Кіріспе
Нидерландының Херлен қаласындағы Schunck – бұрынғы сән үйі және Firma Schunck деп аталған универмаг. Бұл атау фирма орналасқан ғимараттар кешенін де білдіреді, олардың бірі – қазіргі мәдени орталыққа айналған Glaspaleis (Шыны сарай). Халықаралық сәулетшілер одағы оны XX ғасырдың ең маңызды 1000 ғимаратының бірі деп жариялаған. Кәсіп шағын тоқыма шеберханасынан Херлендегі ірі универмагқа дейін өсті және көмір өндірісінің азаю кезеңінде қаланың инновациялық күшіне айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Schunck отбасының төрт буыны кезек-кезек осы бизнесті басқарып келді. Бүгінде Glaspaleis – заманауи өнер, сәулет, музыка, би және SCHUNCK аталған кітапхананы қамтитын көп салалы мәдени орталық.
Schunck is the name of former fashion house and department store Firma Schunck in Heerlen, the Netherlands. It is also the name for the collection of buildings the firm has been housed in, one of which is known as the Glaspaleis (Glass Palace), which is now a cultural centre and declared one of the 1000 most important buildings of the 20th century by the Union of International Architects. The business grew from a small weaver's shop to the major department store in Heerlen and the innovating force in that town when coal mining declined. Over more than a century, it has been run by four consecutive generations of the family Schunck. In current time, the Glaspaleis is a multidisciplinary cultural centre for contemporary art, architecture, music, dance and library named SCHUNCK.
Алдын ала сөз:
Бельгияның неміс тілінде сөйлейтін бөлігіндегі Эупен Кеттенес (немесе Кеттених) қаласында 1776 жылдан бері "Шунк" деген тоқымашы (тухмачер) тіркелген. Оның үлкен ұлы Николаус Северин Шунк (1799–1865) алты ұл (және бір қыз) өсірді, олардың үшіншісі Арнольд кейіннен Херленде фирма ашты. Бірақ іскерлік жай жүргендіктен, ең кішісінен кейінгі Жүсіп қана тоқу шеберханасында қалды. Дегенмен, ол тірі қалғанға ұқсайды, себебі бүгінгі күнге дейін Кеттенесте Николаус ұрпақтары басқаратын тоқу фабрикасы бар.
Бірінші іскерлік және некелік өмір (1866)
1866 жылы Арнольд және оның кіші інісі Людвиг Хаусетте (Геул өзенінің жанындағы бос мыс зауыты) кәсіп ашты. Тоқуға жіптері болмағандықтан, немесе оны сатып алуға ақшасы жетпегендіктен, олар өнеркәсіп үшін жіп бояуға бел буды, бірақ Юпен мен Ахендегі өнеркәсіптердің күшті бәсекесіне тап болды. 1873 жылы Арнольд Ахен қаласынан Анна Кюпперске үйленді, содан кейін сол жылы олардың тұңғыш ұлы Петер дүниеге келді. Сәтіне орай, сол жылы мұрадан ақша мен мата түсті, бірақ Юпен мен Ахеннен келген бәсекелестікке байланысты Вервьер тоқыма өнеркәсібі матаны тым арзанға сата бастады, сондықтан ағайындылар матаға сатып алушы таба алмады. Ваальс қаласындағы фармацевт Книттельден (алыс туысы) Херлендегі жаңа балалар үйіне (St Jozephsgesticht) жетім балаларға тоқу сияқты кәсіп үйретуге адам керек екенін естіді. Бұл фармацевт де шөптерін Херленнен сатып алатын. Анна әкесінің бау-бақша шаруашылығында жұмыс істегендіктен, дәрілік шөптерді жинап, сақтаумен айналыса алатынын ойлады. 1874 жылдың наурыз айында ағайындылар мата үлгілерімен Ситтардағы Сент-Жозеф базарына сатуға барды, бірақ бельгиялық Vesdre өндірушілерінің бәсекесіне байланысты сәттілікке жете алмады. Аннаның кеңесімен, олар Херлен арқылы қайтып, балалар үйінің ректоры, монсеньор Савельбергпен сөйлесу үшін барды. (Олар Бонгерд және Эммстраат көшелерінің бұрышындағы танымал Клут қонақ үйінде тұрды – Арнольдтың ұлы Петер кейін Кристин Клутке үйленді.) Савельберг шешім қабылдауға көп уақыт жұмсағандықтан, Арнольдтың Ресейге (онда оның бауырлары болды) немесе АҚШ-тағы Нью-Орлеанға бару жоспарлары қайта қарастырылды. Анна Вильгельмнің ауыр еңбек туралы әңгімелері мен тәжірибесіз әріптестері болғандықтан бұл жолға баруға құштар емес еді. Бірақ Нью-Орлеан оған ұнады, өйткені Арнольдтың ескі Вандербурш досы, Джозеф Копс, онда көшіп кеткенін айтқан, Америка Құрама Штаттарында шеберлерге үлкен қажеттілік бар екен. Мамыр айында олар осындай саяхаттың құны туралы ақпарат жинауды бастады (ең арзан бағасы ересектерге 160 бельгиялық франк және сәбиге 15 ГФранк) және ректор Савельбергтен жауап келген кезде. Сондықтан 1874 жылдың тамызында олар үш тоқыма станогы мен матамен Хаусеттен Херленге келді. Херлен Кеттенестен 35 км қашықтықта болғанымен, сол кездегі көлік ортағасырлық дәуірден көп айырмашылығы жоқ еді (көбінесе дилижанспен немесе жаяу). Сондықтан сапар қашықтығы қазіргіден әлдеқайда ұзақ болды. Бірақ мәдени қашықтық одан да аз болды. Кеттенес және Херлен ғасырлар бойы Лимбург герцогтігінің құрамында болды. Нидерланды, Германия және Бельгия арасындағы шекаралар жақында ғана белгіленді (1839 жылғы Лондон шартына қараңыз) және аймақтық сезімдер ұлттық сезімдерден әлдеқайда күшті болды. Лимбургтіктер голландтарға қарағанда жақын жердегі немістерге жақын сезінді. Герцогтік тіпті 1839 жылдан 1866 жылға дейін Германия Конфедерациясының құрамына кірді (бар болғаны 8 жыл бұрын). Арнольд ешқашан азаматтық алған жоқ, тіпті оның немересі Пьердің (қараңыз #Spin offs) екінші дүниежүзілік соғысқа дейін неміс азаматтығы болды.
Питер Шунк және Гласпалейлер (1905)
Компанияның негізін қалаушы Арнольд Шунк болса да, оның ұлы Питер Шунк (* Хаузет, 1873 жылдың 31 қазаны, † Херлен, 1960 жылдың 13 шілдесі) фирманың, тіпті Херленнің жалпы жаңғыруының символы ретінде қарастырылады. 1905 жылы Арнольд Шунк қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы Питер Шунк басқарды, бірақ бұрынғысынша анасы маңызды рөл атқарып, үш қарындасы да бизнеске көмектесті. Кәсіпорында 60 қызметкер жұмыс істеді және Питердің кәсіпкерлік сезімінің арқасында ол екі дүниежүзілік соғысқа қарамастан кеңейе берді (1950 жылы 300 қызметкер, ал 1960 жылы – 600, ол қайтыс болған жыл). Оның кәсіпкерлік шеберлігін көрсететін көп айтылатын оқия – мектеп оқушысы кезінде бір күні таңертең 25 алжапқыш сатқандығы. Киім дүкенінен басқа, оның бірнеше басқа да бизнестері болды, мысалы, Валькенбургте бумен тазартатын жуу, марль және әктас карьері (соғыстағы цемент тапшылығына байланысты) және «Meerssener Kalkwerken» (әктас) компаниясы. Ол сондай-ақ NV Heerlensche Glasverzekering Maatschappij сақтандыру компаниясының акционері және хатшысы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін негізгі бизнеске қатысы жоқ бірнеше бизнес сатылды, себебі олар көбінесе тиімді болмады. (Кейін, 1970 жылдары, мұндай әртараптандыру отбасының компанияны жоғалтуына жақын болды.) Тікелей пайда табуға арналмаған, бірақ негізгі бизнеске көмектескен компаниялардың бірі – «Zuid Limburgsche Autobus Maatschappij» болды, ол 1908 жылға қарай үш автобусқа ие болды (қатты дөңгелектерде), клиенттерді айналасындағы қалалардан, Ситтард пен Валькенбургтан дүкенге күн сайын үш-төрт рет тегін тасымалдау үшін, тиімді түрде Херленге алғашқы аймақтық қоғамдық көлікті ұсынды. Олар жарты ғасыр бойы жұмыс істеді. Қала тек 1923 жылы екі автобус сатып алды, содан кейін тек қаланың жақын маңына ғана. Аймақ үшін маңызды серпіліс – көмір шахталарының үдемелі дамуы болды, себебі ұлттық үкімет шахталарды дамыту үшін қажетті үлкен ұзақ мерзімді инвестицияларға байланысты жеке кәсіпкерлік сәтсіздікке ұшыраған жерде араласты. Нидерланд үкіметі Нидерландының шетелдік (неміс) энергия көздеріне тым тәуелді болып қалуынан қорқып, 1901 жылы әлі сатылмаған барлық концессияларды сатып алды. Бұл 30 жыл ішінде Херлен халқының бес есе өсуіне әкеп соққан Мемлекеттік кен орындарын құруға әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыста мата тапшылығы туды және бағасы көтерілді. Соғыстан кейін нарық өте тұрақсыз болды, кейде метріне 12 голландтық гульденге сатып алынған мата Англиядан әкелінген әлдеқайда жақсы матаның арқасында тек 7 гульденге сатылуы керек болды. Он мыңдаған гульденді құрайтын акциялар құнсызданып кетті. 1920 жылдары Германия экономикасы құлдырағандықтан, оның бағасы құлдырап, 12 гульденнен сатып алынған мата 80 центтен аспайтын бағаға сатылды. Неміс маркасы өте жоғары инфляцияға ұшырап, бір гулдер цент қана болды. Герленде 70 гульденге тұратын костюм жақын маңдағы Ахенде 17 гульденге ғана тұратын, сондықтан герлендіктер осында сатып ала бастады және жергілікті дүкендер банкротқа ұшырай бастады. Сонымен қатар, Бельгия франкының құлдырауы да болды (бұл Маастрихтке Гирленге қарағанда қатты әсер етті). Бұл жеткіліксіз болғандай, соғыс алдында жергілікті валюта голланд гульдені емес, неміс алтын маркасы болды, сондықтан бұл Шунк ақшасын алған валюта. Соғыстан кейін бұл жағдай өзгеріп, марка (қазіргі Papiermark, қағаз маркасы) іс жүзінде құндылықсыз болған кезде, Шунктің активтері негізінен жоғалып кетті. Бірақ Питер Шунк аман қалды. 1920 жылдардың соңында бизнес қайтадан табысты болды, және V&D және Hollekamp бәсекелестеріне қарамастан. 1929 жылы ол қайтадан үй сатып ала бастады, мысалы, төсек пен кілем дүкені (кейіннен оның қызы Леониге тиесілі болды және алдымен Käller Schunck, содан кейін Hiero деп аталды). Компанияның басты назары шахташыларды киіммен қамтамасыз етуге аударылса да, нарықтың екінші шегіне, яғни сәнді киімге де көп көңіл бөлінді. Сапа екеуінің де басты мақсаты болды, үйдің бренді Lion's Quality (ағылшын тілінде) және Kwaliteit wint altijd (Сапа әрқашан жеңіп шығады) ұраны. 1930 жылдары цехтар жабылып, Шунк басқалар жасаған киімдерге ауысты.
Гласпалейс (1935)
Бизнес өсе келе, Питер одан әрі кеңейтудің жолдарын іздестіре бастады және 1927 жылы архитектор Анри Дассенге базар алаңында уақытша ағаш қосымшаны жобалауды тапсырды. Бұл іске асырылмады, бірақ Арнольд пен Питер дүкен мен базар алаңы арасындағы жер мен үйлерді сатып алып отырды. Бұған Бонгерд пен Чирк алаңының қиылысындағы «сұпырынған бұрыш» («vuil hoekje») кірді, ал қала бес жыл бойы оны тазарту керек деп шағымданып келді. 1932 жылы дауыл кезінде қоршаудың төбелері жарылып, бұл бұрыштың нашарлығын көрсеткенде, қала Питерге ультиматум берді: бірдеңе салыңыз немесе ол жерден құқығыңыз алынады. Осылайша, құрылыс туралы шешім жылдамдатылды, нәтижесінде 1935 жылы «Glaspaleis» («Шыны сарай» немесе «Кристалл сарай») пайда болды – сол кездегі Heerlen үшін өте заманауи ғимарат, толығымен болат пен бетоннан салынған, жеке тұрған шыны қабырғасымен. Питер Шунк шабыт алу үшін Еуропаның бірнеше сауда үйлеріне сапар шекті. Ол ең көп Франциядағы Нант қаласындағы «Les Grands Magasins Decré» дүкенінің сәулетінен әсерленді, Анри Сауваждың «Les Grands Magasins Decré» (1932) дүкенінен шабыттанды, сондықтан ғимарат Баухаус стилінде сәулетші Фриц Пьюцтің жобасымен салынды. Жұмыс 1934 жылдың 14 мамырында басталды және ресми ашылуы «Modehuis Schunck» («Шунк сән үйі») 1935 жылдың 31 мамырында өтті, бірақ көп ұзамай оған «Glaspaleis» деген есім берілді, ол қазіргі кездегі ресми атауы. 2000 адам қатысқан ашылу салтанатында қызметкерлер Арнольд Шунктың бюстін сыйға тартты. (1949 жылы 75 жылдық мерекеде олар тағы бір бюст, Питер Шунктың бюстін сыйға тартты.) Питер Шунк бұл қойма емес екенін баса айтты, өйткені Шунк өзінің негізгі бизнесіне адал болып, жаңа өнімдерді енгізбейді (кейін 1964 жылғы дүкенде жасалған, бірақ аса сәтті болмаған тәжірибе). Гипермодерндік, функционалдық ғимараттың мақсаты – барлық тауарларды (мата, киім, кілемдер және төсек) дүкенде, емес, қоймада көрсету арқылы базар атмосферасын жасау болды, бұл сол кездегі революциялық идея еді. Бұрынғы дүкеннің терезелері де осындай болған. Бұл жаңа дүкен терезелерінің идеясы жаңа ғимаратта шектен тыс көрініс тапты. Нәтижесінде, ашық тұрған шыны қабырғасымен қорғалған, үйілген және жабық «тіркелген» нарықтар құрылды. Бұл идеяның мақсаты – базардың алдындағы базар сияқты, бірақ ауа райынан қорғалған үйілген нарық құру еді (сол кезде базардағы саудагерлер тіпті жабық стендтерді де қолданбаған, барлығы жерге орналастырылған). Көрмелерді ұйымдастыру үшін Кельн қаласынан әйгілі терезе безендірушісі Александр Людвиг шақырылды. Сондай-ақ, Ұлы депрессия кезінде осындай ауқымды жобаны жүзеге асыру идеясы да даулы болды, сол кездегі қаржы министрі Вершур: «Депрессия кезінде мұндай ғимаратты тек ақылсыз адам ғана тұрғыза алады. Бұл – ақымақтық әрекет» деді. Осы ойларға сәйкес, мемлекеттік шахтадағы жұмыс аптасы алты күннен төрт күнге дейін қысқартылды. Бірақ Шунктың пікірі керісінше болды. Оның жауабы: «Осындай кәсіпорын үшін осы уақыт өте қолайлы, өйткені жұмыс іздеушілер көп, сондықтан еңбек құны арзан. Бұл экономиканы ынталандырады» (бұл бір жылдан кейін Джон Мейнард Кейнс осыны әлемдік экономика стандартына айналдыратын кітабында жариялаған ойлау тәсілі). Бұл кеңейтілген сауда орталығы Heerlen қаласын Лимбург провинциясының оңтүстік жартысы үшін сауда орталығына айналуына ықпал жасады. «Glaspaleis» («Шыны сарай» немесе «Кристалл сарай») үш жағынан (солтүстік, шығыс және батыс) тұрған шыны қабырғасымен және қабаттар мен шыны арасындағы 50 см аралықтан туындаған табиғи желдетуімен аталады, сонымен қатар кейбір терезелердің үйлесімді ашылуымен де ерекшеленеді. Екі жертөлесін есептемегенде, ғимаратта сегіз қабат бар, соның ішінде тоғыз баласы бар отбасы үшін екі қабатты пентхаус (бірақ онда тек төртеуі ғана тұрған), сонымен қатар жұртшылыққа арналған шатырлы террасасы бар. Ол кезде ол (шіркеу мұнарасынан басқа) Heerlen қаласындағы ең биік ғимарат болды (оны тіпті 1949 жылғы газет мақаласында «асқабақ» деп атады, бірақ оның биіктігі «тек» 27 метр болғанмен), ал пентхаустан Шунк отбасы 20 шақырым қашықтықтағы Аахен қаласының Екінші дүниежүзілік соғыс соңында өртеліп жатқанын көре алды. Оның заманауилығы кейбір адамдарды, мысалы, шаруаларды (үлкен көлемде мата сатып алып, өз киімдерін тігетін жақсы тұтынушылар) қорқытты. Сондықтан ескі дүкен олар үшін ашық қалды және олардың бизнесі бұрынғысынша жалғасты, дүкен иесі маталарды «қоймадан» алып келді, бірақ қазір ол көбінесе қоймадан емес, әсіресе «Glaspaleis»-тен келді. Питер «Glaspaleis» үшін жоспарланған жердегі «Бонгердте» бірнеше үйді сатып алғанда қиындық туды. Бес жыл бұрын осы жердің жанында, батысқа қарай дүкен ашқан «V&D» сауда желісі, оның жоспарларын қиындату үшін (шығыс жағындағы «Logister»-дің қолшатыр дүкенін) үйдің біреуін сатып алды, бірақ Питер оның айналына салып шешім тапты. «V&D» сол үйді пайдаланбады, ол ескі дүкен мен жаңа «Glaspaleis» арасында орналасқан, содан кейін ұзақ жылдар бойы көзді шаршатты. Шунк оны 1960 жылы ғана, өте қымбат 2,000,000 гильдерге сатып ала алды. Осы кезде Шунктың бүкіл блокқа құқығы болды және онда одан әрі кеңейтуді жоспарлап отырды. Тағы бір ұзаққа созылған дау Шунк блогы мен «V&D» арасындағы кеңістікке байланысты туды, онда екеуі де Эмма алаңы мен Бонгердті байланыстыратын өткел жасағысы келді. Шунк төлеуге уәде бергеннен кейін қала осымен келісті. «V&D» да дүкен салғанда осыны ескерді және Шункпен келіссөздер бастапқыда жемісті болды, бірақ Шунк «Glaspaleis» салғаннан кейін олар да осы жобаны қиындатуға тырысты, нәтижесінде оның астындағы кәріз мен бұрынғы каналға иелік ету туралы ұзаққа созылған сот ісі туды (Бонгерд пен Эмма алаңы бұрын су жолдары болған). Шунк осы істі 1961 жылы жеңіп алды. Одан кейін оңтүстікке қарайғы үйлер (ескі дүкенді қоса) бұзылғаннан кейін «Glaspaleis» толығымен жеке тұрды. «Glaspaleis» кейін қалай дамыды, туралы толық ақпарат алу үшін «Glaspaleis#Decay and renovation» бөлімін қараңыз. Айырықша жағдай, Шунк «Logister»-дің ескі дүкенін сатып алып, өткелді ашқаннан кейін, қала батысқа қарай «Promenade» жобасын бастап, оған Шункты кеңейтуге көндірді (төменде қараңыз). 1940 жылы Питер Шунк Heerlen қаласындағы Геленштрааттағы 73-үйіңдегі бұрынғы диірманды («De Molen» деп аталды) «Schunck's Kleding Industrie Limburg» (SKIL) атты киім фабрикасын құрды. Бұл фабрика шахтерлерге арналған жұмыс киімдерін шығарды, бірақ соғыс кезінде жасырынып жүрген адамдарға киім тігіп, тіпті мансардада жасырынып жүрген еврей басшысы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Питер өзінің неміс азаматтығының себебін білді, бұл қаланың Германия шекарасына жақын орналасқандығына байланысты емес еді. Сондықтан ол өзін және ұлы Пьерді голланд азаматтығына ауыстырды. Соғыс кезінде Пьер Шунк Валькенбург қарсыласының жетекшісі болды (ол оны өзі бастады). Соғыс кезінде бомбалар шыны терезелерді үш рет бұзды, соңғы рет 1944/45 жылдың жаңа жылында, «Glaspaleis» генерал Паттонның штаб-пәтері болды. Кейін ол француз қарсыласы тобы «Maquis» тарапынан да пайдаланылды. Зақымдар соғыстан кейін де көп жылдар бойы көрініп тұрды. Әр жолы шыны ауыстырылды, бірақ соңғы бомбалаудан кейін ол 1949 жылға дейін жарамсыз болды. Соғыстан кейін «Glaspaleis» «жеңілдету киімдерін» өндіріс бағасымен сату үшін де пайдаланылды.
Кристин Шунк (1960)
NV Schunck акцияларының үштен бірі Крисже Домен Шункқа, үштен бірі Лео Шункқа (олар екеуі басқаруды құрады) және қалған бөлігі басқа отбасы мүшелеріне тиесілі болды. Компанияның 75 жылдығына, 1949 жылы, Питер Шунк (фирмадан бір жас үлкен) әлі де басқарушы директор болып қызмет етіп тұрды. Директорлар кеңесінде Питердің екінші ұлы Лео Шунк және оның қызы Кристиннің күйеуі Франс Домен (1948 жылдың 1 қаңтарынан директор) да болды. Кристин ("Крисже", 1907–?) өзі 25 жылдан бері компанияда жұмыс істеп, іс жүзінде менеджер ретінде бизнестің барлық саласын басқарып келді. Питер Шунк өзінің үлкен ұлы Пьердің бизнесті мұраға алуын қалаған, бірақ Пьер бизнеске қарағанда технологияға көбірек қызығушылық танытты. Сондықтан 1960 жылы 86 жасында қайтыс болған Питер Шунктың 600 қызметкері бар бизнесін екінші ұлы Лео ресми түрде қабылдады. 1930 жылдары ол сатып алу бөлімінің басшысы болды, ал кейіннен Амстердамдағы Faam сатып алу кооперативінің басқарма мүшесі болды, онда Шунк ең ірі қатысушыға айналды. 1945 жылдан бастап ол компанияның директоры болып жұмыс істеді. Бірақ іс жүзінде Шунк бизнесін Кристин басқарды, ол бизнесті жүргізуде көп тәжірибе жинақтаған. Бастапқыда ол мұраны он бір баланың арасында бөлісу мәселесімен айналысты. Ол бауырлары мен қарындастарынан әзірге ақшаға айналдырмауды өтінді, бірақ ең кіші екеуі ғана оған құлақ қойды. Одан бөлек, 1960 жылдары мемлекеттік шахталар жабылды, ал осы кезде үлкен кеңейту жобасы қолға алынған болатын. Дегенмен, оның жеткілікті тәжірибесі мен іскерлік қабілеті бизнесті сақтап қалуға және тіпті дамытуға мүмкіндік берді. +Променададағы дүкеннің биіктігі 30 м, ауданы 3000 м2, көлемі 85 000 м3, қабаттары 7 (барлығы), жалпы ауданы 20 000 м2, көпшікке қолжетімді ауданы 12 500 м2, эскалаторлары 10, лифттері 4, кіреберістері 3, көшедегі витриналары 340 м2, бетон 12 600 м3, бетон ішіндегі болат 106 кг, электр сымдары 85 км, шамдары 5600, генераторлары 12, сыртқы қабырғасы мәрмәрмен қапталған, ауданы 1900 м2, архитектор – Eug. Hoen, архитектордың көмекшісі – J. Руманс, интерьер дизайнері – Ян ван Боммель, құрылыс мердігері – Мельхиор.
Кеңейту
1964 жылға қарай 90 жылдық тарихы бар фирманың қызметкерлер саны негізгі дүкенде 700-ге, Гелеенде 125-ке, ал жалпы саны 1000-ға жетті. Сол жылдың 16 қыркүйегінде Schunck компаниясы одан әрі кеңейді, өйткені негізгі дүкен Гирлендегі одан да үлкен ғимаратқа көшірілді, Гласпалейден батысқа қарай 100 метр жерде, қаланың жаңа үлкен жобасы – Променадта, Нидерландының оңтүстігіндегі ең ірі қалалық сауда бульвары пайда болды. Ашылу салтанатына шамамен 5000 адам келді, бұл жергілікті көлік қозғалысына қиындықтар тудырды. Бір жарым жылдың ішінде салынған жаңа ғимарат Гласпалейден 4 есе үлкен, бірақ биіктігі емес, ауданы жағынан. 10 эскалатор сағатына 10 мың адамды тасымалдай алады. Ғимараттың құны шамамен он миллион гульденді құрады және ол Нидерландының оңтүстігіндегі ең ірі дүкен және ең ірі бизнес ғимараттарының бірі болды. Гласпалей сияқты, бұл жаңа ғимаратты да асыра бағалау деп айтты. Херленнің сауда әлеуеті осы көлемдегі қала үшін күткеннен әлдеқайда жоғары болды. Қала әкімі Гийзельс ашылу салтанатында атап өткендей, Херлендегі әр тұрғынға шаққандағы дүкендердің сыйымдылығы елдегі ең жоғары көрсеткішті құрады. (Дегенмен, әр 77 тұрғынға шаққандағы мамандандырылған дүкендердің саны ұлттық орташа көрсеткіштен (әр 59 тұрғынға шаққанда) әлдеқайда төмен болды.) Бірақ Лео Шунк бұл аймақтың болашағына сенім білдіру мәселесі екенін айтты. Ол Херленнің әлі де өсіп келе жатқанын және 200 000-ға жуық адамды (жақын орналасқан Германия мен Бельгияны есептемегенде) қызмет көрсететін аймақтың сауда орталығына айналғанын атап өтті. Бұл аймақ Батыс Еуропаның 40 миллион халқы бар «өнеркәсіптік үшбұрышы» деп аталатын аймақтың орталық бөлігінде орналасқан. Еуропалық бірігу процесіне сүйене отырып, Лео Шунк шекаралардың экономикалық ашылуы мүмкіндігі туралы да болжам жасады. Нидерландтық Лимбург Германия мен Бельгиямен шектесетін және Херлен оның ұшында орналасқандықтан, одан да көп клиенттерді тартуға болады. Бірақ бұл бірігу процесі тек ондаған жылдардан кейін, жақын маңдағы Маастрихтте жасалған келісімнің нәтижесінде фирма тарағаннан кейін ғана жүзеге асты. Экономика министрі Андриессен сияқты бірнеше билік органдары шахталардың жұмысын жалғастыру кепілдігін берді немесе кем дегенде, осыған қатысты қысым жасады. Алайда, 1965 жылы олардың көпшілігі зиянға жұмыс істеді, ал 1966 жылдан 1974 жылға дейін барлығы жабылды, бұл Schunck-ті қоса алған барлық бизнеске әсер етті. Жаңа дүкен үшін (Glaspaleis сияқты) Еуропа бойынша, соның ішінде АҚШ және Швецияға (әсіресе Стокгольм қаласының орталығын қайта дамыту және оның саудаға тигізген әсері Еуропалық жағдайға жақсы бейімделгендіктен) шабыт ізделіп, сапарлар жасалды. Жаңа дүкен тек үлкен ғана емес, сонымен қатар кеңейтілген ассортимент ұсынды, бұл заманауи қойма дүкенінен күтілетін таңдау. Schunck-тің негізгі тауары болған киімдер әлі де 1 (балалар), 2 (әйелдер) және 3 (еркектер) қабаттарда басымдық құрды (47 киім кию бөлмесімен). Glaspaleis-те клиенттерге пентхауста кофе ішуге рұқсат етілді (оған отбасы мүшелері өзі қызмет көрсетті), бірақ қазір бұл төртінші қабатта 180 адамға арналған толыққанды асханаға айналды. Сол қабаттың екінші жартысында ойыншықтар мен интерьер жиһаздары орналасқан, бұл да Glaspaleis-те болған. Кеңселер мен асхана ең жоғарғы қабатта орналасқан. Жаңа бөлімдер ең төменгі екі қабатта орналасқан. Жер қабатында кеңсе тауарлары (және көптеген қалта кітаптары), парфюмерия, чемодандар және өзінің нан пісіретін дүкені бар кондитерлік өнімдер (барлығы өздігінен қызмет көрсету, тек шоколадтарды салмақтап беруді қоспағанда) сатылды. Жер астындағы 2600 м² супермаркетте 7000 тауар сатылып, ассортименті орыс икрасынан бастап 70 түрлі сырға дейін жетеді. Жеті кассада екі арбаны (және конвейерлік лентасыз) пайдалану арқылы қосымша тиімділікке қол жеткізілді. Кассир заттарды бір арбадан екіншісіне жылжытады, содан кейін клиент оны 53 «жинақтау үстелінің» біріне (қажет болған жағдайда көмекпен) алып бара алады, осылайша кассада күту уақытын қысқартады. Аймақ жоғары сапалы етке деген сұранысымен белгілі. Супермаркеттегі етхананың жалпы ұзындығы 45 метр, ал 10 000 кг ет сыйымдылығы бар тоңазытқыш бар. Бұл және басқа суытылған қоймалар (мысалы, жеміс-жидек және сүт өнімдері) төбеден ілінген монорельс арқылы қызмет көрсетілді. Автоматтандырылған салмақ өлшеу және қаптау машиналарымен (күнделікті 10 000 ет пакеті және жемістерге арналған пленкалық қаптама) қосылғанда, тамаққа адамның қолы тимеуі керек болды, бұл гигиена үшін пайдалы болды. Дегенмен, жұмыста 7 ет сатушы тұрақты түрде болды. Өзіне қызмет ету дүкендерде стандартқа айналып, жаңа дүкенде де көрінді, супермаркеттің құрылымында ғана емес. Ескі дүкенде (ғибадатхананың қарсы жағында) клиенттер қызметкерлерге қажетті заттарын айтатын, олар оларға үлгілер көрсететін. Glaspaleis-те барлық тауарлар ашық түрде қойылған, сондықтан клиенттер өздері таңдап алатын. Жаңа дүкенде бұл бір қадаммен жоғары көтерілді. Өсіп келе жатқан жеке тұлғалардың қалауын ескере отырып, қызметкерлерге тек сұрағанда ғана көмектесуге нұсқау берілді. Schunck тіпті клиенттердің өздері перделерді тартып, тексеруге мүмкіндігі бар екенін жариялады. Көрінетіндей, бұл сол кезде осылай болмаған. Жаңа дүкен мамандандырылған дүкендер жиынтығы ретінде құрылған. Glaspaleis сияқты, функционалдық мәселе маңызды болды, сондықтан қабаттардың орналасуы адамдарға қажетті затты оңай табуға мүмкіндік берді. Мысалы, супермаркеттегі стендтердің биіктігі 1,60 метрден аспады, сондықтан кез келген орыннан бүкіл қабатты көруге болады. Қайтарылатын бөтелкелерді супермаркет кіреберісінде жинау жүргізілді. Дәліздер (2–3 м), эскалаторлар мен баспалдақтар кеңірек жасалған. Алайда, Schunck-ті аймақтық отбасылық бизнес ретінде сақтап, сапа мен қызметке баса назар аударуға тырысты. Glaspaleis-тен басты айырмашылық – сыртқы қабырғасы шыныдан жасалмаған. Жоғарғы қабаттардан басқа, терезелер де аз. Үлкен орталық залды, барлық қабаттарды кесіп өтетін және шыны төбесі бар дәстүрлі табиғи жарықтандыру шешімі де тым қымбат болғандықтан таңдалмады. Бұл жарықтың көбісі лампалардан түсуі керек дегенді білдіреді. Сыртқы қабырға (жоғарғы екі қабаттан басқа) мрамордан жасалған, түнгі уақытта жарықтандырылатын көлденең жолақтармен араластырылған. Бұл ғимаратқа өте көлденең визуальдық көрініс береді. Мұнда да функционалдық ізденіс болды, қажетсіз әшекейлеу болған жоқ, бірақ ғимаратқа сол кездегі көптеген жаңа ғимараттарға тән «суық» көрініс берілмеді. Glaspaleis сияқты, қабаттар 8 метр араласқан колонналармен тіреледі, сыртқы колонналар сыртқы қабырғадан 2,5 метр қашықтықта орналасқан. Жоғарғы қабаттың төбесі болаттан жасалған. Барлық қабаттардағы жалпы қабат биіктігі 4,15 метр, ал таза биіктігі 3,3 метр. Ғимарат қалалық жылумен (stadsverwarming) жылытылады, көбінесе жылытылған ауа қолданылады, қуаты 2,5 МВт. Жер астындағы ауаны кондициялау қуаты сағатына 35 000 м³ құрайды, яғни ауа сағатына алты рет жаңартылады (және салқындатылады). Басқа қабаттар үшін бұл сағатына 4 рет, бірақ асхана мен ас үйлерде сағатына сегіз және он сегіз рет (және салқындатылмайды). Барлығы сағатына 304 000 м³ ауа 3,5 км ауа арналары арқылы тасымалданады. Басқа кіреберісте «ауа пердесі» бар, оның қуаты сағатына 63 000 м³ құрайды. Ғимарат үш жағынан көшелермен шектеседі, әр көшеде кіреберісі бар және 340 м² саудалық терезе кеңістігі бар. Ашылу кезінде бұл кеңістік римдік артефакттарды көрсету үшін пайдаланылды, ашылу тақырыбын, римдіктерді көрсету үшін, Херлен олар үшін маңызды елді мекен болған (Coriova...).
Қиындықтар
Лео Шунк одан әрі кеңейтуді жоспарлай бастады, тіпті ұлттық деңгейге жеткізуді де көздеді. Бірақ келесі сегіз жылда бірнеше қиындықтар бизнестің 825 қызметкерден 500-ге дейін азаюына әкелді, олардың 400-і Херленде жұмыс істеді. Өнімділік соңғы бірнеше жылда 20%-ға төмендеді. Бірқатар реструктуризациялардың арқасында компания әзірге ақша ағынымен қиындықтарға тап болған жоқ, бірақ бұл тек уақыт мәселесі деп есептелді. 1966 жылы шахталар жабыла бастады (тағы төрт шахта жабылуды күтіп тұрды), бірақ бұл туралы бұрыннан мәлім болған еді. Шахта жұмысшылары бұрынғы мемлекеттік шахталардың (DSM) жаңа мұнай-химия саласында қайта оқытылды. Бірнеше мемлекеттік қызметкерлер мен жеке кәсіпкерлер аймақтың болашағына үлкен сенім артты. Дегенмен, сату көлемі төмендеп, жалақылар көтеріле берді. 1960-жылдардың басында өнеркәсіптік дамуы мен жаңғыруымен Херлен қаласы "Лимбургтың Роттердамы" деп аталды. Тұрғындардың сатып алу қабілеті Нидерландының басқа аймақтарына қарағанда жоғары болды, ал салыстырмалы түрде төмен бағалар Германиядан көптеген сатып алушыларды тартты. Бірақ шахталардың жабылуы 40 мың шахтердің зейнеткерлікке шығуына және аймақтағы жұмыссыздықтың 3000 адамға жетеуіне себеп болды. Көптеген адамдар жұмыс іздеп аймақты тастап кетті, ал жергілікті жерде жұмыс тапқандардың жалақысы төмендеді, көбінесе 20%-ға дейін. 1965 жылдан 1971 жылға дейін жалақы алатын адамдардың саны 18,4%-ға азайды (халық саны тұрақты болды). Сонымен қатар, Glaspaleis ABP компаниясына жалға берілген кезде, ондағы тауарлар тым тез және тым төмен бағаға сатуға мәжбүр болды. Ал 1970 жылы сақтандыру талаптарына байланысты жаңа өрт сөндіру жүйесін орнатуға 800,000 гульден жұмсалды, бұл сату көлемінің төмендеуіне де әкелді. 1969 жылға дейін Шунктың бизнесі жақсы дамыды. Бірақ содан кейін қосымша құн салығы (ҚҚС) енгізілді. Миллиондаған құнды тауарлардың бағасын қайта есептеу қиын мәселе. Бірақ одан да үлкен соққы – сатып алу қабілетінің 20-25%-ға төмендеуі болды. Немістер де Херленге келіп тоқтады, себебі қала енді арзан болмады. Сонымен қатар, көптеген ұсақ проблемалар туды, мысалы, қызмет көрсетудің тым қымбат болуы. Лео Шунк кіші бөлімдерді ертерек сату керек болғанын айтты.
Жүз жылдық және соңы
Осылайша, Schunck компаниясы екі жылдан кейін 100 жылдығын тойлау мүмкіндігіне ие болды. Аймақтық экономика біраз уақыттан бері төмендеп келеді (Сауда палатасының хатшысы Коэненнің айтуынша, нашар инфрақұрылым мен рецессия салдарынан), және барлық жергілікті кәсіпорындар қиындықтарды бастан өткерді. Бірақ V&D, C&A және Hema сияқты компанияларға не болды? Бұл аймақтық мәселе болғандықтан, олар өзге филиалдары арқылы шығындарын өтеуге және қиын жағдайды күтіп шығуға мүмкіндік алды. Алайда, Schunck-тің бар болғаны екі ірі дүкені болды, екеуі де бір аймақта орналасқан. Кейін көптеген адамдар Schunck-тің Glaspaleis төңірегінде кеңею жоспарларын іске асырмағаны жөн болды ма деп ойлады, себебі Promenade дүкені тым үлкен болды және Schunck өзінің негізгі тауарынан – киімнен алшақтауына себеп болды. Осыған байланысты, мәселелердің себептерін сұрағанда Лео Шунк Нидерланд аймағындағы үш Wassen дүкенін атады, олар сатып алу мүмкіндігін күшейту үшін сатып алынған. Бірақ бұл жоба сәтті болмады, себебі олар басқа сегментте жұмыс істеді. 1964 жылдан бастап олар зиянмен жұмыс істеді және 1969 жылдың 15 сәуірінде NV Vinke компаниясына сатылды. Сол жылы Лео Шунк сұхбатында арнайы дүкендер, үлкен немесе кішкентай, болашақтың бағыты екенін айтты. Schunck дәл осындай болған және сол философияға оралуға тиіс болды, бұл идеяны Питер Шунк та қолдаған. Үш жылдан кейін, 1975 жылы, ішкі қайта ұйымдастырудан кейін, Schunck қайтадан жақсы жағдайға келді, Кристин директор болып тағайындалды, ал оның жүрегі туысы доктор Л. Ф. Верлейсдонк директордың орынбасары (және П. М. Нотерманс атқарушы хатшы) болды, олар киім және интерьер/жиһазға баса назар аударды. Бұл жұмыссыздықтың жалғасуына және сатып алу қабілетінің төмендігіне қарамастан, соңғысы әлеуметтік қамсыздандырудың артуының нәтижесінде жақсарды (Ден Уил үкіметі кезінде). 1970 жылдардың басында, шахталардың жабылуынан кейін, үлкен беймәлімдік болды, сондықтан адамдар қолда бар ақшаларын жұмсауға батыл болмады. Жағдай тұрақтанғаннан кейін, адамдар қайтадан жұмсауға батылдық танытты. V&D және C&A сияқты алыптармен бәсекелесе отырып, Schunck-тің кішігірім мөлшері оған бейімделуге артықшылық берді. Schunck ірі компанияларды көшіруге тырыспады, себебі тікелей бәсекеде жеңіліп қалуы мүмкін еді. Оның орнына (әдеттегідей) сапа мен қызмет көрсетуге (сатудан кейінгі де) назар аударды және бір шатырдың астында орналасқан арнайы дүкендер жиынтығын (Херленде жетіспейтін) ұсынды. Сондай-ақ, банк, пошта немесе саяхат агенттігі сияқты қызметтерді ұсыну жоспарлары да болды. Мұндай кәсіпорындарға жалға беруге орын бар еді. Алайда, жаңа проблемалар пайда болды, мысалы, кәсіподақтардың сенбі күндері дүкендерді жабу туралы ұсынысы (бұл оларды басқа кәсіпорындармен үйлестіруге мүмкіндік берер еді). Ұлттық зерттеулер көрсеткендей, бұл қоймаларға 6,85%-ға дейін шығын әкелер еді. Бірақ шекараға жақын жерде бұл көрсеткіш одан да жоғары болар еді. Сенбі күндері Schunck немістердің арқасында кірісінің шамамен 10-15% -ын табатын, себебі Германияда дүкендер көп жағдайда сенбі күндері жабық болатын. Айына бір сенбі күнінен басқа, сол күні Херленнен келген клиенттер Германияға барып сатып алатын. Германиядағы саудаға үйренгеннен кейін, олар басқа күндері де қайта оралуы мүмкін, осылайша жағдай өзгеріп, кері қарай бұрылар еді. Сонымен қатар, дүкенде жүргізілген сауалнама көрсеткендей, 20% тұтынушылар сенбі күндері сауда жасауды артық көреді. Сондай-ақ, сауда орталығын жаяу жүргіншілер аймағына айналдыру бойынша тәжірибелер жүргізілді, бұл Schunck қолдаған идея еді, бірақ бастапқыда бұл сатудың төмендеуіне әкелді. Verleisdonk бұл дұрыс емес жолмен жасалды деді, барлық орталықты жабу, тек сенбі күндері (барлық күндердің ішінде), ыңғайлы тұрақтар жасалмады. Дұрысы, бұл мәселені бірте-бірте шешу болар еді, ең алдымен, шағын тұрақты жаяу жүргіншілер аймағын құрып, оны осыған сәйкес безендіру (өсімдіктермен және т.б., жай ғана жабылып қойылған "қалыпты көше" емес). Кейіннен бұл жол жақсырақ тұрақтармен жабдықталды. Тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін мықты серіктес іздестірілді және 1989 жылы 6000 м2-ден астам аумақты алып жатқан Berden мебель дүкендерінің желісі табылды. Кристин Дохмен Шунк 80 жасқа дейін бизнесті басқарды, содан кейін мұрагерлік мәселесі қайта туды және оны алмастыруға болатын жалғыз адам оның жүрегі туысы Луи Верлейсдонк болды (Кристина сахна артында бизнесте белсенді болды). Одан кейін отбасының ешкімі бизнесті қабылдауға ниет білдірмеді, және 1995 жылы Berden компаниясы "NV A. Schunck" компаниясының барлық акцияларын сатып алып, Berden Schunck деген атпен жұмысын жалғастырды. Осылайша, Арнольд Шунк алғашқы дүкенін ашқаннан кейін 121 жыл өткен соң Schunck фирмасының қызметі тоқтатылды.
when the problem of succession presented itself again and the only person available to take over was her nephew Louis Verleisdonk, (Christine remained active in the business behind the scenes, though). After him, no one in the family wanted to take over and the business was taken over by Berden, who bought all shares of the 'NV A. Schunck' in 1995, and continued under the name Berden Schunck. Thus, the firma Schunck ceased to exist 121 years after the opening of the first shop by Arnold Schunck.
Салдары
2001 жылы Лео Шунктың жеке жинағынан Шунктың мұрағаттық материалдарымен (қатар тұрғанда 12 метр) толған қораптар Херлен қалалық мұрағатына тапсырылды, дәл сол күні ол қайтыс болды (90 жасында). Материалдардың кейбіреуі 1873 жылға дейін, бастапқы кездерге (әлі де Хаусетте) қатысты, 96 талерлік орауыш фабрикасынан алынған, жақсы оқыла бермейтін есеп-шот. Жеке хаттар да бар, бірақ Шунк отбасылық бизнес болғандықтан, оларда да бизнес туралы ақпарат кездеседі. Фотоальбомдарда отбасылық суреттер мен дүкеннің суреттері қатар орналасқан. Олар бірімен-бірі байланысты еді. 2006 жылдың 13 мамырында Шунк отбасының кездесуі үшін Глазпалейдің жоғарғы қабаты жалға алынды, онда Питердің қалған екі баласы – Нолда Хубен (1918) және Карла ван дер Маде (1920), сондай-ақ оның 50 ересек баласының 47-сі (барлығы 50 бала ересек болды, олардың барлығы дерлік оның өмірінде дүниеге келді) қатысты. 2009 жылдың 20 маусымында екінші кездесу өтті және оны 5 жылда бір рет өткізу жоспарлануда. Променададағы соңғы ғимараттың алдында және артында (жоғарыдағы суретке қараңыз) және тіпті ішкі тіреулерде "Шунк" атауы (Херленде әлі де танымал) үлкен әріптермен жазылған. Бірақ сыртқы табельдер де 2006 жылы алынып тасталды. Осы уақытқа дейін Глазпалейдегі Шунк табельдері де алынып тасталған еді. Алайда, 2009 жылы олар сол жылы отбасылық кездесу және ғимараттың "Glaspaleis" атауын "Schunck" деп ресми түрде өзгерту үшін қайта орнатылды.
Бөлек кәсіпорындар
Төрт қатарласып орналасқан дүкен мен жақын маңдағы Гелендегі филиалынан басқа, негізгі фирмамен байланысты бірнеше кәсіпорын болды. Негізін қалаушының немересі Пьер Шунк (1906–1993) күткендей, бизнесті мұраға алмады (әйтсе де, фирманың комиссары болды), бірақ өзге салаларда танымал болды. Ол Герлендегі цыған балаларының сауат ашуына көмектесті. 1920 жылдары тоқыма мектебінде оқыды. 1930 жылдары қысқа мерзімге дін қызметкері болуға дайындалды (бұл оған бизнесті басқарудың баламасы ретінде ұсынылды). 1935 жылы Пьер монастырьдан оралып, 1904 жылы анасының әкесі Пьер Клут (1849–1933) құрған, ал 1909 жылдан бері әкесі Питер Дж. Шунк басқарған Валькенбургтағы кір жуу фабрикасының директоры болып тағайындалды. 1947 жылы кір жуу фабрикасы Э. Хеннекенске сатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Валькенбургта «Пауль Симонс» деген атпен қарсылық қозғалысын ұйымдастырып, басқарды, осыған байланысты оған Қарсылық естелік медалі табысталды. Соғыстан кейін әкесі оған Кариб теңізіндегі Голландия аралдарының бірі – Бонайрда киім фабрикасын ашу үшін ақша берді. Бірақ ол бұл іске қарсылықтағы бұрынғы әріптесімен кірісті, ол тым авантюрист болып шықты және кәсіпорын сәтсіз аяқталды. Дегенмен, ол жергілікті жұмыссыздықпен күресуге көмектесті, бұл үшін ол аралда белгілі бір деңгейде танымалдыққа ие болды. Содан кейін ол Херленге оралды, онда 1943 жылдың 1 қаңтарынан бастап ол әкесімен бірге құрған киім өндірісі кәсіпорны – SKIL-дің басқарушы директоры болып жұмыс істеді, бірақ ол жеткілікті пайда әкелмеді. Оның соңғы кәсіпорны – жақын маңдағы Маастрихттегі ерлер киім дүкені, «Schunck Jr. CV», Muntstraat 41 мекенжайында орналасқан. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол отбасының тамырына оралып, ғасырлар бойы отбасылық кәсіп болған тоқуды хобби ретінде бастады, Koptic Double тоқуына маманданған және Эквадордағы Отавало үндістерінен олардың тоқу әдістерін үйрену үшін барды. 1993 жылдың 2 ақпанында қайтыс болды. Ол үшінші ұлына Арнольд деген есім берді, нәтижесінде ол фирманың негізін қалаушы, оның арғы атасымен толыққандай бірдей есімді иеленді. Осы Арнольд Шунк отбасы туралы ақпаратты онлайн жинауды бастады. Verleisdonk Геленде (Raadhuisstraat 23–25) әйелдер киім дүкенін ашты, ол әлі де бастапқы әріптермен «Schunck» деген табелькасын сақтап тұр. Лео Шунк Маркталды сатып алды. 1972 жылдың 19 қыркүйегінен 1981 жылдың 1 наурызына дейін оның ұлы Питер Шунк (сол себепті атақты әжесінің есімін иеленген) «Peter Schunck BV» директоры болды. Питердің қызы Леони (1911–1997) және оның күйеуі Арнольд Келлер (қалай болғанда да, негізгі фирманың негізін қалаушысымен бірдей бірінші аты) Херленде «Käller Schunck» жиһаз дүкенін ашты, кейіннен ол «Hiero» деп аталды. Отбасы атын алып жүретін тағы бір дүкенді 2004 жылы Питердің шөбересі Маайке Хендрикс Шунк ашты, «Schunck Art & Bijoux», негізінен бизнес-бизнес, киім дүкендері үшін суреттер мен зергерлік бұйымдар жасау (отбасы дәстүріне сәйкес), бірақ жеке тұлғалар да суреттер мен зергерлік бұйымдарды тапсырыспен жасай алады.