Кіріспе
Фиджидің Лау аралдары (Лау тобы, Шығыс тобы, Шығыс архипелагы деп те аталады) Тынық мұхитының оңтүстігінде, Коро теңізінің шығысында орналасқан. Шамамен алтымыш арал мен аралшықтан тұратын бұл тізбекте тридцатьқа жуық аралда адам тұрады. Лау тобының жер аумағы 188 шаршы миль (487 шаршы километр) құрайды және 2007 жылғы соңғы санақ бойынша халқы 10 683 адамды құрады. Лау тобының солтүстігіндегі аралдардың көпшілігі жанартаулық текті биік аралдар болса, оңтүстігіндегілер көбінесе карбонаттық жазық аралдар болып табылады. Әкімшілік тұрғыдан аралдар Лау провинциясына қарасты.
The Lau Islands (also called the Lau Group, the Eastern Group, the Eastern Archipelago) of Fiji are situated in the southern Pacific Ocean, just east of the Koro Sea. Of this chain of about sixty islands and islets, about thirty are inhabited. The Lau Group covers a land area of 188 square miles (487 square km), and had a population of 10,683 at the most recent census in 2007. While most of the northern Lau Group are high islands of volcanic origin, those of the south are mostly carbonate low islands. Administratively the islands belong to Lau Province.
Тарих
Британдық зерттеуші Джеймс Кук 1774 жылы Ватоаға жетті. 1820 жылы Оно тобы ашылған кезде Лау архипелагы Фиджинің ең толық карталанған аймағы болды. Лау аралдарында саяси біртүтастық кеш келді. Тарихи тұрғыдан алғанда, олар үш аймақтан тұрды: Солтүстік Лау аралдары, Оңтүстік Лау аралдары және Моала аралдары. 1855 жылы Тоңганың қарсыласы, ханзада Энеле Маафу аймақты бағындырып, бірыңғай басқаруды орнатты. Өзін Лаудың басшысы, яки Туи Лау деп жариялап, конституция қабылдады және христиандық миссиялардың құрылуын ынталандырды. Алғашқы миссионерлер 1830 жылы Лейкбаға келген, бірақ кейін қуылған. Лау аралдарының номиналды билеушісі болған Туи Наяу Маафуға бағынды. Туи Наяу мен Туи Лау титулдары 1969 жылы бірікті, ол кезде 1963 жылы Явуса Тонга тарапынан Туи Лау ретінде тағайындалған Рату Сэр Камисе Мара, 1966 жылы әкесі Рату Тевита Улуилакеба III қайтыс болғаннан кейін Туи Наяу ретінде де тағайындалды. Туи Лау титулы 1958 жылы оның інісі Рату Сэр Лала Сукунадан бос қалды, бұл туралы Мараның «Тынық мұхитының жолы» атты еңбегінде айтылған. Түстік Лау аралдары, оңтүстікке қарай Тувукаға дейін созылып, Тавеуни билігінде болды және Туи Какауға (Какаудроувтың бас басшысы) салық төледі. Алайда, 1855 жылы Маафу Солтүстік Лауға егемендік құрды және Вануа Балавудағы Ломаломаны өзінің резиденциясы етіп белгіледі. Оңтүстік Лау аралдары оңтүстіктегі Оно-и-Лаудан солтүстікке қарай Сисияға дейін созылды. Олар дәстүрлі түрде Туи Наяудың билігінде болды, бірақ 1850 жылдары Маафудың бағындыруымен Тоңганың үстемдігіне бағынды. Моала аралдары Лау аралдарымен емес, Бау және Ломаивити аралдарымен жақын байланыста болды, бірақ Маафудың бағындыруы оларды Лау аралдарымен біріктірді. Олар содан бері Лау провинциясының құрамындағы әкімшілік бөлім болып табылады.
Мәдениет және экономика
Лау аралдары Меланезияның Фиджи және Полинезияның Тонга аралдары арасында орналасқандықтан, екі мәдениет аймағының қадамжазылымы болып табылады. Лауа ауылдары өте дәстүрлі болып сақталған, ал арал тұрғындары ағаштан ойып жасаған бұйымдарымен және маси суреттерімен әйгілі. Әсіресе Лейкба, тонгалықтар мен фиджиліктердің дәстүрлі кездесу орны болған. Оңтүстік-шығыс пассат желдері теңізшілерге Тонгадан Фиджиге саяхаттауға мүмкіндік берген, бірақ кері қайту әлдеқайда қиын болған. Лау аралдарының мәдениеті шамамен б.з.д. 500 жылдан бастап Полинезиялық емес, Фиджи мәдениетіне жақындаған. Дегенмен, тонгалықтардың ықпалын әлі де атауларда, тілде, тағамдарда және сәулетте көруге болады. Фиджидегі көптеген үйлерге тән шаршы пішіндес ұштарынан өзгеше, Лауа үйлері дөңгелек пішіндес болып келеді, бұл тонгалықтардың салты. 2014 жылдың шілде айының басында Тонганың жер министрі Лорд Маафу Тукуиаулахи, Тонганың даулы Минерва рифтерін Лау тобына алмастырып Фиджиге беру туралы ұсыныс жасады. Бұл ұсыныс туралы хабар алғаш тараған кезде ол Лау провинциялық кеңесімен талқыланбаған еді. Лау халқының көптегені тонгалық текті, ал кейбір тонгалықтардың Лау тегі бар; Тонганың жер министрі Энеле Маафу есімді, ол Лаудың бір бөлігін Тонгаға қосып алған тонгалық ханзаданың құрметіне аталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Минерва рифтері Лау тобындағы Оно и Лау аралының халқына тиесілі балық аулау аймағының бір бөлігі болған. Вануа Балаву аралының жанындағы Ломаломада Януяну аралындағы демалыс орны салынған, ол Фиджидің бұрын қол жеткізу қиын болған аймағында туризмді дамытуға бағытталған, бірақ бұл шағын демалыс орны бірден сәтсіздікке ұшырап, 2000 жылдан бері тасталып кеткен. Малака ауылының жанында әуежай бар, ал Вануа Балавудағы Ломаломада порт орналасқан. Вануа Балаву және Лейкба аралдарында қонақ үйлер бар. Лау аралдары Фиджидегі крикет спортының орталығы болып табылады. Крикет Лаудағы ең танымал командалық спорт түрі, ал елдің қалған бөлігінде регби мен футболға көбірек қызығушылық танытылады. Ұлттық құраманың құрамында Лау өкілдері басым.
Лау халқының атақтылары
Лау аралдарының ең танымал ұлы – марқұм Рату Сэр Камисесе Мара (1920–2004), Туи Лау, Туи Наяу, Сау ни Вануа (Лау аралдарының мұрагерлік Бас басшысы) және 1967–1992 жылдар аралығында премьер-министр болған, қазіргі Фиджи мемлекетінің негізін қалаушы. Басқа да белгілі лауандарға Фиджи тәуелсіздігіне дейінгі жылдары Фиджи үшін конституциялық институттардың қалыптасуына үлкен үлес қосқан Рату Сэр Лала Сукуна (1898–1958) жатады. Лауандардың тағы да көрнекті өкілдері: Саясаткерлер: Фиджинің өзін-өзі басқаруға көшуінің бастапқы кезеңінде Джонати Мавоа көптеген министрлік лауазымдарды атқарды, Чарльз Уокер Альянс үкіметінде бірнеше портфельді басқарғаннан кейін дипломат болды, Нельсон Делаиломалома уақытша үкіметте Білім министрінің орынбасары және министр болды, бұрынғы премьер-министр Лайсения Карасе, бұрынғы Бас прокурор Кориниаси Бале, бұрынғы Білім министрі Филипп Боле, Қытайдағы елші Эсала Телени және бұрынғы министр Лавения Падарат. Қазіргі Бірінші ханым Ади Койла Найлатикау да Лауан, ол Рату Сэр Камисесе Мараның қызы. Бюрократтар: Бұрынғы тұрақты хатшылар Марика Тукитуку, Соломон Макасиале, Джоджи Котобалаву, Соломон Сила және қазіргі тұрақты хатшы Жале Фотофили, Фиджидің бірінші бас судьясы (Сэр Тимоси Туивага), методист шіркеуінің бірінші фиджилік президенті Сетареки Туиловони, Кацимайвай, Эпели, Австралияның бұрынғы жоғары комиссары, бұрынғы Білім министрінің орынбасары және Королева Виктория мектебіне тағайындалған алғашқы фиджилік директор. Спорт: И. Л. Була – крикетші, ауыр салмақтағы бокс чемпионы Суния Кама, регби: Жоэли Вейтаяки, Суния Кото, Осеа Колинисау, Нетани Талей, Сиса Коямайболе, Асаэли Тикиротума, Метуисела Талебула, Эрони Мави, Акапуси Кера, Джикойбау Матаваллу, Сефа Наивалу, Тевита Кавубату, Билл Кавубати, Дерик Томас Совани, Камели Ратуву, Илиеса Кересони, Апи Наикатини, Апасай Тауявука, Генри Киодраву. Жастар лидерлері: Роко Корутани (Пита) Вакавоно, Роко Ливаки Улуилакеба, Тупоу Вейого және Джеки Коройвулаоно.
Politicians: Jonati Mavoa held many ministerial portfolios in the early part of Fiji's transition to self government, Charles Walker who held several portfolios in the Alliance government before becoming a Diplomat, Nelson Delailomaloma who was Permanent Secretary of Education and Minister in the Interim Government, former Prime Minister Laisenia Qarase, former Attorney General Qoriniasi Bale, former Minister of Education Filipe Bole, Ambassador to China Esala Teleni, and former Cabinet Minister Lavenia Padarath. Current First Lady Adi Koila Nailatikau is also Lauan, being the daughter of Ratu Sir Kamisese Mara. Bureaucrats: Include former permanent secretaries Marika Tukituku, Solomone Makasiale, Joji Kotobalavu, Solomone Sila and current permanent secretary Jale Fotofili First Fijian Chief Justice (Sir Timoci Tuivaga), First Fijian President of Methodist church Setareki Tuilovoni, Kacimaiwai, Epeli former High Commissioner to Australia, former Permanent Secretary for Education and first Fijian Principal appointed to Queen Victoria School. Sports: I. L. Bula cricketer, former Heavy Weight Boxing Champion Sunia Cama, Rugby: Joeli Veitayaki, Sunia Koto, Osea Kolinisau, Netani Talei, Sisa Koyamaibole, Asaeli Tikoirotuma, Metuisela Talebula, Eroni Mawi, Akapusi Qera, Jikoibau Matawalu, Sefa Naivalu, Tevita Cavubatu, Bill Cavubati, Deryck Thomas Sowani, Kameli Ratuvou, Iliesa Keresoni, Api Naikatini, Apisai Tauyavuca, Henry Qiodravu
Youth leaders: Roko Jonetani (Pita) Waqavonovono, Roko Liwaki Uluilakeba, Tupou Veiogo and Jackie Koroivulaono.