Кіріспе

Монун көлі – Камерунның Батыс провинциясында орналасқан кратерлік көл (маар), Оку жанартаулық аймағында жатыр. 1984 жылдың 15 тамызында көлде лимниктік жарылыс болды, оның салдарынан көп мөлшерде көмірқышқыл газы шығып, 37 адам қаза тапты. Бастапқыда, өлімдердің себебі белгісіз болды және терроризм сияқты нәрселер күдік тудырды. Кейіннен жүргізілген зерттеулер және екі жыл өткен соң Ниос көлінде болған ұқсас оқиға қазіргі күні қабылданған түсіндірмеге жеткізді.

Апат

Бірнеше адам 1984 жылғы 15 тамызда сағат 22:30 шамасында қатты дауыс естігенін хабарлады. Көлдің шығыс бөлігіндегі кратерден газ бұлты шыққандығы айтылды. Нысанды жазық жерде тұратын адамдардың қаза болуы сағат 03:00 мен таңға дейін болған деп саналады. Құрбандардың терісі күйген, бірақ кейіннен бұл "тері зақымдануы" – мысалы, түсінің өзгеруі екені нақтыланды. Көзі куәгерлерінің айтуынша, ақ түсті, тұманға ұқсас бұлтының ащы және қышқыл иісі болған. Көлдің шығыс жағындағы өсімдіктер, болжам бойынша, биіктігіне дейін үлкен толқынмен қалыптасқан. Ниос көлі мен Киву көлімен бірге Монун көлі әлемдегі газдың тереңде ерігендігінің жоғары концентрациясымен және лимникалық жарылысқа қажетті жағдайлардың болуымен ерекшеленетін үш көлдің бірі болып табылады.

Газсыздандыру

1992 жылдың наурыз және сәуір айларында Монун көлінде мұнай өнеркәсібінде белгілі газ көтеру әдісімен алдын ала сынақтар жүргізілді. Бастапқыда суды түбінен тарту үшін сорғы (немесе тіпті сығылған газ инъекциясы) қажет, бірақ көмірқышқыл газы ерітіндіден шыға бастағанда, ол құбырлардағы суда иілімділік тудырады, сыртқы энергия көмегінсіз өзін-өзі қамтамасыз ететін процеске мүмкіндік береді. Жобаға қаражат шектеулі болғандықтан және құрылыс негізінен қолмен жасалғандықтан, жоғары тығыздықты полиэтилен (ЖТПЭ) құбырларын пайдалану туралы шешім қабылданды. Материалдың меншікті салмағы 0,96 кг/л, яғни суда дерлік бейтарап иілімділік. ЖТПЭ пластигі иілгіш, сынғыш емес, химиялық және ауа райының әсеріне төзімді, бұл табиғи газ тарату желілерінде қолданылған материал ретінде дәлелденген. Құбыр стандартты бөліктерден электрлік дәнекерлеу арқылы оңай жиналады және бірнеше резеңке қайықтар мен иілімдердің көмегімен орнатылады. Салмақпен құбыр салға ілініп, маятниктей еркін ілінеді. Өкінішке орай, тереңден көтерілетін оттегісіз су болаттық бөлшектерге қиындық туғызады: коррозия пайда болып, болаттан темірді алып тастайтын сидерит түзіледі. 2003 жылдың ақпан айында апаттың қайталануын болдырмау үшін көліне газ шығару құбыры орнатылды. Газсыздандырудың бастапқы кезеңінде тереңтен алынған судан фонтан пайда болды. Бірақ көлдің терең суы темір(II) иондарына бай, ол уақыт өте келе лимонитке айналады. Көл жергілікті тұрғындардың балық аулайтын орны болғандықтан, газсыздандыру жылдамдығын арттыру алдында жоғары су қабатында темірдің артуының балық өміріне тигізетін әсерін қарастыру қажет болды. 2013 жылдың желтоқсанында газ шығару құбыры күн энергиясымен жұмыс істейтін кішкентай айналмалы сорғымен жаңартылды, себебі құбырдағы көпіршіктердің әсерінен суды өзі көтеру қабілетін жоғалтқан. Жаңа жүйе күніне шамамен 100 м³ суды түбінен шығара алады. Өкінішке орай, бұл газсыздандыру мүмкіндігі бай судың табиғи ағынынан кем, сондықтан қабатталған су деңгейінде қауіпті деңгейдің жиналуын болдырмау үшін тағы екі күн сорғысы қажет.