Кіріспе

Дача (Беларусь, Украина және басқа да елдер) – Ресей және бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің шеткері аймақтарында орналасқан маусымдық немесе жыл бойы тұруға арналған екінші үй. Кейбір жағдайларда, иелері дачаларын жылдың бір бөлігінде өзі пайдаланып, қалған уақытта жазғы демалыс орны ретінде қала тұрғындарына жалға береді. Дачада тұратын адамдарды халық арасында «дачниктер» (дачники) деп атайды; бұл термин дачада тұрушылардың өмір салтын да білдіреді. Дачалар Ресейде кең таралған, сондай-ақ бұрынғы Кеңес Одағының көп бөлігінде және бұрынғы Шығыс блогының кейбір елдерінде де кездеседі. 1993–1994 жылдарға жасалған сараптамаларға сәйкес, ірі қалаларда тұратын Ресей отбасыларының шамамен 25%-ының дачасы болған. Көптеген дачалар ірі қалалардың жанындағы дачалар мен бақшалардың жиынтығында орналасқан. Бұл жиынтықтар Кеңес дәуірінен бері сақталған және көптеген шағын жер учаскелерінен тұрады. Олар бастапқыда қала тұрғындарының демалуы және азық-түлікке арналған шағын бақша өсіруі үшін құрылған. Дачалар алғаш рет патшаның сыйлығы ретінде берілген шағын елді мекендер ретінде пайда болды және содан бері Ресейдің жоғары және орта таптарының арасында танымал. Кеңес дәуірінде көптеген дачалар мемлекеттік меншікте болды және халыққа берілді. Ресей Федерациясының үкіметі президент пен басқа да лауазымды тұлғалардың пайдалануына берілген мемлекеттік дачаларға иелік етеді. Олар Кеңес Одағында өте танымал болды. Кеңес кезеңінде қарапайым халық үшін дачалардың мөлшері мен түріне қатысты қатаң шектеулер болғандықтан, рұқсат етілген мүмкіндіктер, мысалы, үлкен шатырлар немесе шыныдан жасалған верандалар кеңінен таралды және көбінесе үлкен болды. 1960-1985 жылдар аралығында заңдық шектеулер ерекше қатаң болды: тұрақты жылытуы жоқ және тұрғын алаңы белгілі бір мөлшерден кем жазғы үйлер ғана екінші тұрғын үй ретінде рұқсат етілді (бірақ бұл талаптарға сәйкес келмейтін ескі дачалар да сақталды). 1980-жылдары қала құрылысы ережелері жеңілдетілді, ал 1990 жылдан бастап барлық шектеулер алынып тасталды. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, ресейліктердің шамамен 62%-ы жазда дачаға барады.

Шығу тегі

Ресейдегі алғашқы дачалар 17 ғасырда пайда бола бастады, бастапқыда патшаның адал қызметкерлеріне сыйға берілген елдегі шағын мүліктерді білдіреді. Ескі орыс тілінде "дача" сөзі "дать" [dat'] – "беру" етістігінен туындаған. Патшалық кезеңде дачаларда көңіл көтеруге арналған бақтар жиі кездесетін, бірақ олар көбінесе азық-түлік өсіру үшін пайдаланбаған. Максим Горький 1885 жылы "Дачники" атты повесть жазды, ол қала тұрғындарының жазғы шалқыған өмір салтын көрсетеді.

Кеңес Одағы

Ресей революциясынан кейін көптеген дачалар мемлекеттік меншікке алынды. Бірқатары фабрика жұмысшыларының демалыс үйлеріне айналдырылды, ал қалғандары, әдетте сапасы жақсырақ болғандары, Коммунистік партияның көрнекті лауазымды тұлғаларына және жаңадан пайда болған мәдени және ғылыми элитаға таратылды. Көптеген дачалар мемлекеттік меншікте қала берді және дачаны пайдалану құқығы, әдетте, дача тұрғыны жұмыстан босатылғанда немесе мемлекет басшыларының құрметінен түскенде алынып тасталды. Жаңа дача салуға жоғары лауазымды шенеуніктердің рұқсаты қажет болды және Совет Одағының алғашқы жылдарында мұндай рұқсаттар сирек берілді. Советтік жетекшілердің барлығының өз дачалары болды, ал Иосиф Сталиннің сүйікті дачасы Абхазияның Гагра қаласында орналасқан. 1930 жылдары жаңа дачалардың құрылысы көбейді, суретшілер, әскерлер немесе партияның түрлі лауазымды қызметкерлері үшін дачалар тобы құрыла бастады. Сондықтан олардың көбі мансардалық шатырмен салынды, оны билік тек үлкен шатыр немесе қойма деп есептеді, екінші қабат емес. Көбінесе жабдығы нашар және ішкі су жүйесі жоқ дачалар, миллиондаған жұмысшы отбасылары үшін жазғы демалыс орнына айналды. Жер телімі болу, қала тұрғындарына өздерінің жеміс-жидектері мен көкөністерін өсіруге мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дача құрылысы орташа деңгейде өсті. Дача салуға тыйым салатын заң болмағандықтан, адамдар қалалар мен поселкалардың маңындағы бос жерлерді иелене бастады, бақшалар өсіріп, сарайлар, лашықтар және дача ретінде пайдаланылатын тұрғын үйлер салды. Уақыт өте келе, жерді басып алғандардың саны артты және үкімет олардың жеке шаруашылықпен айналысу құқығын ресми мойындауға мәжбүр болды. 1955 жылғы заңнама Совет заң жүйесіне жаңа құқықтық тұлға түрін енгізді – бағбандық серіктестік (садоводческое товарищество, sadovodcheskoye tovarishchestvo), басқа елдердегі қоғамдық бақшаларға ұқсас. Бағбандық серіктестікке жерді ауыл шаруашылығы мақсатында тұрақты пайдалану құқығы және электрмен және сумен жабдықтау желілеріне қосылуға рұқсат берілді. 1980 жылдардың соңында салынған дачалар ескілерінен әлдеқайда үлкен болды, себебі заңдық өлшемдерге шектеулер жеңілдетілді, ал жаңа дача аудандары шағын жер учаскелерінде салысқан салыстырмалы түрде үлкен үйлерге айналды. Дача жер учаскелері арасындағы жолдар көбінесе жақсартылмаған немесе ұсақталған таспен жабылады, ал олар тар (көбінесе қоршаулар арасында) болады, екі машина бір-бірінен өтуі қиын. Дачалар басқа Шығыс блогы елдерінде де пайда болды, әсіресе Шығыс Германияда (Германияның қайта бірігуінен кейін де бұл кең таралған), сондай-ақ Чехословакия мен Югославияда.

Кеңес Одағынан кейінгі

1990 жылдары Ресейде және басқа посткеңестік мемлекеттерде жоғары жұмыссыздық болды, ал әлі жұмыс істеп тұрған фабрикалар мен ғылыми-зерттеу институттарындағы жалақы кейде бірнеше айға тоқталды. Осы қиын шақта бақшада өсірілген картоп көптеген адамды аштықтан сақтап қалды, ал жеміс-жидектер витамин жетіспеушілігін болдырмауға көмектесті. Ресейдегі қалаланудың жылдам өсуіне байланысты, көптеген ауылдық үйлер қазір дача ретінде пайдалану үшін сатылуда. Көптеген орыс ауылдарында дачниктер уақытша тұрушылар болып табылады. Кейбір ауылдар толығымен дача елді мекендеріне айналды, ал кейбір ескі дача елді мекендері көбінесе тұрақты тұрғын үйлерге ұқсайды. Ауылда дача сатып алудың артықшылықтары – төмен бағасы, кең жер аумағы және үйлер арасындағы үлкен қашықтық. Кемшіліктеріне – нашар сапалы коммуналдық қызметтер, нашар қауіпсіздік және әдетте алыс қашықтық жатуы мүмкін. Адамдар дачаларына автомобильдерден басқа "су трамвайларымен", автобустармен және электр пойыздарымен ("электричка" деп те аталады) барады. Демалыс күндері (әсіресе жаз айларында) дачаға барушылардың көптігіне байланысты, ірі қалалар маңында көлік қозғалысы тоңуі мүмкін, ал "электричкалар" мен автобустар толып кетеді. Ресей мен Украинадан келген иммигранттардың көп шоғырланған Солтүстік Америка аймақтарында дачалар пайда бола бастады. Нью-Йорк, Лонг-Айленд және Нью-Джерсиден келген ресейліктер мен украиндықтар солтүстік Нью-Йорк ормандарындағы орыс үлгісіндегі дачаларына шегініп, кеңес кезеңіндегі дача тәжірибесін қайта жасауға тырысуда.

Дача бақшалары

Дача учаскелері әдетте ауданынан аспайды; кейбір жағдайларда одан да үлкен, бірақ ешқашан аспайды. Сондықтан олар жеміс-жидек пен көкөністердің көп мөлшерін өсіруге тым кішкентай, сондықтан кейде олар жақын жердегі арнайы бөлінген жер учаскелерінде өсіріледі. Кеңес кезінде және кейде қазір де мұндай жер учаскелері көбінесе колхоздарға тиесілі пайдаланылмаған егіс алқаптарынан жасалатын. Ресейдің салқын және қоңыржай аймақтарында дачаларда ең көп кездесетін жемістер – алма, қара құлпынай, қызыл құлпынай, жалбыз, малина және жемқұрап (кейде қышқыл алмұрт, құрғақ алмұрт, шие, слива, құс алмұрты, алмұрт, теңіз шөлі, Актинидия колумикта, қара жиде, ива, қызыл жеміс, балдырқан, қара балдырқан және жүзім, бірақ олардың көпшілігі сирек кездеседі немесе қысқа төзімді емес, сондықтан қыста қорғау қажет). Танымал көкөністер мен шөптер: картоп, қияр, кабачок, тыква, помидор, сәбіз, болгар бұрышы, қызылша, капуста, гүлді капуста, түймедақ, репа, пияз, сарымсақ, укроп, петрушка, раубарба, қышқыл, мак, жер алмасы, хрен және басқалары.

Госдахалар

Мемлекеттік қызметкерлерге, академиктерге, әскери қызметкерлерге және басқа да жоғары мәртебелі тұлғаларға бөлінген мемлекеттік демалыс үйлері "госдача" (госдача, "мемлекеттік дача" деген сөздің қысқартылған түрі – государственная дача) деп аталады. Қазіргі Ресейде Ресей Федералды мүлік агенттігі ел бойынша көптеген мүліктерге иелік етеді, олар көбінесе нарықтық емес шарттармен мемлекеттік қызметкерлерге жалға беріледі. Ресей Президенті Ново-Огарево және Завидовода ресми дача резиденцияларына ие. Комарово және Переделкино, Жуковка, Барвиха, Усово және Мәскеудегі Рублевкада совет дәуіріндегі көптеген зиялылар мен суретшілер тұрады. Ресей Президенті Владимир Путин Карелия тас жолында "Озеро" деп аталатын кооперативтік қоғам құрамында, ал Сочиде тағы бір дачаға ие.

Қазіргі заманғы элиталық дачалар

Қазіргі заманда орыс қоғамында жаңа таптың (жаңа ресейліктер) пайда болуы дача ұғымына жаңа мағына берді. (Кейбір бай ресейліктер өздерінің ауылдық үйлеріне "коттедж" деген атауды қосады.) Құрылыс құны миллиондаған АҚШ долларын құрайтындықтан, ел элитасының дачалары кеңес кезеңінің шағын дачаларынан мүлдем өзгеше. Олар көлемі мен әшекейлеуі жағынан сарайларға теңестіріліп, әлеуметтік мәртебе, байлық және биліктің айқын белгісіне айналады. Элитаның көптеген дачалары кірпіштен және бетоннан салынады, ал орта таптың дачалары көбінесе ағаштан тұрғызылады. Бұл жаңа өркендеу белгілері кәсіби сәулетшілермен эклектикалық стильде жобаланады – ескі дачниктер бұл стильді иелерінің жаңа байлық талғамын көрсетеді деп қарастырады – және мәрмәр мүсіндері, фонтандар және экзотикалық өсімдіктер сияқты сәнді заттармен безендіріледі. Кейбіреулерінде жабық жүзу бассейні, бірнеше теннис корты және жарыс аттарына арналған асырханалар сияқты заманауи спорттық жабдықтар бар. Ал кейбір жеке меншіктерде тіпті шағын орман мен көлдер де кездеседі. Бай ресейліктер сонымен қатар патшалық дәуірдегі аристократияның және кеңес кезеңіндегі суретшілер мен зиялылардың көптеген дачаларын сатып алды.

Дашалар мен қылмыстар

Ұрлық дачаларда жиі кездеседі. Әдетте, дачаларда күзеттік бақылау болмайды немесе бүкіл аумақты бір ғана күзетші қадағалайды. Осы ұрлықтардың алдын алу үшін дача иелері жаздың соңында құнды заттарын қалағағы пәтерлеріне әкеп қояды. Көбінесе ыдыс-аяқ, құрал-саймандар және киім-кешек ұрланады. Күз және қыс айларында, иелері болмаған кезде, дачаларды үйсіз адамдар мен қылмыскерлер пайдаланады. Кейде жасөспірімдер ойын-сауық үшін қараусыз қалған дачаларды өртеп жібереді. Ұрылар алтын, мыс, күміс сияқты темір емес металдарды ұрлау үшін де дачаларға кіреді. Мұндай жағдай 2000 жылы ЛДПР төрағасы Игорь Лебедевке де орын алған. Екі адам Одинцово ауданындағы оның дачасына кірген, бірақ полиция қызметкерлері оларды тоқтатқан. Мәскеу қалалық полициясының баспасөз қызметі Мәскеу облысы үшін темір емес металл жинаушылар үлкен мәселе екенін және олардың жақын маңдағы бірнеше аймақтан келгенін мәлімдеді. Есірткіге тәуелділіктің артуына байланысты, дачалардан құмырсқа (пион) гүлдері жиі ұрланып жатыр. Сондықтан екі гүлден артық өсіру қылмыс болып саналады. 2008 жылы белгісіз адамдар Комароводағы Литфонда елді мекеніндегі танымал орыс ақыны Анна Ахматоваға тиесілі "Зеленая будка" (Ланг ру) сияқты 10 дачаны тонады. 2002 жылы "Кремль тобының" мүддесін қорғайтын АҚШ азаматы Яков Тилипман Мәскеу облысы Красногорск ауданындағы Опалихадағы "Ягодка" (Ланг ру) қорғалған бау-бақша кооперативінде атып өлтірілді. 2008 жылы камуфляж киім киген қарақшылар қоршаудан асып өтіп, тележүргізуші Александр Цекалоның Красногорск қаласындағы дачасына кірді, оның туыстарын байлап, тонап кетті.