Кіріспе

Теленешти – Молдованың орталық бөлігіндегі аудан (район), әкімшілік орталығы Теленешти қаласы.

Тарих

Ауданның ең көне тіркелген елді мекендері: Банешти, Печисте және Теленешти, 1437 жылы айтылған. Ол кезде жер иелері өздерінің меншігін бөліп немесе толығымен сатуға құқылы болды. 16-17 ғасырларда аймақтың экономикасы дамыды (сауда, егіншілік, шарап жасау), нәтижесінде халық саны күрт өсті. 1812 жылы Бухарест шартынан кейін Бессарабия Ресей империясымен басып алынды, одан кейін тұрғындарды орысшаландыру процесі күш алды. 1918 жылы Ресей империясының құлауынан кейін Бессарабия Румыниямен бірікті, ал Румыния үкіметі жер реформасын жүзеге асырды. Теленешти 45 ауылмен бірге Орхей уезінің орталығы болды. Пласа орталығында сот үйі және телеграф пен телефоны бар пошта кеңсесі болды. Румын жер реформасы (большевиктік реформадан өзгеше) шаруаларды жер учаскесінің иелері етіп, ал бұрынғы иелеріне өтемақы төленді. Молотов-Риббентроп шартынан кейін Бессарабия Кеңес Одағымен басып алынды. 1991 жылы аудан тәуелсіз Молдованың құрамына кірді, ал 1999 жылы таратылды, оның аумағы 2003 жылға дейін Орхей уезіне қосылды, содан кейін Молдованың әкімшілік бірлігі ретінде қайта құрылды.

География

Теленешти ауданы Молдова Республикасының орталық бөлігінде орналасқан. Солтүстікте Солданешти және Флорешти аудандарымен, солтүстік-шығыста Резина ауданымен, оңтүстік-шығыста Орхей ауданымен, оңтүстікте Калараш және Унгень аудандарымен, ал солтүстік-батыста Сингерей ауданымен шектеседі. Жер бедері белсенді сырғу процесінен өзгешеленеді. Ауданның солтүстік-батыс бөлігінде Днестр (Нистру) үстіртінің және оңтүстігінде Орталық Молдова үстіртінің тармақтары созылып жатыр. Ауданның геологиялық құрамында әктас, Казанешть, Ордашей, Пиструиень және құрылысқа қолданылатын құм (Вережени, Теленештиде) кездеседі.

Климат

Ауданның климаты қоңыржай континенттік. Шілде айының орташа температурасы – , қаңтар айының орташа температурасы. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500–600 мм. Желдің орташа жылдамдығы 2–5 м/с.

Фауна

Бай және әртүрлі жануарлар дүниесі қызыл бұғы, жабайы шошқа, түлкі, қасқыр, борсық, қоянмен ұсынылған. Құстардан: қарға, көгершін, сүйрік, лелек, шағала, тұзбас, бүркіт, сырғақ және басқалары бар.

Флора

Флорада молдавандық кодриде өсетін ағаштар: емен, шырша, липа, күл, жапырақ, акация, жаңғақ және тағы басқалары бар. Өсімдіктер: қызылқұрт, көктемгі гүл, бетеге, қоңырау және басқалары.

Өзендер

Аудан Днестр өзені бассейнінде орналасқан. Басты өзен арқылы өтетін аудан – Раут (286 км), оның салалары Чиулуикул Маре және Чиулук де Мийлок. Көбінесе көлдер жасанды түрде жасалған. Ең ірі көлі – Чиулуикул Маре өзенінде салынған Вережени көлі.

Демография

2012 жылдың 1 қаңтарында аудан халқы 73 900 адамды құрады, оның ішінде 11,0% қалалық, ал 89,0% ауылдық тұрғындар. Туу көрсеткіші (2010): 858 (1000 адамға шаққанда 11,5) Өлім көрсеткіші (2010): 998 (1000 адамға шаққанда 13,4) Табиғи өсім (2010): 140 (1000 адамға шаққанда 1,9)

Этностық топтар

Этникалық топ Молдовалықтардың жалпы санының %-ы * 90,7 румындар * 7,7 украиндер 0,9 орыстар 0,5 басқалар 0,1 жарияланбаған 0,22 Ескерту: * Молдовалықтар мен румындардың этникалық идентификациясына қатысты пікір қақтығыстары әлі де жалғасуда.

Дін

Христиандар 99,0%
Православ христиандар 98,0%
Протестанттар 1,0%
Баптистер 0,4%
Жетінші күн адвентистері 0,4%
Евангелистер 0,2%
Басқалары 0,8%
Дінсіздер 0,2%

Экономика

Кәсіпорындардың жалпы саны 25 604 белсенді агенттен тұрады (оның ішінде 24 151 шаруашылық). 62 970 гектар ауыл шаруашылығы жері (74,1%). Көпжылдық егістіктер 5800 гектарды (6,8%) құрайды, оның ішінде 2900 гектары жүзімдіктерге (3,4%) бөлшектенген; жеміс бақтары 2040 гектарды (2,4%) құрайды. Басты дақылдар: дәнді дақылдар (бидай, сұлы), жүгері, күнбағыс, канола, жүзім, ал жеміс бақтарында: алма, шабдалы, өрік және тағы да басқалары.

Білім

2010-2011 оқу жылында аудандық білім беру желісінің құрамында: 34 балабақшада 2530 бала, 25 жалпы білім беретін мектепте 8121 оқушы, жеті гимназияда 808 оқушы, мүгедек балаларға арналған ауруханалық мектеп (Теленешти) 119 бала, жетім балаларға арналған пансион-мектеп (Căzăneşti) 85 бала және 163 студенті бар кәсіптік-техникалық училищенің бөлімшелері бар.

Саясат

Ауданның басым көпшілігі оңшыл партияларды қолдайды. ПЦРМ бұл округте ешқашан жеңіске жетпеді, соңғы үш сайлауда үнемі төмендеп келеді. АЭИ-нің ауданда жақсы қолдауы бар. Соңғы үш сайлауда АЭИ-нің көрсеткіші 72,0%-ға өсті.

+ Парламент сайлауының нәтижелері
Жыл АЭИ PCRM
2010 71,73% 23,104 22,41% 7,248
2009 (шілде) 63,48% 19,148 31,94% 9,636
2009 (сәуір) 43,91% 13,427 42,03% 12,852

Мәдениет

Ауданның мәдени секторы мыналармен ұсынылған: 44 мәдени орталық, 47 кітапхана, аудандағы филиалдары бар мектептік аудандық музыка мектебі, 150 бала оқитын көркемсурет мектебі, 4 мұражай.

Денсаулық

Ауданда жұмыс істейтін мекемелер: аудандық аурухана, отбасылық дәрігерлер орталықтары, денсаулық сақтау орталықтарының бөлімшелері – 5 бірлік, отбасылық дәрігерлердің кабинеттері – 33, ауруханалық дәріхана – 1 және филиалдары – 31, сондай-ақ жекеменшік дәріханалар – 10 бірлік.