Кіріспе

Беларусь журналистерінің кәсіби бірлестігі (БАЖ) – тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары журналистерінің беларусь кәсіби бірлестігі. 1995 жылы сөз бостандығы мен ақпараттық бостандықты қорғау, журналистиканың кәсіби стандарттарын жаңғырту, беларусь баспасөзін мониторингтеу және барлық БАҚ қызметкерлеріне құқықтық қолдау көрсету мақсатында құрылған. 1997 жылы БАЖ Халықаралық журналистер федерациясының серіктес мүшесі болды. 2013 жылдан бастап Ассоциация Еуропалық журналистер федерациясының толық мүшесі атанды. 2000 жылдардан бастап Ассоциация биліктен күшті қысым көріп келеді. Журналистер ұсталды, зорланды, елден шығуларына тыйым салынды, қылмыстық және әкімшілік жазаға тартылды. 2021 жылдың жазында Беларусь Республикасы Әділет министрлігі БАЖ-ға ескерту жіберіп, 3,5 жылдық электрондық хаттарды қоса алғанда, мыңдаған құжаттарға қол жеткізуді талап етті. Бірнеше ай бұрын талап етілген құжаттардың бір бөлігі Беларусь Тергеу комитетімен тәркіленген, ал қалғандары қол жетімсіз болып, полиция тінткеннен кейін кеңседе мөрленген күйде сақталған. Екінші ескертуден кейін бір күн өткен соң Министрлік тарату процесін бастады. Беларусь Жоғарғы Соты 2021 жылдың 27 тамызында БАЖ лицензиясын тоқтатты. 2023 жылдың 28 ақпанында Беларусьтің КГБ-сы Ассоциацияны «экстремистік ұйым» деп жариялады.

Іс-шаралар

Қауымдастық елдегі ең беделді медиа ұйымға айналды, ол негізінен тәуелсіз үкіметтік емес БАҚ-тан 1300-ден астам мүшесін біріктірді. БАЖ мониторингі деректері беларустық БАҚ-та кеңінен пайдаланылды. Ұйымның қызметі журналистерге заң көмегін көрсету, өңірлік баспасөзді қолдау, халықаралық ұйымдармен ынтымақтастықтан тұрды. БАЖ сонымен қатар білім беру бағдарламаларымен айналысты, түрлі конференциялар, семинарлар, дөңгелек үстелдер және журналистерге арналған оқу курстарын ұйымдастырды. Ол "Тарихи мұраны сақтау", "Экологиялық әл-ауқат үшін", "Журналистиканың жоғары стандарты" сияқты медиа науқандарын іске қосты. Қауымдастық журналистердің кәсіби білімін өз жұмысының ең маңызды бөлігі деп есептеді. Ол Еуропалық журналистика орталығымен (ЕЖО), Fojo Media Institute, Норвегия, Дания және Литва журналистер одағымен, Фридрих Науманн бостандық қорымен ынтымақтастық жасады. БАЖ желісіне Минскідегі кеңсе және Лунинец, Витебск, Гомель, Молодечно және Могилев қалаларындағы бес аймақтық кеңсе кірді. БАЖ-да журналистік этика кодексін бұзғаны туралы шағымдарды қарауға арналған этика комиссиясы да болды. БАЖ репрессияға ұшыраған журналистерге заңдық және психологиялық көмек көрсетті, тұтқындалған журналистерді босатуға көмектесті және тұтқындалғандарға медициналық көмек көрсетуді қамтамасыз етті, сондай-ақ тұтқындармен хат алмасуды ұйымдастырды.

Негізін қалау

БАЖ 1995 жылы құрылды, оның төрағасы болып Жанна Литвина сайланды. 2000 жылдан бастап қауымдастық ай сайын шығатын «Abajour» журналын жариялап келді, ол журналистика этикасы, ақпаратты пайдалану, кәсіби жауапкершілік және тағы басқалар тақырыптарын талқылауға арналған платформа болды. 2003 жылы БАЖ «Журналистиканың кәсіби этикасы туралы декларацияны» қабылдады. Жарғымен қатар, Декларация БАЖ мүшелерінің жұмысындағы негізгі құжатқа айналды. 2006 жылы қауымдастық қайта тіркелді. 2007 жылдан бастап БАЖ журналистер арасында «Вольнае слова» («Еркін сөз») атты байқауын өткізіп келеді. 2002-2003 жылдары БАЖ тәуелсіз баспасөзді шектеуге және сөз бостандығын басуға бағытталған «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» жаңа заңға қарсы бүкіл елдегі науқанды жүргізді. Қауымдастық Беларусь Қылмыстық кодексінің үш бабын қылмыстық жазадан босатуды ұсынды, онда «жоғары лауазымды тұлғаларды немесе президентті қаралау, жала жабу және қорлау» үшін екі жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған. БАЖ 7000-нан астам қол жинап, заңның Конституцияға сәйкестігін тексеру үшін Конституциялық сотқа жүгінді. 2013 жылы БАЖ Еуропа журналистер федерациясының толық құқықты мүшесі болды. 2015 жылға қарай қауымдастықта 1150 мүше болды. 2015 жылдың 24 сәуірінде Жанна Литвина төрағалық лауазымынан бас тартты. Ұйымның жаңа басшысы болып Андрей Бастунец сайланды. 2017-2019 жылдары БАЖ журналистерге қатысты 1079 физикалық, құқықтық немесе әкімшілік шабуылды тіркеді. 2010 жылдың 13 қаңтарында Әділет министрлігі БАЖ-ға ескерту жасап, журналистерінің куәліктерінде «пресс» сөзін пайдалануға тыйым салды. 2011 жылдың басында қауымдастықтың жеті мүшесі тұтқындалды және 2010 жылғы Беларусь президенттік сайлауынан кейін өткен наразылықтарды жариялағандары үшін биліктің кек алуы ретінде сипатталған қылмыстық айыптамаларға тап болды. Олардың бірі (Павал Севярынец) жеті жылға, ал қалғандары төрт жылға бас бостандығынан айырылды. 2014 және 2018 жылдары қауымдастық «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңға енгізілген жаңа шектеуші түзетулерге қарсы күресті. Бұл реформалар билік органдарына тәуелсіз дауыстарды одан әрі бақылауға мүмкіндік берді. Жаңа БАҚ-тарды міндетті түрде тіркеу, веб-сайттарды жабу және редакциялық алқаларды тоқтату рәсімдерін жеңілдету енгізілді. Сондай-ақ, қауымдастық қуғынға ұшыраған журналистерге заңдық көмек көрсетті, өзі де мемлекеттік репрессияның нысаны болды. 2021 жылдың 18 қаңтарында БАЖ Андрей Александров пен Ирина Злобинаны саяси тұтқындар деп жариялады. 2021 жылдың наурыз айында БАЖ TUT.BY журналисі Екатерина Барысевичке жарты жылға бас бостандығынан айыру туралы үкім шығарылғанын айыптады. 2021 жылдың 16 ақпанында БАЖ кеңсесінде және журналистер мен олардың туыстарының үйлерінде полиция тінту жүргізді. Тергеу комитеті тінтуді БАЖ-ның 342-бап бойынша қылмыстық іске қатысымен түсіндірді (қоғамдық тұрақтылыққа елеулі зиян келтіретін топтық әрекеттерді ұйымдастыру). Полиция қауымдастық төрағасы Андрей Бастунецті, бірнеше мүшелерін және тілшілерді ұстады, олардың үйлері мен БАЖ кеңсесін тінту кезінде ноутбуктер, ұялы телефондар, құжаттар, қатты және флеш-дискілер, нұсқаулықтар, хаттар, тіпті тулар мен кітаптар тәркіленді. CPJ және IFJ тұтқындауды айыптады. Үш күннен кейін АҚШ Беларусьтің демократиясына нұқсан келтіргені үшін 43 ресми тұлғаға санкция салды, оның ішінде БАЖ кеңсесіндегі тінтуді ерекше атап өтті. 2021 жылдың 9 маусымында Беларусь Әділет министрлігі қауымдастықты тергеуді бастады. 21 маусымда Министрлік 3,5 жылдық қаржылық есептер, мүшелік тізімдері, өтініштер, сессиялардың хаттамалары және электрондық поштаның барлық хаттарын қоса алғанда, мыңдаған құжаттарды сұрады. БАЖ кеңсесінің мөрленгендігі мен құжаттар тәркіленгендігіне байланысты ұсынылған мерзімнің негірсіздігін көрсете отырып, шағымдануға өтті. «Шекарасыз тілшілер» қауымдастықты таратуды айыптап, оны елдегі тәуелсіз БАҚ-ты қысымға алудың шыңы деп атады. CPJ бағдарламасының директоры Карлос Мартинес де ла Серна бұл пікірмен келісті. Андрей Бастунец қауымдастық лицензиясы алынғанша «барлық заңды жолдармен» жұмыс істей беретінін уәделеді. Ол БАЖ қауымдастық екенін және оның мүшелері өз құндылықтарына ада болатынын атап өтті. EFJ бас хатшысы Рикардо Гутьеррес қауымдастыққа қолдау көрсетуге уәде берді. 2023 жылдың 28 ақпанында Құпия қызмет қауымдастықты «экстремистік ұйым» деп белгіледі, нәтижесінде оған қатысу түрме жазасымен қудаланады. 2023 жылдың 6 ақпанында Бастунец БАЖ-ның мәжбүр таратылуы туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне шағым түсірді, Беларусь билігі Адам құқықтары мен бостандықтары туралы халықаралық келісімнің 22-бабында көзделген қауымдастық құру құқығын бұзғанын мәлімдеді.

Белгілі мүшелері

Жанна Литвина – 1995 жылдан 2015 жылдың 25 сәуіріне дейін төраға болды. Андрей Бастунец – 2015 жылдың 25 сәуірінен бастап төраға.

Марапаттар

2003 — Дүниежүзілік газеттер мен жаңалықтар баспалары қауымдастығының «Азаттық алтын қалам» сыйлығы. 2004 — Еуропалық парламенттің Сахаров сыйлығы. 2011 — Атлантик кеңесі БАЖ, Беларусь еркін театры және «Вясна» адам құқықтары орталығына «Азаттық сыйлығын» табыс етті. 2020 — БАЖ Канада мен Біріккен Корольдіктің БАҚ еркіндігі сыйлығының тұңғыш иегері атанды. 2021 — Азат медиа сыйлығы. 2022 — ЮНЕСКО/Гильермо Каноның әлемдік баспасөз бостандығы сыйлығы.