Кіріспе

Камбоджадағы көл және өзен жүйесі. Тонле Сап ( /t//ɒ//n//l//eɪ// //s//æ//p/; , ; немесе жиі "Ұлы көл" деп аударылады) – Камбоджаның солтүстік-батысында орналасқан көл. Меконг өзені жүйесіне кіретін Тонле Сап Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі тұщы сулы көл және әлемдегі ең бай әртүрлілігі бар, өнімді экожүйелердің бірі. Оның жоғары биоәртүрлілігіне байланысты 1997 жылы ЮНЕСКО оны Биосфералық қорық деп жариялады. XXI ғасырда көл мен оның төңірегіндегі экожүйелерге орманды кесу, инфрақұрылымды дамыту және климаттың өзгеруі салдарынан қысым күшейіп барады.

География

Тонле Сап көлі Меконгтың төменгі жазығының солтүстік-батысында орналасқан, ол Үндістан плитасы мен Еуразия плитасының соқтығысуы және құлауы нәтижесінде пайда болған. Меконгтың төменгі жазығы бұрын шығанақ болған, ал соңғы мұз дәуірінің соңында теңіз деңгейі жылдам көтерілді. Шамамен 7900-7300 жыл бұрынғы кезеңге жататын, Ангкор маңынан табылған өзектің ішіндегі шөгінділерде таядының әсерінен пайдалған қалдықтар, сондай-ақ тұзды батпақтар мен мангр батпақтарының шөгінділері бар, олар 7900-7300 жыл бұрын үңгірлерге жиналған. Сап көлінің шөгінділері де теңіздің әсерін көрсетеді. Меконг дельтасының қазіргі өзен пішіні соңғы 6000 жылда қалыптасқан, ал Меконгтың төменгі жазығының солтүстік-батыс бөлігінде қалған сулар Тонле Сап көлін құрады.

Гидрология

Тонле Сап су бассейні оңтүстік-батысында Кардамон тауларымен шектеседі, биіктігі 1500 метрден астам, ал солтүстігінде орташа биіктігі 1500 метр болатын Пиандан таулары орналасқан. Бассейннің ауданы 12 600 шаршы километрді құрайды. 1200 километрлік Тонле Сап өзені Тонле Сап көлін Меконг өзенімен байланыстырады және Меконг өзені ағынының 9% -ын құрайды. Көлдің ауданы мен су көлемі жыл бойы күрт өзгереді, құрғақ маусымда ең төменгі ауданы шамамен 2700 шаршы километр, ал көлемі шамамен 12 куби метрді құрайды. Ең үлкен ауданы 16 000 шаршы километр, ал көлемі шамамен 80 куби метрді құрайды. Құрғақ маусымның соңында Тонле Сап көлінің орташа тереңдігі 3 метрге жетеді. Муссон жаңбыры басталғанда өзеннің су деңгейі көтеріле бастайды, соңында өзен ағысы кері бағытқа бұрылады. Тонле Сап өзенінің су деңгейі шамамен 5 метрге дейін көтеріледі, Меконг өзенінің ағысы жаңбырлы маусымның соңында біртіндеп азаяды, содан кейін Тонле Сап өзенінің ағысы кері бұрылып, Меконг өзенін толықтырады. Тонле Сап көлінің уақыт және кеңістік бойынша өте күрделі гидродинамикалық ерекшеліктері нақты ағынды өлшеуді мүмкін етпейді, судың жылдамдығы мен көлемі емес, су деңгейі судың қозғалысын анықтайды, осы арқылы ландшафтты қалыптастырады. Тонле Сапқа шөгінділердің 72% -ы Меконг өзенінен келсе, қалған 28% -ы көлдің жоғары жағындағы су жинау алаптарынан түседі.

Экология

Тоне Сап көлі бассейнінің жер жабыны – орманды жердің 55%-ы және егіс жердің 45%-ын құрайды. Сапасы жоғары немесе биіктігі жоғары жерлерде жапырақты аралас орман және жартылай мәңгі жасыл орман кездеседі. Көлде кем дегенде 149 түр балық мекендейді, оның 11-і дүниежүзілік деңгейде жойылу қаупі төнгізіп тұр, ал көл аймағында 6 түрі қатерлі жағдайда, олардың ішінде нүктелі тұмсықты, үлкен аққалпақ, бенгал, қара ішкі және сұрбас балық бүркіті, сондай-ақ Қиыр Шығыс қамысы бар. Бұдан өзге, көлде Сиам крокодилі және көптеген тұщы су жыландары сияқты жорғалаушылардың популяциясы да қорғалады. Көл ауданының көп бөлігі егістікке айналғанмен, 200 түрден астам жоғары сапалы өсімдік тіркелген. Тоне Сап көлінде өмір сүретін Меконг гигант балығы – әлемдегі ең ірі тұщы су балықтарының бірі. 2004 жылдың мамыр айында балықшы шамамен 648 фунт салмақтағы Меконг гигант балығын ұстады, бірақ оның саны 1970 жылдардың ортасынан бері азайып келеді. Қазіргі таңда балықшыларға Меконг гигант балығын аулауға және сақтауға тыйым салынған, олардың тек аз бөлігі ғылыми зерттеулер үшін қолданылады. Меконг өзені жүйесі үшін табиғи су тасқыны резервуары ретінде Тоне Сап көлі жаңбырлы маусымда Пномпеньдің төменгі ағысындағы су тасқынын реттейді және Меконг дельтасының құрғақ маусымдағы су ағысына маңызды үлес қосады. 1997 жылы ЮНЕСКО Тоне Сапты биосфералық қорық деп жариялады. Бірақ ғалымдар Қытай мен Лаоста салынған биік бөгеттер Тоне Сапқа келіп түсетін кері ағымның күшін әлсіретіп, балықтың санын азайтуы мүмкін деп алаңдап отыр. Тоне Саптың су тасқыны жазықтарында ұялау, көбею, шағылысу және тамақтану орындарының бұзылуы балық өнімділігіне және Тоне Саптың жалпы биологиялық әртүрлілігіне кері әсер етеді. Орманның жоғалу ошақтары қорғалатын аумақтар орналасқан төменгі су тасқыны жазықтарында шоғырланған. Егістік жерлердің кеңеюі негізінен төменгі және жоғарғы су тасқыны жазықтарының қиылысында байқалады. Халық санының өсуі, отын жинау және орман шаруашылығы орманның жоғалуына себеп болады. Ауыл шаруашылығының қарқындылығы және жоғары ағымдағы гидроэнергетикалық құрылыстар табиғи орталарға деген буферлік аймақтарды азайтады және орманның жоғалу қаупін арттырады. 2030 жылға қарай гидроэнергетикалық даму ортаның кең ауқымды өзгерістеріне әкелуі мүмкін, жағалау орманды аймақтардың ауданы 82%-ға азаюы, ал жаңбырға тәуелді орталардың ауданы 10-13%-ға ұлғаюы ықтимал. 2020 жылдың шілдесінде Эль-Ниньо құбылысының және Меконг өзенінің салаларындағы бөгеттердің толуының әсерінен Тоне Сап көлінің су деңгейі соңғы 60 жылдағы осы кезеңдегі ең төменгі көрсеткішке жетті.

Балық шаруашылығы

Тонле Сап көлі аймағы әрқашан Камбоджа үшін маңызды балық аулау және ауыл шаруашылығы өндірісінің орталығы болған, сондай-ақ тарихтағы ең ірі өнеркәсіпке дейінгі елді мекен кешені – Ангкорды сақтап келген. Су тасқыны басталғанда көптеген балықтар көлдер мен тоғандарды тастап, су тасқынындағы ормандарда шағылысу үшін кетсе, Меконг өзенінің тасқыны көптеген шабақтарды әкелді, олар су тасқынындағы ормандар мен жазықтарда пана мен тағам тапты. Балықтың көп бөлігі жаңа түскен кезде желінеді, ал дәмді және ашытылған балық пастасы – Прахок әдетте ең танымал емес балықтан немесе жаңадан сатылмаған қалдықтардан дайындалады. Бір ғасырдан астам уақыттан бері ең өнімді көл аймақтары мемлекеттік жалға беру жүйесі арқылы жекешелендірілді, бұл жылына 2 миллион доллардан астам салық түсімдерін қамтамасыз етеді. Буддизмде адам өлтіруге тыйым салынғандықтан, балықшылар отбасын асырауға жеткілікті балық аулауға тырысады. Олар балықты өз қолдарымен өлтірмейді, керісінше, судан шығарғаннан кейін табиғи түрде өлуін күтеді. Күріш жинау маусымы аяқталғаннан кейін, адамдар жүздеген жылдар бойы қолданылып келген қайықтарды жаңартады немесе жөндеуге келмейтін жағдайда өзен бойындағы храмдарда жаңаларын салады, су фестивалінің қайық жарысына дайындалу үшін. Екі күндік жарыстан кейін барлық қайықтар жиналып, жаңбырлы маусымның соңында көлді теңізге түкірген және Тонле Сап өзені арқылы Меконгқа балық әкелген Нага – су жыланын тойлайды. Тонле Сап көлінің балықшыларының көп бөлігі вьетнамдықтар. Олар Камбоджада ұзақ жылдар бойы тұрып, елдің балық шаруашылығы нарығының негізгі жеткізушілері болып табылады. 1975-1979 жылдар аралығындағы қызыл кхмерлер билігі тұсында олар Вьетнамға қашуға мәжбүр болды. Режим құлағаннан кейін ғана елге оралып, Тонле Сапта балық аулауды жалғастырды.