Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жұмысшы табына арналған қоғамдық орталық.
Community centre for the working class
Халық үйлері (Народный дом) бастапқыда жұмысшы табына өнер мен мәдениетті қолжетімді ету мақсатымен салынған демалыс және мәдени орталықтар болды. Осы сияқты алғашқы мекеме 1882 жылы Ресей империясының Томск қаласында ашылды. Көп ұзамай Халық үйлері Англияда (1887, "Халық сарайы"), Шотландияда, Түркияда және басқа да Еуропа елдерінде танымал болды. "Халық үйі" термині (мысалы, folkets hus, casa del pueblo, maison du peuple т.б.) Еуропа континентінде жұмысшы табының қоғамдық орталықтарын атау үшін қолданылды, олардың көпшілігі белгілі бір кәсіподақтар мен саяси партиялармен байланысты болды.
People's Houses (Народный дом) were originally leisure and cultural centres built with the intention of making art and cultural appreciation available to the working classes. The first establishment of this type appeared in Tomsk, Russian Empire in 1882. Soon people's Houses became popular in England (1887, "People's Palace"), Scotland, Turkey and other European states. The term "people's house" (e. g., folkets hus, casa del pueblo, maison du peuple, etc.) was further used in continental Europe for working class public community centres, each of which often had associations with particular trade union organizations and political parties.
Ресей империясы
Алғашқы Халық үйі (Народный дом) 1882 жылы Томск қаласында салынды, ал сол онжылдықта бірнешеуі Ресейдің астанасы Санкт-Петербургте бой көтерді. XX ғасырдың басында елордада 20-ға жуық Халық үйі жұмыс істеді: олар орта тап интеллигенциясы, қарапайым қызметкерлер, студенттер, солдаттар мен жұмысшылар үшін ойын-сауық және білім беру орталықтары болды. Әдетте, Халық үйі кітапхана, оқу залы, театр, шайхана, кітап дүкені және лекция залын қамтыды. Лекция залында жексенбілік мектеп, ересектерге арналған кешкі сабақтар мен хор үйірмесі сияқты шаралар өткізілді. Кейбіреулерінде жүйелі оқыту барысында лекцияларда қолданылатын түрлі көмекші құралдармен жабдықталған мұражайлар, сондай-ақ көшпелі және тұрақты көрмелер ұйымдастырылды. Ресейдегі ең ірі және танымал Халық үйі 1899–1900 жылдары Александровский саябағында салынды. Оны патша Николай II ашты, содан кейін ол «Император Николай II халықтық ойын-сауық мекемесі» («Заведение для народных развлечений императора Николая II») деп аталып, немесе қысқаша айтқанда «Император Николай II Халық үйі» (Narodny Dom Imperatora Nikolaya II) деп белгіленді. Бастапқыда мұнда концерт залы, театр, қоғамдық кітапхана және мейрамхана орналасқан. Кіру ақысы шамалы болды, тек театр орындарына қосымша төлем қабылданды. Ағылшынның «Contemporary Review» басылымы бұл мүмкіндіктерге қызығушылықпен қарап, «Біздің Халық сарайы осылай болуы тиіс еді, бірақ ол солай емес» деп қызғанышпен жазды. Бұл идеяның мақсаты – мәдени байлықты ұсынатын шабыттандыратын ғимараттар арқылы адамгершілік пен рухани жағдайы жоғарылату еді. Құрылысы қымбатқа соққан, жылдарға созылған және әсем безендірілген бұл ғимараттар азаматтық мақтаныш пен қоғамдық іс-шаралардың орталығы болу үшін жоспарланған. Олар Аугуст Пугин мен Джон Раскиннің ықпалымен неоготикалық стильде салынды: Пугин сәулеттің үйлесімді стилі адамгершілікке әсер ете алады деп сенсе, Раскин «Венеция тастары» атты кітабында итальяндық Ренессанс кезеңінің саудалық республикаларының сәулетін зерттеді, оның еркіндік рухын бейнелейтініне сенді. Архитекторлар бұл идеяларды солтүстік Англия мен Шотландиядағы Халық сарайларын салу кезінде қабылдады, бұл аймақтардың мәдени беделін нығайту және өркендеген өнеркәсіптік қалалардың тұрғындарына жақсартушылық әсер ету үшін жасалды. 1899 жылы Джозеф Роунтри мен Артур Шервелл Халық үйлерін тынығу партиясының бағдарламасының бір бөлігі ретінде салуды ұсынды, олар «күнделікті өмірдің қиындықтарынан кейін тек физикалық демалыс пен жағымды әңгімеге құштар адамдарға ерекше ұнайтын ең қарапайым және аз талапты демалыс» ұсынуға тиіс еді, яғни, иесіз үйлерге балама.
The first People's House (Народный дом) was built in Tomsk in 1882, and several more were erected in the capital of Russia, St. Petersburg during that decade. By the beginning of the 20th century the capital supported about 20 People's Houses: these provided entertainment, educational clubs for middle class intelligentsia, petty officials, students, soldiers and workers, etc. Typically, a People's House included a library, reading room, theatre, tea rooms, a bookshop, a lecture hall with stage where activities such as Sunday school, evening classes for adults and choral singing might be held. Some included a museum with various types of visual aids used in lectures in the course of systematic training, and which were also used for travelling and permanent exhibitions. The biggest and most famous People's House opened in Russia was built in Alexandrovsky Park in 1899–1900, and opened by Tsar Nicholas II, after whom it was named "Establishment for People's Entertainment of Emperor Nicholas II" ("Заведение для народных развлечений императора Николая II"), or, in short, "People's House of Emperor Nicholas II "("Narodny Dom Imperatora Nikolaya II"). This originally housed a concert hall, a theater, a public library and a restaurant. There was a small nominal entrance charge, with the only extra being charged for a seat at the theater. The English publication Contemporary Review noted these facilities, enviously commenting:"it is exactly what our People's palace was intended to be and is not". The concept was to raise morale and morality through inspiring buildings which offered cultural nourishment. Costly, taking years to build and lavishly decorated, they were designed to provide a focal point for civic pride, venues for meetings and public events. Notably these were built according to neo Gothic style, as promoted by Augustus Pugin and John Ruskin: Pugin believed the harmonious style of the architecture could influence morality, while Ruskin in his book The Stones of Venice examined the architecture of the Italian Renaissance mercantile republics, believing it expressed the spirit of freedom. Architects adopted these ideas in their building of People's Palaces in the north of England and in Scotland, both to assert the cultural credentials of those regions and to provide an improving influence over the citizens of burgeoning industrial towns. In 1899 Joseph Rowntree and Arthur Sherwell proposed that People's Houses should be built as part of a programme by the Temperance Party to provide "recreations of the simplest and least exacting kind, such as would specially appeal to those to whom the stress of their daily lives leaves little inclination for anything more than physical relaxation and cheerful intercourse": that is, a viable alternative to the public house.
Батыс континенттік Еуропа
Батыс Еуропадағы "халық үйі" – дерлік барлық қалада орналасқан пролетариаттық қоғамдық орталықтарды білдіретін жалпы атау. Еңбек қозғалысы мен кәсіподақтар 19-ғасырдың соңында ұйымдаса бастағанда, жұмысшылардың кедергісіз кездесу өткізе алатын өздеріне тиесілі үй-жайларға үлкен қажеттілігі болды. Капиталистер мен жер иелерінің еңбек қозғалысына қарсылығы зор болғандықтан, жұмысшыларға бар болған үй-жайларды пайдалануға мүмкіндік берілмеді. Жер иелері тіпті ашық ауада жиналуға да тыйым салды. Сондықтан Батыс Еуропаның көптеген елдерінің жұмысшылары өздеріне жер сатып алып, өз үйлерін салуға бел буды. Бұл идея бүкіл Батыс Еуропаға тарады. Құрылыс кооперативтік жобалар, түрлі жарналар мен, ең бастысы, ерікті еңбек есебінен қаржыландырылды. Көптеген Батыс Еуропа "халық үйлері" 1899 жылы Бельгияда салынған "Халық үйі" үлгісімен салынды; ол ғимарат Бельгия Еңбек партиясының штаб-пәтері ретінде салынған еді.
In Western Continental Europe, the "people's house" is a generic term used to refer to proletarian community centres located in almost all cities. When the labour movement and trade unions began to organize towards the end of the 19th century, the workers were in great need for premises of their own where they could hold meetings without interference. Opposition against the labour movement from the capitalists and landlords was strong and workers were not welcome to use existing premises. Landowners even forbade open air meetings. The workers in many Western European countries decided to buy their own land and build their own houses. The idea spread all over Western Europe. Construction was funded through co operative ventures, various forms of contribution and not least voluntary work. Most Western European "people's houses" were built along a similar model as the "Maison du Peuple" established in Belgium in 1899; that building was built as the headquarters of the Belgian Labour Party.
Норвегия
Норвегиядағы қазіргі заманғы фолькет-хастың алғышарттары 1850-ші жылдардың басында Маркус Трэннің жұмысшы қозғалысымен қаланды. Қозғалыс өмір сүру ұзақтығы жағынан қысқа болды және филиалдары аз болғанмен, Трэннің бастамасы 1850 жылы шіркеу пасторы Хоноратус Холлинг құрған алғашқы «жұмыскерлер қоғамдарымен» (Арбидерсамфунн) жалғасты, бірақ бұл қоғамдар саяси радикализмге онша ұмтылмады. 1864 жылы Эйлерт Сундт Христиандық жұмысшылар қоғамын (қазіргі Осло жұмысшылар қоғамы (Oslo Arbeidersamfunn) деп белгілі) құрды. Алайда, 1873 жылы Дания агитаторы Маркус Янцен социал-демократиялық одақ құру үшін Норвегияға келгенде, оған және оның ізбасарларына саясат талқылауға тыйым салынды, сондықтан Янцен ұйымдастырған жиналыстар Тювхолменде ашық ауада өтті. Осы кезде Норвегиядағы жұмысшы қозғалысы қарқын алып, жиналыстар өткізуге орын табудағы қиындықтарды бастан өткерген жұмысшы және социалистік партиялармен байланысты болды, бұл жекелеген ғимараттарға деген сұранысты арттырды. Бірінші заманауи халық үйі 1890 жылы Викерсундта салынды, ал ең көнесі, бүгінге дейін сақталған, – Эстфолдтағы Шпирейдегі Халық үйі (1898 жылы салынған). Ослодағы Халық үйі 1907 жылы ашылды, ал 20-шы ғасырда Норвегияның барлық аймақтарында 200-ден астам халық үйі құрылды. Халық үйлері қауымдастығы 1947 жылы осы мекемелерді өкілдік ету үшін құрылды, ал Халық үйлері қоры Норвегиядағы халық үйлеріне несие берудің басты көзі болып табылады.
Antecedents to the modern folkets hus in Norway were established by Marcus Thrane's labour movement in the early 1850s. While the movement itself was short lived and the branches were few, Thrane's attempt was succeeded by the first "workers' societies" (Arbeidersamfunn) by parish priest Honoratus Halling in 1850, which were less politically radical. In 1864, Eilert Sundt established the Christian Workers' Society (today known as the Oslo Workers' Society (Oslo Arbeidersamfunn)). However, when Danish agitator Marcus Jantzen came to Norway in 1873 to establish a social democratic union, he and his acolytes were prohibited from discussing politics, so meetings organized by Jantzen were held in the open air in Tjuvholmen; by this time, the labour movement in Norway had taken off and largely associated with labour or socialist parties with similar woes of space for meetings, thus increasing the demand for separate facilities. The first modern people's house was established in Vikersund in 1890, and the oldest still existing is the People's House in Spjærøy, Østfold (built 1898). The People's House in Oslo was established in 1907, and throughout the 20th century, over 200 people's houses were established throughout Norway. The People's House Association was established in 1947 to represent these establishments, and the People's House Fund is the primary loan provider for people's houses in Norway.
Испания
Испанияда casa del pueblo ("халық үйі") – PSOE партиясының (бұл термин PSOE кеңселерiнiң көпшiлiгiнде, Баск еліндегілерiнен басқа) және Unión General de Trabajadores жергiлiктi бөлiмдерiне арналған жалпы атау. Сонымен қатар, CNT AIt кәсіподағы да ұқсас бөлiмдердi пайдаланады, бiрақ олар көбiнесе ateneo popular немесе ateneo obrero ("халық университетi" және "жұмысшы университетi") деп сипатталады. Бұл термин испандық қызметкерлер мен жұмысшылар, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және өнеркәсiптегi бiлiксiз жұмысшылар үшiн ақпарат алмасу орталықтарын сипаттауға қолданылған. Алғашқысы 1908 жылы Мадридте Пабло Иглесиас тарапынан құрылған; кеңсе Пьемонт көшесiндегi бұрынғы герцог сарайында орналасқан, кейiннен осындай үйлер ел бойынша, әсiресе Баск елі мен Астурияда ашылған.
In Spain, the casa del pueblo ("people's house") is a general term for local branches of both the PSOE party (although the term has been officially retired from most PSOE offices save for those in the Basque Country) and the Unión General de Trabajadores; in addition, the CNT AIt trade union makes use of similar branch offices, although they are largely described as ateneo popular or ateneo obrero ("people's university" and "worker's university" respectively). The term has been used to describe clearing houses of information for Spanish employees and workers, for unskilled agricultural and industrial workers. The first was founded by Pablo Iglesias in 1908 in Madrid; the office was created in a former ducal palace on Calle del Piemonte, and similar houses were established throughout the country afterwards, particularly in the Basque country and in Asturias.
Швеция
Швецияда "Халық үйі" (Folkets hus) тарихи тұрғыдан швед еңбек қозғалысымен байланысты ұйымдармен байланысты. Бұл атау сондай-ақ Норвегия және Даниядағы халық үйлеріне де қолданылады. "Халық саябағы" (folkets park) көптеген швед қалаларында кең таралған және ұқсас мақсаттарға қызмет етеді. Стокгольмде алғашқы халық үйінің құрылысы 1897 жылы Норра Банторгет алаңында басталды. Ол 1901 жылы ашылды, ал 1906 жылы орыс большевиктері мен меньшевиктер Стокгольмдегі "Халық үйінде" (Folkets hus) төртінші съезін өткізді. 1955 жылы алғашқы Стокгольм халық үйі, 1950-ші, 60-шы және 70-ші жылдары төменгі Норрмалмның көп бөлігімен бірге бұзылды. Оның орнына қазіргі халық үйі ғимараты салынды, ол сол жерде орналасқан.
In Sweden "The People's House" (Folkets hus) is historically associated with organizations affiliated with the Swedish labour movement. The name is also used for Norwegian and Danish people's houses. "The people's park" (folkets park) is a prevalent feature of many Swedish towns, serving similar purposes. In Stockholm, the construction of the first people's house started in 1897 in Norra Bantorget square. It was opened in 1901, and by 1906 the Russian Bolsheviks and Mensheviks were welcomed to hold their fourth congress at Stockholm Folkets hus. In 1955 the original Stockholm people's house was demolished, as was most of lower Norrmalm during the 1950s, 60s, and 70s. It was replaced by the current people's house building, which was built at the same place.
Италия
Италияда алғашқы "халық үйі" 1893 жылдың 9 қыркүйегінде Реджио-Эмилияның жанындағы Массенцатико деген шағын ауылда салынды. "Халық үйін" Società Artigiana Cooperativa di Villa Massenzatico компаниясы Камилло Прамполини, Филиппо Турати және Эмиль Вандервельде сияқты Италия мен Еуропаның социалистік партияларының көрнекті өкілдерінің алдында салтанатты түрде ашты. Көптеген "халық үйлері" басқа мақсаттарға ие болды, бірақ кейде олардың атында бұрынғы атауы сақталып қалды. Бұл атау кейде бастапқыда "халық үйі" болмаған кәсіпорындар үшін де қолданылады, мысалы, Брюссельдегі мейрамхананың немесе Монреальдегі музыкалық бардың аты ретінде.
The first casa del popolo ("house of the people") built in Italy was in Massenzatico, a small village in the nearby of Reggio Emilia, on September 9, 1893. The casa del popolo was inaugurated by Società Artigiana Cooperativa di Villa Massenzatico, in front of some of the most important Italian and European Socialist Party representants as Camillo Prampolini, Filippo Turati and Emile Vandervelde. Many Case del popolo have been retasked, though the name is sometimes used in their later names. The name is also used for businesses that were not originally a casa del popolo, similar to others such as in Brussels where it is used as the name for a restaurant, or in Montreal for a music bar.
Түркия
Халық үйлері (Халк Евлери) 1932 жылы Түркияда ересектерге ресми білім беру мақсатымен құрылды. Халық үйлері тіл мен әдебиет, көркем өнер, кітапханалар мен басылымдар, тарих салаларында бағдарламалар жасады. 1932 жылдың 2 шілдесінде Анкара Халық үйінде алғашқы Түрік тарихы конференциясы өткізілді. Халық үйлерінің қызметі мемлекеттік қазынадан қаржыландырылып, барлық азаматтарға қызмет көрсетті. Түркияда көппартиялық жүйе орнағаннан кейін, 1945-1951 жылдар аралығында Республикалық халық партиясының (РХП) қолдаған бастамаларына күмән туа бастады. Оппозициялық Демократиялық партия (ДП) Халық үйлерін таратуды қалады. Демократиялық партия Халық үйлерін азаматтар арасындағы күшті саяси институт ретінде қарастырды, ол РХП-ның идеологиясын таратып жатты. ДП мемлекеттік бюджеттен осы мекемеге бөлінетін қаражатты қысқартуды көздеді. РХП оларды жабудың орнына қайта ұйымдастыруды ұсынды, себебі институтты Ататүктің мұрасының бір бөлігі ретінде сақтап қалуды қалады. РХП-мен тығыз байланыста болды деп сынаған ДП бұл ұсынысты қабылдамады; 1951 жылы ДП Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінде көпшілік дауысқа ие болғаннан кейін Халық үйлері мен оларға тиесілі мүлік тәркіленді.
People's Houses (Halk Evleri) were established in Turkey in 1932, to give formal education to adults. The People's House developed programs on language and literature, fine arts, library and publications, history. On July 2, 1932, the first Turkish History Conference was assembled in the Ankara People's House. The activities of the people's houses were subsidized from the state treasury, and served all citizens. With the establishment of multi party politics in Turkey, most of the initial initiatives supported by the Republican People's Party (RPP) began to be questioned during 1945 1951. The opposition Democratic Party (DP) wanted to put an end to the People's Houses. The Democratic Party perceived the People's Houses as a strong political institution among the civilians which propagated the RPP's point of view. The DP wanted to cut public expenses to the institution from the government budget. The RPP proposed to reorganize them instead of closing, as they wanted to preserve the institution as part of Atatürk's heritage. The DP, who criticized the houses for closely identifying with the RPP, rejected the proposal; people's houses and property were confiscated once the DP gained a majority in the Turkish Grand National Assembly in 1951.