Кіріспе

Эфиопиядағы ең үлкен көл және Көк Нілдің маңызды көзі

Тана көлі (бұрынғы Цана) – Эфиопиядағы ең үлкен көл және Көк Нілдің бастауы. Солтүстік-батыс Эфиопияның жоталы аймағындағы Амхара облысында орналасқан. Көлдің ұзындығы шамамен 76 км, ені 66 км, ең терең жері 15 метр, ал биіктігі – 1830 метр. Тана көлін Гилгел Абай, Реб және Гумара өзендері сумен қамтамасыз етеді. Оның су бетінің ауданы маусым мен жауын-шашынға қарай 3000-3500 шаршы километрге дейін өзгеріп тұрады. Көлдің су деңгейі Көк Нілге құятын реттегіш бөгет салынғаннан бері қадағаланады. Бұл Көк Ніл сарқырамасына (Тис-Аббай) және гидроэлектр стансасына су ағынын бақылауға мүмкіндік береді. 2015 жылы Тана көлі аймағы ЮНЕСКО биосфералық қорығы атағына ие болды, бұл оның ұлттық және халықаралық табиғи және мәдени маңызын мойындауды білдіреді.

Шолу

Тана көлі 5 миллион жыл бұрын Плейстоцен дәуірінің басында жанартаулық әрекет нәтижесінде өзендердің ағысын бөгеп пайда болған. Көл бастапқыда қазіргіге қарағанда әлдеқайда үлкен болған. Көлге 7 үлкен тұрақты өзен, сондай-ақ 40 шағын маусымдық өзен құяды. Көлге құятын негізгі салалары – Гилгель Аббай (Кіші Ніл өзені), Мегеч, Гумара және Риб өзендері. ХХ ғасырдың бір географы 37 аралды атап көрсеткен, олардың 19-ында монастырьлар мен шіркеулер болған деп санайды. Ежелгі Эфиопия императорларының қалдықтары мен Эфиопия шіркеуінің қазыналары усақ-түйексіз арал монастырьларында сақталады (оның ішінде Кебран Габриэль, Ура Кидане Мехрет, Нарга Селассие, Дага Эстифанос, Медхан Алем Рема, Кота Мариам және Мертола Мариам). Тана Киркос аралында Пол Б. Хензеге Мысырдан қайтқан жолда Құдай ананың демалып кеткеніне куә болатын жартас көрсетілді; сондай-ақ, Эфиопияға христиан дінін әкелген Фрументиус «Тана Черкосқа жерленген» деген аңыз бар. Екуно Амлақтың денесі Дага аралындағы Әулие Стефан монастырында жерленген. Дага аралында Давит I, Зара Якоб, За Денгел және Фасилидес императорларының да қабірлері бар. Тана көліндегі басқа маңызды аралдарға Дек, Митраха, Гелила Закариас, Халимун және Бригида кіреді. Монастырьлардың орта ғасырларда бұрынғы діни орындардың орнында салынғаны айтылады. Олардың арасында XIV ғасырға жататын Дебре Мариам, ал XVIII ғасырға жататындары – Нарга Селассие, Тана Киркос (Келісім сандығы Ақсумға көшірілгенге дейін осында сақталған деген сенім бар) және өзінің регалиясымен танымал Ура Кидане Мехрет. Бахир-Дар мен Горгора арасында Дек аралы және көл жағалауындағы ауылдар арқылы паром қызметі жүзеге асырылады. Көлдің оңтүстік-батыс бөлігінде Зеге түбегі орналасқан. Зегеде Азва-Марям монастыры орналасқан.

Судың ерекшеліктері мен су тасқыны

Тропикалық көлдермен салыстырғанда, Тана көлінің суы салыстырмалы түрде салқын, әдетте шамамен ... градустан ауытқып, бейтарапқа жақын немесе сәл сілтілі pH деңгейіне ие, ал мөлдірлігі өте төмен. Көлге құятын салаларының, жаңбырдың және буланудың үлкен маусымдық өзгерулеріне байланысты, Тана көлінің су деңгейі әдетте бір жыл ішінде ... -ға дейін өзгереді, негізгі жаңбыр маусымынан кейін қыркүйек-қазан айларында ең жоғары деңгейге жетеді. Су деңгейі жоғары болған кезде, көлдің айналасындағы жазықтар суға батып, аймақтағы басқа тұрақты батпақтар көлмен байланысады. Көлдің қоректік заттар деңгейі төмен. Олардың ішінде L. acutirostris, L. longissimus, L. megastoma және L. truttiformis қатаң түрде балық жейтін, ал L. dainellii, L. gorguari, L. macrophtalmus және L. platydorsus көбінесе балық жейтін. Тана көліндегі қалған Labeobarbus түрлерінің әрқайсысының тамақтану әдеттері ерекше: L. beso (эндемиялық емес және басқаларымен тығыз байланысты емес) балдырлармен қоректенеді, L. surkis көбінесе макрофиттермен, L. gorgorensis макрофиттер мен ұлулармен, L. brevicephalus зоопланктонмен (бірақ түрдің барлық жас дарақтары зоопланктонмен қоректенеді), L. osseensis макрофиттермен және ересек жәндіктермен, ал L. crassibarbis, L. intermedius (эндемиялық емес, бірақ басқаларымен тығыз байланысты емес), L. nedgia және L. tsanensis хирономид дернәсілдері сияқты су түбіндегі омыртқасыздармен қоректенеді. Эндемикалық Labeobarbus түрлерінің сегізі көлдің ылғалды жерлерінде шағылысады, ал қалғандары маусымдық түрде салаларына көшіп, онда шағылысады. Дегенмен, 2001 жылғы аулауды он жыл бұрынғы аулаумен салыстырған зерттеуде тилапия мен қалың қабаттың орташа мөлшері айтарлықтай төмендегені және салаларда шағылысатын Labeobarbus балықтарының саны күрт азайғаны анықталды. 2000 жылдардың басында жергілікті билік алғаш рет балық шаруашылығы заңнамасын енгізді және бұл балық популяциясына оң әсер етеді деп үміттеніледі. Көк Нілдің ағысының жанында бегемоттар кездеседі.