігі б.з.д. 460 жылдан б.з.д. 403 жылға дейінгі кезеңге жатсады, бұл қала тарихындағы ең өркенді уақыт болған болуы мүмкін.