Кіріспе

Ресейдегі тұщы сулы рифті көл, Бельгиядан сәл үлкен Байкал көлі, беттік ауданы бойынша әлемдегі жетінші үлкен көл болып табылады, ең терең жері 1642 метрге жетеді, бұл Солтүстік Американың барлық Ұлы көлдерінің тереңдігінен асып түседі. Сондай-ақ, ол 25-30 миллион жылдық тарихы бар әлемдегі ең көне көл және ең таза көлдердің бірі. Байкал көлі мыңдаған өсімдік және жануар түрлеріне мекен, олардың көптегені осы аймаққа ғана тән. Көлдің шығыс жағында бурят тайпалары мал өсіреді – ешкі, түйе, сиыр, қой және жылқы. Бұл аймақтағы орташа температура қыста кемінде -30°C-қа, ал жазда максималды +20°C-қа жетеді. Байкал көлінің шығысындағы аймақ Трансбайкалия немесе Трансбайкал деп аталады, ал көл төңірегіндегі аймақ кейде Байкалия деп аталады. ЮНЕСКО 1996 жылы Байкалды Бүкіләлемдік мұра ретінде жариялады.

География және гидрография

Байкал көлі Байкал рифтік аймағының құрылуымен пайда болған рифтік аңғарда орналасқан, онда жер қыртысы баяулап айрылып жатыр. 636 шақырымға созылып, 79 шақырымға ені бар Байкал көлі Азиядағы тұщы сулы көлдердің ішіндегі ең үлкен беттік ауданына ие, ал тереңдігі 1642 метрге жетеді, бұл оны әлемдегі ең терең көл етеді. Көлдің беті теңіз деңгейінен 455 метр жоғары, ал көлдің түбі теңіз деңгейінен 1186 метр төмен жатыр, одан кейін 8 километрге дейін шөгінді қабаттары орналасқан. Бұл рифтің еденін жер бетінен 13 километрдей төменге түсіреді, ол Жердегі ең терең континенттік жарылыс аймағы болып табылады. Жарылыс аймағы сейсмикалық жағынан белсенді; аймақта ыстық су бұлақтары кездеседі және бірнеше жылда бір рет күшті жер сілкіністері болады. Көл үш бассейнге бөлінеді: Солтүстік, Орталық және Оңтүстік, олардың тереңдігі шамамен 800, 1500 және 1400 метрді құрайды. Жарылыспен бақыланатын бейімделу аймақтары бассейнделерді бөліп тұрады және шамамен 800 метрге дейін көтеріледі. Солтүстік және Орталық бассейнделер Академик қырқасымен, ал Селенга дельтасы және Бугульдейка қыратының аймағы Орталық және Оңтүстік бассейнделерді бөліп тұрады. Көл Ангараға құяды, ол Енисейдің саласы болып табылады. Жер бедерінің нысандарының бірі – Байкалдың солтүстік-батыс жағалауындағы Риты мүйісі. Байкалдың жасы 25-30 миллион жылға бағаланады, бұл оны геологиялық тарихтағы ең көне көлге айналдырады. Жақын арада ұзындығы мен тереңдігі жоғары шөгінді қабаттарының алынуы күтілуде. Байкал көлі – газ гидраттарының тікелей және жанама дәлелдері бар тұщы сулы көлдердің ішіндегі жалғыз көл. Көлді таулар қоршап тұр, олардың ішінде солтүстік жағалауындағы Байкал таулары, солтүстік-шығыс жағалауындағы Баргузин жотасы және батыс жағалауы бойында созылған Приморский жотасы бар. Таулар мен тайга ұлттық парк ретінде қорғалады. Онда 27 арал бар; ең ірісі – Ольхон – 71 километрге созылып, әлемдегі көлмен байланысқан аралдардың үшіншісі болып табылады. Көлге 330-ға жуық өзен құяды. Байкалға тікелей құятын негізгі өзендер – Селенга, Баргузин, Жоғарғы Ангара, Турка, Сарма және Снежная. Ол Ангара арқылы суы ағып шығады. Байкалдың рифтік аңғарында тұрақты желдер соғып тұрады.

Судың ерекшеліктері

Байкал – әлемдегі ең таза көлдердің бірі. Байкал көлінің тереңдігіне, орналасқан жеріне және жыл мезгіліне қарай су температурасы айтарлықтай өзгеріп отырады. Қыс және көктем айларында көлдің беті шамамен 4–5 ай мұзға айналады; қаңтардың басынан мамыр-маусымның басына дейін (солтүстікте кейінірек) көлдің беті мұзбен жабылады. Мұздың қалыңдығы орта есеппен , бірақ кейбір жерлерде мұз үйінділерімен бірге одан да қалың болуы мүмкін. Беткі мұздың еруінен кейін, күн сәулесі суды баяу жылытады, мамыр-маусым айларында судың араласуы нәтижесінде жоғарғы шамамен 4 °C (39 °F) тереңдігі гомотермиялық (бірдей температура) болады. Осы кезде су температурасы тереңдікке қарай төмендейді, сондықтан қыс және көктеммен салыстырғанда су температурасының үлгісі кері болады. Күз мезгілі басталар кезде беткі температура қайтадан төмендейді және қазан-қараша айларында жоғарғы шамамен 4 °C (39 °F) тереңдікте екінші гомотермиялық кезең пайда болады. Жануарлардың 80%-дан астамы эндемиктер. Су астындағы көп жылдық өсімдіктер Байкал көлінің жағалауындағы кейбір шалшықтарды қоспағанда, көбінесе кездеспейді. 85-тен астам су астындағы макрофиттер тіркелді, оның ішінде Ceratophyllum, Myriophyllum, Potamogeton және Sparganium туыстары бар. Көл маңында қоңыр аю (Ursus arctos), еуразиялық қасқыр (Canis lupus lupus), қызыл түлкі (Vulpes vulpes), сабель (Martes zibellina), тоқ (Mustela erminea), еуразиялық сусар (Lutra lutra), қар барысы (Panthera uncia), алқа (Alces alces), елік (Cervus canadensis), бұғы (Rangifer tarandus), сібірлік қара бұғы (Capreolus pygargus), сібірлік мускус бұғы (Moschus moschiferus), жабайы шошқа (Sus scrofa), алабұрыш (Sciurus vulgaris), сібірлік мунк (Eutamias sibiricus), мармот (Marmota sp.), леммингтер (Lemmus sp.) және тау қоян (Lepus timidus) сияқты көптеген құрлық сүтқоректілерін кездестіруге болады. Ерте орта ғасырға дейін көл маңында еуропалық бизонның (Bison bonasus) популяциясы табылған, бұл түрдің ең шығыс ареалы болған.

Құстар

Байкал көлінде 236 түрлі құс қоныстанады, олардың 29-ы су құстары. Көлдің атымен аталғанымен, Байкал үйрекшісі мен Байкал қамыстық торғайы Шығыс Азияда кеңінен таралған.

Балық

Көл бассейнінде 65-тен аз жергілікті балық түрі кездеседі, бірақ олардың жартысынан астамы эндемик. Abyssocottidae (терең сулықтар), Comephoridae (голомянкалар немесе Байкал майлы балығы) және Cottocomephoridae (Байкал сулықтары) тұқымдастары толығымен көл бассейнімен шектелген. Бұлардың барлығы Cottoidea тобына жатады және әдетте ұзындығы аз болады. Голомянкалар Байкал теңізқосанының негізгі азығы болып табылады және көлдегі ең ірі балық биомассасын құрайды. Cottoidea тұқымдастарынан басқа, көл бассейнінде эндемик балық түрлері аз. Байкал қара алабұғасы (Thymallus baicalensis), Байкал ақ алабұғасы (T. brevipinnis) және Байкал стерледігі (Acipenser baerii baicalensis) – коммерциялық құндылығы бар маңызды түрлер. Олар да Байкал көлі бассейнінде ғана кездеседі.

Амфиподтар, изоподтар, кладоцерандар және остракодтар

Көлде 350-ден астам амфипод түрлері мен субтүрлері эндемик болып табылады. Байкал амфиподтарының кейбір түрлерінің "гиганттығы", Антарктида амфиподтарымен салыстырылатындығы, көлдегі еріген оттегінің жоғары деңгейімен байланысты. "Гиганттардың" ішінде терең және сайып келген жерлерде кездесетін тікенді *Acanthogammarus* және *Brachyuropus* (Acanthogammaridae) тұқымдастарының бірнеше түрлері бар. Бұл көзге түсетін және көп тараған амфиподтар негізінен етқоректілер (сонымен қатар шөгінділермен де қоректенеді) және олардың дене ұзындығы 7 см-ге дейін жете алады. Бұл алты эндемик түр 3–10 метр ( *Baicalasellus angarensis* ) және 100 метрден астам ( *Mesoasellus dybowskii* ) тереңдіктегі тасты субстраттарда табылған. Кладоцерандардың (су блохаларының) 60-қа жуық түрі белгілі, олардың бірнешеуі эндемик. Байкал, Танганьика көлі сияқты, шомыртқалардың көп түрлілігіне орталық болып табылады. Байкал көлінің шомыртқаларының 90% эндемик, яғни 200 эндемик түр бар. Бұл оны амфиподтардан кейін көлдегі екінші ең көп түрлі қаңылтырлар тобы етеді. Алайда генетикалық зерттеулер соңғы тұқымдастықтағы нақты түрлер әртүрлілігінің жеткілікті бағаланбағанын көрсетеді. Байкал шомыртқаларының морфологиясы өте әртүрлі. Барлық эндемиктер арасында тіркелген, бірақ көпшілігі негізінен жағалаудың жақын тереңдіктерінде өмір сүреді. Бивальвтардың түрлер әртүрлілігі 30-дан астам түрмен төмен; олардың шамамен жартысы, барлығы *Euglesidae*, *Pisidiidae* және *Sphaeriidae* тұқымдастары, эндемик (көлдегі жалғыз басқа тұқымдас – *Unionidae*, бір ғана эндемик емес түрі бар). Эндемик екі жақтаулы моллюскалар негізінен жағалауда кездеседі, терең судан сирек табылған түрлері бар.

Су құрттары

Шамамен 200 сипатталған түрі бар, оның ішінде 160-тан астам эндемиктер, сулы тұщы су олигохеталарының әртүрлілігінің орталығы Байкал көлі болып табылады. Басқа тұщы су аннелидтерінің саны аз: 30 түрдегі қандаһарлар (Hirudinea) және 4 полихеттер. Көптеген жалпақ құрттар жыртқыш, ал кейбіреулері салыстырмалы түрде жарқын түсті. Олар көбінесе жағалаудың шалшық суларында көптеп кездеседі, онда олар әдетте ұзындығынан кем болады, бірақ көлдің терең бөліктерінде ең ірісі – Байкалоплана валида толық созылғанда 5 метрге дейін жете алады. Оның ішінде эндемик Lubomirskiidae отбасынан 15 шамасындағы түрлер (ал қалғандары эндемиялық емес Spongillidae отбасынан) бар, олар көлді шамамен 3,4 миллион жыл бұрын мекендеген. Көлдің губкалары бентостық жануарлар биомассасының шамамен 44% құрайды. Lubomirskia baicalensis, Baikalospongia bacillifera және B. intermedia тұщы су губкалары үшін ерекше үлкен және 1 метрден аса ұзындыққа жете алады. Бұл үш түр көлдегі ең көп таралған губкалар. Көлдегі губкалардың көпшілігі тірі кезінде симбиотикалық хлорофиттер (зоохлорелла) арқасында әдетте жасыл түсті болады, бірақ қоңыр немесе сары түсті де болуы мүмкін.

Тарих

Байкал аймағы, кейде Байкалия деп аталады, адам қоныстануының ұзақ тарихы бар. Көлдің солтүстік-батысында 160 км қашықтықтағы Мальта ауылының жанында MA 1 немесе «Мальта жігіті» деп аталатын жас ер адамның қалдықтары, шамамен 24 мың жыл бұрынғы Мальта-Бюрет мәдениетінің жергілікті тұрғындарының болғанын көрсетеді. Бұл аймақтағы алғашқы белгілі тайпа – Курикан тайпасы. Хүннү конфедерациясының бұрынғы солтүстік аумағында орналасқан Байкал көлі, Хань-Хүннү соғысының ортақ жері болды, онда Хань әулетінің әскерлері б.з.д. II ғасыдан б.з. I ғасымына дейін хүннү күштерін қуды да жеңді. Олар көлді «үлкен теңіз» (hanhai) деп сипаттап, оны жартылай мифтік Төрт теңіздің Солтүстік теңізі (Běihǎi) деп атады. VI ғасырда бұл аймақты мекендеген Сибирьдің Курикан тайпасы оны «көп су» деген мағына беретін атаумен атады. Кейіннен оны буряттар «табиғи көл» (Байгал нуур), ал якуттар «бай көл» (Бай гөл) деп атады. Еуропалықтар көл туралы XVII ғасырда Ресейдің бұл аймаққа енуіне дейін көп білмеді. Байкал көліне алғаш рет 1643 жылы орыс зерттеушісі Курбат Иванов жетті. Байкал көлі 647 жылдан 682 жылға дейін Тан әулетінің Анбэй қорғаушылығында болды. 1628–1658 жылдары Байкал көлі маңындағы бурят аймағына Ресейдің кеңеюі Сібірді жаулап алудың бір бөлігі болды. Бұл алдымен Енисейскінен (1619 жылы құрылған) Ангара өзенінің ағысымен, кейін Лена өзенінен оңтүстікке қарай жылжу арқылы іске асырылды. Орыстар буряттар туралы алғаш рет 1609 жылы Томскіде естіді. Халық әңгімелерінде айтылғандай, 1623 жылы Ленаға жеткен алғашқы орыс болған Демид Пьянда жоғарғы Ленадан Ангараға өтіп, Енисейскіге келді. Вихор Савин (1624) және Максим Перфильев (1626 және 1627–1628) Ангараның төменгі ағысындағы Тунгус елін зерттеді. Батыста, Енисейдің жоғарғы ағысындағы Красноярск қаласы 1627 жылы негізделді. Бірнеше экспедиция Красноярскінен шығысқа қарай барлау жүргізді. 1628 жылы Петр Бекетов алғаш рет буряттар тобымен кездесіп, болашақ Братск қаласының орнында олардан ясақ (салық) жинады. 1629 жылы Яков Хрипунов күміс кенінің орнын табу үшін Томскінен жолға шықты. Оның адамдары көп ұзамай орыстарды да, жергілікті тұрғындарды да тонауға кірісті. Оларға Красноярскінен келген басқа бір топ шабуылшылар қосылды, бірақ азық-түлік жетіспегендіктен бурят елінен кетіп қалды. Бұл басқа орыстардың аймаққа кіруін қиындатты. 1631 жылы Максим Перфильев Братскіде оструг салды. Бейбітшілікті орнату орташа деңгейде сәтті аяқталды, бірақ 1634 жылы Братск қиратылып, оның гарнизоны қаза тапты. 1635 жылы Братск Радуковскийдің жазалау экспедициясымен қайта жаңартылды. 1638 жылы ол сәтсіз қоршауға алынды. 1638 жылы Перфильев Ангарадан Илим порты арқылы Лена өзеніне өтіп, Олюкминскіге дейін төмен ағып келді. Қайтып келгенде, ол Витим өзенімен Байкал көлінің шығысына (1640) дейін жүзіп барды, онда ол Амур елі туралы хабарлар естіді. 1641 жылы Верхоленск қаласы Ленаның жоғарғы ағысында негізделді. 1643 жылы Курбат Иванов Ленаның жоғарғы ағысына көтеріліп, Байкал көлін және Ольхон аралын көрген алғашқы орыс болды. Оның тобының жартысы Скорходов басқаруымен көлде қалды, солтүстік ұшындағы жоғарғы Ангараға жетіп, солтүстік-шығыс жағындағы Баргузин өзенінде қыстады. 1644 жылы Иван Похабов Ангара өзенінен Байкалға дейін көтеріліп, осы жолды пайдаланған алғашқы орыс болуы мүмкін. Ол көлден өтіп, Селенге өзенінің төменгі ағысын зерттеді. 1647 жылы ол тағы да сол сапарға шығып, жол көрсетушілерді тауып, Ұлан-Батор маңындағы «Цетсен ханға» барды. 1648 жылы Иван Галкин Баргузин өзенінде оструг салдырды, ол шығысқа қарай кеңеюдің орталығы болды. 1652 жылы Василий Колесников Баргузиннен хабарлағандай, Селенга, Уда және Хилок өзендері арқылы Амур еліне жетуге болады. Транс-Сибір темір жолы 1896–1902 жылдары салынды. Байкал көлінің оңтүстік-батыс жағындағы көрікті темір жолды салу үшін 200 көпір мен 33 туннель салу қажет болды. Оның аяқталуына дейін бірнеше жыл бойы теміржол паромдары көлден Байкал портынан Мисоваяға дейін теміржол вагондарын тасымалдады. Көл 1918 жылы Чехословакия легионы мен Қызыл Армия арасындағы шағын қақтығыстың орны болды. Қыста мұз қатып, көлден жаяу өтуге болар еді, бірақ мұздың жазық кеңістіктерінде кедергісіз қозғалатын суық желден мұздану және өлімге әкелетін гипотермия қаупі бар еді. 1920 жылдың қысында Сибирьдегі Ұлы мұздық маршы болды, сонда артқа шегінген ақ ресейлік армия Байкал көлінің мұздықтарынан өтті. Көлдегі суық желдің салдарынан көптеген адамдар қаза тапты, көктемгі ерігенге дейін мұздай қалпында қалды. 1956 жылдан бастап Ангара өзеніндегі Иркутск су электр стансасының құрылысы көлдің деңгейін көтерді. Темір жол салынып жатқанда, Ф.К. Дриженкомен басқарылатын ірі гидрогеографиялық экспедиция көл төселінің ең алғашқы егжей-тегжейлі контурлық картасын жасады. 2008 жылдың шілдесінде Ресей «Мир-1» және «Мир-2» есімді екі кішкентай суасты кемесін жіберіп, Байкал көлінің түбіне геологиялық және биологиялық сынақтар жүргізу үшін оның бірегей экожүйесін зерттеді. Алғашқыда сәтті деп хабарланғанмен, олар әлемдік рекордты таза судың ең терең бойға түсуі бойынша жаңартпады, тек 1640 метрге ғана түсті. Бұл рекорд қазірде Анатолий Сагалевичке (1990 жылы Байкал көлінде «Писис» суасты кемесімен) тиесілі. Миссия жетекшісі, ресейлік ғалым және федералды саясаткер Артур Чилингаров «Мир» суасты кемелеріне қатысты, сондай-ақ Ресей президенті Владимир Путин де қатысты. 1993 жылдан бері Байкал терең суасты нейтрино телескопында (BDUNT) нейтрино зерттеулері жүргізілуде. Байкал нейтрино телескопы NT 200 Байкал көлінде, жағалаудан 1300 метр тереңдікте орналасқан 192 оптикалық модульден тұрады.

Экономика

"Сибирьдің інжу-маржаны" аталған көлге туристік индустриядан инвесторлар тартылды, себебі энергиядан түскен кірістер экономикалық өркендеуге себеп болды. Виктор Григоровтың Иркутсктегі "Гранд Байкал" компаниясы – үш қонақ үй салуды жоспарлаған инвесторлардың бірі, ол 570 жұмыс орнын құруды көздеді. 2007 жылы Ресей үкіметі Байкал аймағын арнайы экономикалық аймақ деп жариялады. Листвянкадағы танымал демалыс орны – жеті қабатты "Маяк" қонақ үйі орналасқан. Көлдің солтүстік бөлігінде "Байкалплан" (неміс ҮЕҰ) 2009 жылы ресейліктермен бірлесіп, аймақтың тұрақты дамуының үлгісі ретінде "Frolikha Adventure Coastline Track" – ұзақ қашықтықты жол құрылысын жүзеге асырды. Байкал 1996 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді. "Росатом" халықаралық уран зауытымен бірлесіп Байкал маңында зертхана салуды жоспарлап отыр, сондай-ақ аймаққа 2,5 миллиард доллар инвестиция салуды және Ангарск қаласында 2000 жұмыс орнын ашуды көздеп отыр.

Экотуризм

Байкал әр маусымға қарай әртүрлі туристік мүмкіндіктер ұсынады. Байкалдың ең танымал туристік маусымдары екі. Бірінші маусым – мұз маусымы, ол әдетте қаңтардың ортасынан сәуірдің ортасына дейін жалғасады. Осы кезеңде мұздың қалыңдығы 140 сантиметрге дейін жетеді, бұл мұздың үстінде көлік жүргізуге мүмкіндік береді (бірақ туристік автобустар сияқты ауыр көліктер мұндай тәуекелге бармайды). Бұл Ольхон аралының тасты жағалауларындағы мұзды пішіндерді, оның ішінде Хобой мүйісін, Үш бауыр тасын және Хужирдің солтүстігіндегі үңгірлерді көруге жол ашады. Сонымен қатар, Огой және Замогой сияқты кішкентай аралдарға да баруға болады. Мұздың мөлдірлігі бір метрге дейін жетеді. Сондықтан осы маусымда жаяу серуендеуге, мұз үстінде жүруге, коньки тебуге және велосипедпен саяхаттауға болады. Ольхон айналасындағы мұз жолының ұзындығы шамамен 200 шақырымды құрайды. Кейбір туристер жол бойында Байкал теңіз түлкісін көруі мүмкін. Жергілікті кәсіпкерлер мұздағы киіз үйлерде түну ұсынады. Мұз маусымы сәуірдің ортасында аяқталады. Температураның көтерілуіне байланысты мұз еру бастайды, әсіресе мұз астындағы күшті ағыстар бар жерлерде, мұз жұқарып, нашарлайды. Маусым соңына қарай мұздан құлау қаупіне әсер ететін бірнеше фактор бар, нәтижесінде Ресейде жыл сайын адамдар қаза болады, бірақ Байкал үшін нақты деректер белгісіз. 2015 жылы Украинаның бұрынғы президенті Виктор Януковичтің ұлы Виктор Янукович Байкал мұзында көлікпен жүргенде мұзға түсіп қаза болды деген хабар бар. Екінші туристік маусым – жаз, ол туристерге Байкалдың табиғатын тереңінен зерттеуге мүмкіндік береді. Жаяу серуендеу жолдары ашылады, олардың көпшілігі екі тау жотасын кесіп өтеді: Байкалдың батыс жағындағы Байкал жотасы және Байкалдың шығыс жағындағы Баргузин жотасы. Аймақта шағын туристік кемелер құстарды, жануарларды (әсіресе Байкал теңіз түлкісін) бақылауға және балық аулауға мүмкіндік береді. Көлдің суы көбінесе өте суық болады (жылдың көп бөлігінде 10°C-тан жоғары болмайды), бірақ Чивиркуй сияқты кейбір шығанақтарда суға түсуге жағдай жасалған. Ольхонның ең халқы көп Хужир ауылы – экотұризм орталығы болып табылады. Байкал Ресей мен ТМД елдері арасында әрқашан танымал болған, бірақ соңғы жылдары Қытай мен Еуропадан келушілердің саны артып келеді.

Қоршаған ортаны қорғау

Экологтар бұрын Байкал көлінің ластануын мойындады. Көлді қорғау жөніндегі әрекеттер 1950 жылдардың соңында басталды. 2010 жылдан бері көлге 15 000 тоннадан астам зиянды қалдықтар құйылды.

Байкал целлюлоза және қағаз фабрикасы

Байкал целлюлоза-қағаз зауыты 1966 жылы Байкал көлінің жағасында салынды. Зауыт қағазды хлормен ағартып, қалдықтарды тікелей Байкал көліне төгіп тастады. Байкал көлінде зауыт салу туралы шешім совет ғалымдарының күшті наразылығын тудырды; олардың пікірінше, көлдің таза суы маңызды ресурс еді және инновациялық химиялық өндіріске (мысалы, авиация және ғарыш өнеркәсібі үшін жоғары сапалы вискоза өндіруге) пайдаланылуы тиіс болған. Кеңес ғалымдары Байкал көлінің су сапасын өзгертіп, жағалауда қағаз өндірісін бастауды ақылға сыймас іс деп есептеді. Олардың ойынша, жергілікті флора мен фаунаның эндемикалық түрлерін сақтау және Байкал көлі маңындағы аймақты демалыс аймағы ретінде сақтап қалу да қажет болды. Бірақ, кеңес ғалымдарының қарсылығы өнеркәсіптік лобби тарапынан тойтарыс берді және ондаған жылдық наразылықтардан кейін, зауыт 2008 жылдың қараша айында тиімсіздікке байланысты жабылды. 2010 жылдың 4 қаңтарында өндіріс қайта жаңғыртылды. 2010 жылдың 13 қаңтарында Ресей Премьер-Министрі Владимир Путин зауыттың жұмысын заңдастыратын заңнамаға өзгерістер енгізді; бұл әрекет экологтар мен жергілікті тұрғындардың наразылық толқынына әкелді. Бұл өзгерістер Премьер-Министр Путиннің Байкал көлінің жағдайын шағын суасты кемесінен тексеру нәтижесінде жасаған шешіміне негізделді, ол: "Өзім көрдім – және ғалымдар растай алады – Байкал жақсы жағдайда және іс жүзінде ластану жоқ" деді. Осыған қарамастан, 2013 жылдың қыркүйегінде зауыт толық банкротқа ұшырады, ал соңғы 800 жұмысшы 28 желтоқсанға дейін жұмысынан босатылуға тиіс болды. Зауыт содан бері жабылды, бірақ лигнин шламасы сақталған резервуарлар әлі де қоршаған ортаға қауіп төндіріп тұр.

Шығыс Сібірден Тынық мұхитына мұнай құбырын салуды тоқтату

Ресейдің мемлекеттік мұнай құбырларын салу компаниясы "Транснефть" көл жағасынан жақын жерде, сейсмикалық белсенділігі жоғары аймақта өтетін магистральдық құбыр салуды жоспарлаған. Ресейдегі экологиялық белсенділер, Greenpeace, Байкал құбырына қарсы шыққандар және жергілікті тұрғындар мұнайдың кездейсоқ төгілуі салдарынан қоршаған ортаға ауыр зиян келтіру мүмкіндігіне байланысты бұл жоспарларға күшті қарсылық білдірді. "Транснефть" компаниясының президенті хабарлағандай, көл маңындағы қалаларда, әсіресе Иркутск қаласында, азаматтармен көптеген кездесулер өткізілді. Ресей президенті Владимир Путин компанияға экологиялық тәуекелдерден аулақ болу үшін солтүстікке қарай балама бағытты қарастыруды бұйырғаннан кейін "Транснефть" жоспарларын өзгертуге келісті. "Транснефть" құбырды Байкал көлінен алысқа жылжытуға шешім қабылдады, осылайша ол ешқандай федералдық немесе республикалық табиғи қорықтардан өтпейді. Президент Путин Байкал көлінен басқа бағытқа құбырды жылжытуға келіскеннен кейін екі күннен кейін құбыр құрылысы басталды.

Қытайға тиесілі бөтелкедегі су зауыты

Қытайлық AquaSib көл жағалауындағы жерлерді сатып алып, 2019 жылы Күлтук қаласында суды бөтелкеге құю зауыты мен құбыр желісін салуға кірісті. Көлдегі су деңгейі тарихи төмендікке түскеніне қарамастан, мақсат – 190 миллион литр суды Қытайға экспорттау еді. Бұл жергілікті халықтың көлдің құрғап қалуы мүмкін деген алаңдаушылығына және наразылығына себеп болды, соның салдарынан жергілікті билік жоспарларды сараптама күтіп тоқтатты.

Басқа ластану көздері

"Москва таймс" және "Вайс" басылымдарының мәліметінше, көлде шабуылдайтын бір түрлі балдырдың көбейіп кетуіне туристік орындар мен жергілікті кемелерден жыл сайын құйылатын жүздеген тонна, тіпті 25 мың тоннаға дейін сұйық қалдықтар, оның ішінде отын және нәжіс себеп болып отыр.

Тарихи дәстүрлер

Көлге алғаш рет 1643 жылы Курбат Иванов жеткен деседі. Бұрын көптеген ресейліктер Байкалды жай ғана "Байкал көлі" (озеро Байкал, Ozero Baikal) деп емес, "Байкал теңізі" (море Байкал, More Baikal) деп атаған. Мұндай қолданыс Протопоп Аввакумның (1621–1682) өмірбаянында және Семен Ремезовтің 17 ғасырдың соңындағы карталарында кездеседі. Бұл туралы қазір дәстүрге айналған атақты ән де айтылады, ол "Славное море, священный Байкал" (Даңқты теңіз, қасиетті Байкал) сөздерімен басталады. Күнге дейін көлдің батыс жағалауы мен Ольхон аралы арасындағы бұғаз Малое Море (Малое море) деп аталады, яғни "кішкентай теңіз". Байкал көлі "Бауыр көлдердің үлкен әпкесі" (Көвсгөл және Байкал көлдері) деп те аталады. 19 ғасырдағы саяхатшы Т. В. Аткинсонның айтуынша, Байкал көлі аймағындағы жергілікті халық арасында Мәсіхтің осы жерге келгені туралы әңгіме бар: "Халықтың осы аймаққа қатысты берік сенімі бар дәстүрі бар. Олар Мәсіхтің Азияның осы бөлігіне келгенін, содан кейін таудың шыңына көтеріліп, төңіректегі барлық жерді қарағанын айтады. Солтүстікке батасын берген соң, оңтүстікке бұрылып, Байкалға қарап қолын сілтеп: 'Бұдан артық ештеңе жоқ' деген. Осылайша олар Даурияның шөлейттігін түсіндіреді, онда 'ештеңе өспейді' дейді. Байкал көлі туралы орыс халық әндері де бар. Олардың екеуі Ресейде және оның көрші елдерінде, мысалы Жапонияда белгілі. "Даңқты теңіз, қасиетті Байкал" (Славное море, священный Байкал) әні – каторгадан қашқан адам туралы. Әннің мәтінін 19 ғасырда Дмитрий П. Давыдов (1811–1888) жазып алып, өңдеген. Үлгі ретінде "Баргузин өзені" әнін қараңыз. "Бродяга" әні түрмеден қашып, Забайкальден үйіне қайтуға тырысқан сотталған адам туралы. Әннің сөздерін 20 ғасырда Иван Кондратьев жинап, өңдеген. Бұл ән Кеңес Одағының екінші түсті фильмі – "Сибирь балладасы" (1947; Сказание о земле Сибирской) үшін қосымша тақырыптық ән болды.