Кіріспе

Мәскеудегі жаяу жүргіншілер көшесі, Ресей.

Арбат көшесі (орысша), көбінесе ағылшын тілінде Арбат деп аталады, Мәскеудің тарихи орталығында шамамен бір километрге созылған жаяу жүргіншілер көшесі. Арбат көшесі кемінде 15 ғасырдан бері бар, бұл оны Ресей астанасының ең көне сақталған көшелерінің бірі етеді. Ол Мәскеудің Арбат ауданының орталық бөлігін құрайды. Алғашқыда бұл көше маңызды сауда жолының бөлігі болған және көптеген шеберлердің мекені болған. 18 ғасырда ресейлік ақсүйектер Арбатты Мәскеудегі ең беделді тұрғын алап деп санаған. 1812 жылғы Наполеонның Мәскеуді басып алуымен байланысты болған үлкен өрттен көше дерлік толығымен қирап, қайта жаңартуды қажет еткен. 19 және 20 ғасырдың басында бұл көше кішкентай ақсүйектердің, суретшілердің және ғалымдардың тұратын жері ретінде танымал болды. Кеңес кезеңінде көптеген жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер осында тұрды. 2016 жылдан бері көше мен оның айналасында жаңару жұмыстары жүріп жатыр және ол тұруға ыңғайлы орын болып есептеледі. Көптеген тарихи ғимараттардың болуы және көшеде тұрып жұмыс істеген көптеген суретшілердің арқасында Арбат маңызды туристік орынға айналды.

Орналасуы мен бағыты

Арбат Мәскеудің тарихи орталығында орналасқан. Ол Мәскеу Кремлінің қабырғаларынан батысқа қарай 800 метр жердегі Арбатская алаңында басталады. Арбатская алаңы – Бульвар сақинасының және Воздвиженка көшесінің (Улица Воздвиженка) қиылысқан жері. Бұл алаңның Арбатқа жақын орналасқан бөлігі Арбат қақпасы (Арбатские Ворота) деп аталады, себебі бұл ескі қала қабырғасының он қақпасының бірінің орны. 16-18 ғасырларда бұрынғы күйінде сақталған қабырға, қазіргі Бульвар сақинасының бойымен өтіп кеткен. Осы жерден Арбат оңтүстік-батысқа қарай созылады, ондаған қосымша көшелер бұтақтанып өтеді және Смоленская алаңында (Смоленская площадь) аяқталады, ол Бақ сақинасымен (Садовое кольцо) қиылысады. Арбаттан батысқа қарай Смоленская көшесі (Смоленская улица) сегіз жолақты түрде жалғасады. Бұл көше қала шегінде бірнеше рет атын өзгертіп, соңында МКАД айналма жолынан өтіп, Смоленск, Минск және Варшаваға дейінгі М1 тас жолына ұласады. 20 ғасырдың ортасына дейін Арбат Мәскеу Кремлінен батысқа қарай созылған басты жолдың бір бөлігі болып келді. 1960 жылдары осы қызметті атқару үшін, Жаңа Арбат (Новый Арбат) деп аталатын параллель жол салынды. Жаңа Арбаттың кең жаяу жолдары мен 1960 жылдардағы биік үйлердің блогында қосымша көшелер жоқ. Одан кейін 20 жыл өткен соң, Арбат Мәскеудегі алғашқы жаяу жүргіншілер аймағына айналды. Жаңа Арбатпен шатасуды болдырмау үшін, адамдар Арбатты Ескі Арбат (Старый Арбат) деп атауға көшті.

15 - 17 ғасырлар

XV ғасырда Арбат Мәскеуді – негізінен Кремльді – Мәскеудің батыс аймақтарымен, ал Польша арқылы Еуропаның басқа аймақтарымен байланыстыратын жолдың алғашқы бөлігін құрады. Осы орналасуы Арбатқа қолөнер шеберлерін тартты, олар мұнда көптеп дүкендер ашты. Бұл кезең Арбаттан таралған кейбір көшелердің аттарында сақталған, мысалы, Плотников переулок, яғни «Ағаш шеберлерінің көшесі», Серебряный переулок, яғни «Күміс көшесі». Арбатта қолөнершілердің шеберханаларымен қатар, көптеген шіркеулер, сондай-ақ саудагерлер мен дін қызметкерлері тұратын үйлер де болды. Ресейдің Иван IV («Қорқынышты») билік құрған кезеңінде Арбатқа кері мағына берілді. Осы жерде патшаның жаман атқа ие жеке күзетшілері – опричниктер орналасқан. Олар осы жерден мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен жаппай өлім жазасын орындау және азаптау туралы бұйрықтар шығарды. Алексей Толстойдың «Жаман Иван» тарихи романында осы кезеңнің атмосферасы былай сипатталады: «Қорқынышты жоспарлар туралы хабар Мәскеу қаласына тарады, және өлімдей үнсіздік орнады. Дүкендер жабылды, көшелер бос қалды, тек кейде ғана патшаның хабаршыларының жылдам аттары Арбатқа, оның сүйікті сарайына келіп-кетіп жатты». Опричниктер таратылғаннан кейін және Иван Қорқынышты қайтыс болғаннан кейін Арбаттың сауда жолы ретіндегі маңызы қайта өсті. Бұл жолмен саудагерлер ғана емес, патшалар, олардың елшілері мен әскерлері де сапар шекті. Шет елден келген басқыншылар да Кремльге шабуыл жасағанда және жеңіліске ұшырап шегінгенде Арбатты пайдаланды. Арбат Кремльді қорғауда маңызды рөл атқарғанын қайта-қайта дәлелдеді: оның шығыс жағынан князь Дмитрий Пожарский басқаратын ерікті әскер поляк-литвалық фельдмаршал Ян Карол Ходкевичтің әскерлеріне шешуші соққы берді. XVI-XVII ғасырларда Арбатта Кремльді жақсы қорғау үшін Стрелец әскерлерінің үш полкі орналасты. 16-17 ғасырларда бұл аймақта әсем шіркеулер бой көтерді, олардың ішінде Василий Поленовтің «Мәскеудегі аула» (1879) атты белгілі суретінде бейнеленген шіркеу ерекше көзге түседі.

18-19 ғасырлар

XIX ғасырда Мәскеудің өсуі Арбаттың енді қаланың шетінде емес, ортасында қалғанын білдірді, сондықтан ол тұруға одан да ыңғайлы орынға айналды. 1736 жылы көшенің шамамен жартысы тағы бір өртте қирады, бірақ 18 ғасырдың екінші жартысында ол бұрыннан "Мәскеудің Сен-Жермен бульвары" деп аталатын. 1793 жылы Арбаттағы 56 үйдің 33-і ақсүйектерге немесе мемлекеттік қызметкерлерге тиесілі болды. Толстойлар, Гагариндер, Кропоткиндер, Галициндер және Шереметьевтер сияқты Арбатта немесе оның жанында үй салған ақсүйек отбасылары белгілі болды. Дегенмен, Кремльге және билік орнына жақын болса да, бұл аймақ тыныш, тіпті ауылдық сипатта болды. Осы кезеңде көшеде өндіріс болған жоқ, сондай-ақ Мәскеудің басқа бөліктерімен салыстырғанда сауда да аз болды. Бірақ Арбат батысқа қарай Мәскеуге кіру және одан шығудың ең маңызды жолы болып қала берді. Наполеонның 1812 жылғы Ресей жорығы кезінде Жоахим Мурат басқарған француз әскерлері Кремльге жету үшін осы көшені пайдаланды. Бұл оқиға Лев Толстойдың 50 жылдан кейін жазылған "Соғыс және бейбітшілік" романында еске алынады. 1812 жылы Мәскеу үшін болған шайқаста тұтанған өрт негізінен ағаштан салынған қаланың көп бөлігін жойды, сонымен қатар Арбатты да қиратты. 1810-шы жылдардағы қарқынды қайта құрудың нәтижелерін бүгін де көруге болады, сақталған үйлерде империя стилінің ерекшеліктері байқалады. 19 ғасырдың соңына қарай сәулет модерн стиліне өтті, осы стильде көптеген сәнді пәтерлер салынды. Бұл ғимараттар алты немесе жеті қабаттан тұрды, сол кездегі технологиялық жағынан жетілген және барлық қазіргі заманғы жағдайлармен жабдықталған. Бүгінде Арбат бойында онға жуық мұндай ғимараттарды көруге болады. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында олардың барлығы жаңартылып, сәнді тұрғын үйлерге немесе кеңселерге айналдырылды. 19 ғасырдың екінші жартысында Арбат қаладағы таза аристократиялық ауданнан алыстап, суретшілерге танымал орынға айналды. Бұл негізінен Ресейдің мәдени өмірін қалыптастырған көптеген ақындар, ойшылдар, музыканттар мен актерлердің орта және төменгі дворяндықтан шыққандығына, кейде кедей дворян отбасыларынан болғандығына байланысты болды. Арбат айналасында Ресейдің зиялы қауымы қалыптаса бастады, олар негізінен қоғамды сынаудан қорқа бермейтін жас, білімді дворяндардан құралды. Александр Пушкин қысқа уақытқа оның бірінші сарайларының бірінде тұрды, ал үйдің алдында оның және әйелі Наталидің ескерткіші орнатылған. Тағы бір белгілі тұрғыны - жазушы Андрей Белый, оның көптеген романдары аймақтың импрессионистік бейнелерін көрсетеді. Осылайша, уақыт өте Арбат өзінің ең бай ақсүйек тұрғындарын жоғалтты, олар Арбаттың ауылдық тыныштығынан гөрі Кремль және Тверская көшесі маңындағы сәнді аудандарды артық көрді. 20 ғасырдың басында Арбат орта тап арасында танымал болды, ал академиктер, дәрігерлер мен заңгерлер осы аймаққа қоныстанды.

ХХ ғасыр және бүгінгі күн

ХХ ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Арбатқа жайлы жаңа пәтерлер салынды, олар әлі күнге дейін көшенің жалпы келбетіне үлес қосады. Басты тұрғындары енді жақсы жағдайдағы ғалымдар, сондай-ақ бірқатар суретшілер болды. 20 ғасырдың бірінші жартысында Арбаттың көлік байланысы да жақсарды. 1904 жылы электр трамвайлары енгізілді, олар 30 жылдан кейін троллейбустармен (трамвай сияқты жоғары сымдардан қуат алатын электр автобустармен) ауыстырылды. Осы себепті бұрынғы тас жолдар асфальтпен жабылды. 1935 жылы Арбатская алаңында Мәскеудің алғашқы метро станциясы ашылды. Арбаттың Мәскеу мен Смоленск арасындағы жолдың бөлігі болып қалуы сауданы жеңілдетті. Арбат көптеген танымал дүкендері бар көрікті сауда орталығына айналды. 20 ғасырдың басында ең қарқынды бизнес қызметі батыс жағында болды: бүгінгі Смоленская алаңының орнында үлкен шаруалар базары, Смоленский рынок (Смоленский рынок) орналасқан. Сонымен қатар, 1899 жылы Киев вокзалы Арбаттан батысқа қарай бірнеше жүз метр қашықтықта салынды, бұл Украина мен Оңтүстік-Шығыс Еуропадан Арбат арқылы Мәскеуге келетін саудагерлердің ағынын одан әрі арттырды. 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін большевиктер Арбаттағы жеке меншікті, Ресейдегі басқа жерлердегідей, тәркілеп, ғимараттарды мемлекеттік меншікке айналдырды. Дегенмен, көше бірден суретшілердің жиналатын жері ретінде танымал бола бастады. 1920 жылдары жағдай өзгерді, өйткені ауылдан елордаға жаппай көшіп келу тұрғын үйге үлкен қысым жасады. Осы себепті бұрынғы пәтерлер коммуналкаларға айналдырылды, яғни бірнеше отбасы бірге тұратын пәтерлер. Сонымен қатар, бұл аймақ Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жоғары лауазымды қызметкерлерін орналастыру үшін көбірек пайдаланылды. Бұл кезең Анатолий Рыбаковтың «Арбат балалары» (Дети Арбата) романында сипатталған. Арбаттан тыс көшелердегі қарапайым пәтерлердің себебі де осы, олардың кейбіреулері бұрынғы, сәулеттік маңызы бар ғимараттардың орнына салынды. Сонымен қатар, Арбаттың көптеген шіркеулері, оның ішінде Борис Годунов дәуірінің стилінің ең жақсы үлгісі саналған Николай Чудотворец шіркеуі бұзылды. Арбатқа келген қызметкерлер үшін Плотников көшесінде Арбат қонақ үйі (Гостиница Арбат) салынды. Кейбір ғимараттар жөндеуден өтті немесе конструктивизм стилінде салынды. Бұл жаңа бағыттың ең ерекше ескерткіші – Мельников сарайы. 1980 жылдардың басында, қозғалысы тығыз болған Арбат көшесі жабылып, КСРО-дағы алғашқы жаяу жүргіншілер аймағына айналдырылды. Бұл Арбатская алаңында Қорғаныс министрлігінің жаңа ғимаратын салумен бірге болды, ол Арбаттың астына көптеген коммуникациялар, құбырлар мен сымдарды тартуды қажет етті. Көшенің және көптеген тарихи ғимараттардың жөндеу жұмыстары 1986 жылы аяқталды. Перестройка кезінде көше бейресми жастар қозғалыстарының (хиппилер немесе панктер сияқты), сондай-ақ көше музыканттары мен суретшілердің жиналатын орны болды. Арбаттың шағын көшелерінің біріндегі (Кривоарбатский переулок) Цой қабырғасы сол күрделі жылдардың естелік белгісі болып сақталды. Бүгінгі күні де орыс жастары Арбатқа жиналып, Цойдың және басқа да орыс әншілерінің әндерін орындайды. Алайда, Арбаттың жалпы келбеті көше суретшілерімен, сувенирлік дүкендермен, мейрамханалармен, кафелермен және барлармен толып жатыр.

Көрікті жерлер

1986 жылдан бері Арбат ерекше көше шамдарымен көркейтілген. Мұнда Вахтангов театрының алдындағы ханшайым Турандотқа арналған және Арбат туралы көптеген терең мағыналы әндер жазған кеңес дәуірінің халық әншісі, бард және ақын Булат Окуджаваға арналған сияқты бірнеше танымал мүсіндер орналасқан. Арбатта ТНК BP мұнай компаниясының кеңсесі орналасқан – көшенің басындағы заманауи ғимарат. Сондай-ақ, онда The Hard Rock Cafe сияқты көптеген мейрамханалар бар. Осы мейрамханалардың көпшілігі Мәскеуге келген қонақтарға арналған, ал көптеген тұрғындар оларды қаланың басқа аудандарындағыларға қарағанда қымбат әрі сапасы төмен деп есептейді. Бірақ жұмыс істейтін халық пен орта тапқа арналған Praim және Mu Mu сияқты бірнеше мейрамхана мен кафе де бар.