Кіріспе

Олдершот обсерваториясы – Англияның Олдершот қаласына жақын, Олдершот әскери қалашығындағы Куинс даңғылында орналасқан, дөңгелек қызыл кірпіштен салынған, күмбезді шатыры бар ғимарат. 1854 жылдан бері Британ армиясының орналасқан жері. Ішінде сағаттық механизммен жұмыс істейтін, шамамен 2 сағат бойы қайта орамай жұмыс істейтін, қозғалыс жылдамдығын өзгерту мүмкіндігі бар, неміс үлгісіндегі экваторлық орнатылған рефракциялық телескоп орналасқан. Телескоп пен обсерватория ғимараты авиацияның алғашқы дамуына үлес қосқан Патрик Янг Александрдың Британ армиясына жасаған сыйы болды, және бұл факт обсерватория есігінің жанындағы тақтада көрсетілген. Онда: «1906 жылы Патрик И. Александр Эск. Альдершот армия корпусына сыйлады» деп жазылған.

Тарих

1891 жылы Патрик Александр телескопты сол кездегі кәсіби аспаптарға тән барлық қажетті жабдықтармен бірге танымал Виктория дәуірінің телескоп жасаушылары Томас және Говард Групбтан Дублиннен тапсырыс берді. Телескоптың алғаш рет қайда орнатылғаны толыққанды белгісіз, әртүрлі мәліметтер бар. Телескоп алғаш рет Патрик Александрдың Бат қаласындағы бірнеше жеке шеберханаларының бірінде орнатылған болуы мүмкін: «Де Монтала Вуд» немесе «Маунт». Телескоп пен оның орнатуының салмағы бірнеше тоннаға жететін. Телескоп астрономиялық байқаулар үшін толықтай жабдықталған еді, ал Патрик 1921 жылға дейін Корольдік астрономиялық қоғамның мүшесі болды. Ол достары мен құрметті қонақтарына телескопын көрсетуді ұнатса да, астрономияға деген қызығушылығы оның авиация саласындағы басқа құмарлықтарымен қалың жабылды, әсіресе ауа шарымен саяхаттау; телескоп, басымен, ғылыми ойыншық болды. Барри Беллинджер телескопты негізгі ауа шарларын жібермес бұрын, ауаға ұшырылған сынақ шарларын бақылау үшін пайдаланған деген болжам бар; алайда, осындай өлшемдегі және түріндегі телескоп мұндай міндетке тиімді болмайды. 1902 жылы Патрик Александр телескопты Бат қаласына сыйлады, обсерватория салуға қажетті барлық шығындарды өтеуге уәде берді, бірақ Бат қаласы бас тартты, себебі күтімге қажетті шығындарды жергілікті салық төлеушілер төлеуге тиіс еді. Кейін телескоп бөлшектелді және оған жаңа орын табылғанға дейін сақталды. 1904 жылы Александр Суррейдегі Майчетт жолы, 112-үйге көшті. Ол телескопты артқы бағында орнатты. 1905 жылы Патрик Александр телескопын Соғыс министрлігіне ұсынды, сонымен қатар обсерватория құрылысына төлеуге дайын екенін білдірді. Ұсыныс қабылданды және орын таңдалды. 1906 жылы құрылыс жұмыстары басталды, оның көп бөлігін жергілікті жұмысшылар орындады. Жұмыс қарқынды жүргізілді, бірақ күмбезді дұрыс орнату үшін ұзын, тура тік сызық қажет болды. Мұндай сызықты табу қиын болды және сол кезде бұл жариялылық тудырды. Бірақ мәселе көп ұзамай шешілді. 1906 жылдың 26 тамызында Групб жобалаған күмбез орнатылды, ал келесі үш айда телескоп орнатылып, соңғы құрылыс жұмыстары аяқталды. 1906 жылдың желтоқсан айында Алдершот обсерваториясы ресми түрде ашылды. Салтанатты шараға Патрик Александр, Альдершот қалалық кеңесінің өкілдері және жоғары әскери шенді офицерлер қатысты. Жергілікті «Aldershot News» газетінің 1906 жылдың 22 желтоқсанындағы хабарламасы бойынша, азаматтық қонақтар шақырылмаған.

Дизайн және құрылыс

Ғимараттың құрылысы дәстүрлі. Ол негізінен қызыл кірпіштен салынған, ал үстінде ақ тас қаптамасымен күмбез орнатылған. Ауыр әшекейлі есікке үш сатырмен көтеріледі. Күмбез бастапқыда резеңке материалмен (модификацияланған битуммен) жабылған, бірақ ол уақыт өте тозып, күмбез мыспен қайта жабылған. Қазіргі уақытта ғимараттың жағдайы жақсы. Виктория дәуіріндегі инженерлік шеберліктің ең жақсы дәстүрлеріне сай, күмбездің айналуы мен ашылу механизмі шкив және арқан жүйесімен басқарылады. Күмбездің ашылу терезесі үшбұрышты пішіндес, бұл телескоптың тиімділігін шектейді, себебі телескоп зенитке бағытталғанда көрінетін аспан ауданы күрт азаяды. Ескі суреттерде телескоптың түсі ашық жасыл болған. Қазір ол британдық армияның қара жасыл түсіне боялған. 1987 жылы күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде мыс күмбез бен құрал-жабдықтар доңғалақ жасыл түске боялды. Алғашқы түсі – 1940 жылдары әскерилер барлық құралдарда қолданған ашық көк/жасыл түс. 2006 жылдың қараша айында үнемдеу мақсатында электр қуаты тоқтатылды.

Орналасқан жері

Обсерваторияның орналасқан жері тіпті құрылыс кезінде де астрономиялық байқаулар үшін идеалды деп санау қиын. Ол, негізінен әскер қалашығының қалалық аймағында, төменгі жазықтықта орналасқан, және құрылыс кезінен бері сақталған көптеген ғимараттардың жанында. Обсерваторияға жақын, көше шамдарымен жарықтандырылған жол бар, бірақ бұл жағдай обсерватория ішіндегі сағаттық механизм арқылы жақсартылды, ол жақын мандағы көше шамдарын шамамен 20 минутқа сөндіріп тастады. Бұл механизм 1987 жылы жаңартылды. 2006 жылы электр қуаты тоқтатылғандықтан, бұл мүмкіндік енді қолданылмайды.

Қолдану

Британдық армия жаңа телескопты қандай мақсатта пайдаланғаны әлі де бір құпия. Көрініп тұрғанындай, ол офицерлерді астронавигацияға оқытуда қолданылған. Телескоп 1908 жылы жақын орналасқан Фарнборо қаласында құрылған HM Balloon Factory (кейіннен Корольдік әуе кемесі институты) эксперименталды ұшуларын бақылау үшін де пайдаланылған болуы мүмкін. Соңғы 100 жылда көптеген жергілікті кәсіби және әуесқой астрономдар осы телескопты пайдаланған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін өзгермелі және екі жұлдыздарды байқау жұмыстары көбінесе Британ астрономиялық қауымдастығының жергілікті мүшелерімен жүргізілген. Көптеген пайдаланушылар телескоптың ай және планеталардың егжей-тегжейін өте жақсы көрсетуін есінде сақтайды. 1933 жылдың тамыз айының басында жергілікті әуесқой астроном Джон Пэтли мырза Сатурндағы әйгілі Ұлы Ақ Дақты, оны Уилл Хей ашқан күні байқады. Пэтлидің ақ дақ туралы кейінгі байқаулары 1933 жылдың қыркүйегінде бірнеше "English Mechanic" санында жарияланды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері обсерваторияны пайдалану белгілі бір уақыт аралығында жалғасты. Армия телескопты пайдалануға қызығушылық танытқан әуесқойларға рұқсат берді, бірақ олар құралды пайдаланудағы біліктіліктерін көрсетуі керек еді; оларға жақын жердегі қарауылдық бөлмеден кілт алып, телескопты қалағандай пайдалануға рұқсат болды. Жиі айтылатын әңгіме – бір пайдаланушының естелігі, онда әскери ережелердің бір кезде қиындық тудырғаны айтылады: кілт тек сағат 9-дан 5-ке дейін беріледі – обсерваторияны 5:30-ға дейін жабыстырып, кілтті қайтару қажет еді! 1979 жылы обсерватория күмбездің тозуына және күмбездің айналу механизмінің бұзылуына байланысты жабылды. Ғимараттың айналасында ағаштар өсіп, обсерваторияға немқұрайлы қараушылық болды. Бір кезде обсерваторияға ұрылар кіріп, бақылау телескопын ұрлап кетті, содан кейін оның орнына заманауи телескоп орнатылды. 1998 жылы обсерваторияны жергілікті әуесқой астроном қайта тапты. Ішкі бөлігін тазалау жұмыстары басталды, ол кезде шаң-тозаңмен, лас-қоқыспен және жапырақтармен толы болды. Телескоптың өзі жұмыс жасайтын күйде болды, 1999 жылы Армия линза ұясын жөндеу үшін алып тастауға рұқсат берді. 2000 жылдың сәуір айында линза ұясы ауыстырылды, телескоп толыққанды қалпына келтірілді және айналасындағы үлкен ағаштар алынып тасталды. 2000 жылдың 6 мамырында Алдершот обсерваториясы алғаш рет көпшілікке ашылды, бұл оқиға оның болашағына қатысты жергілікті қоғамның үлкен қызығушылығын оятты.

Болашақ

Обсерваторияның болашағы күмәнді күйде. Жақын жердегі көше шамдарын төмендетіп, жарығын бақылауларға кедергі келтірмеу үшін қоршау жасауға үміт бар, бірақ шындығында аспапты көбінесе қолданбайды және обсерваторияға деген қызығушылық көбінесе тарихи сипатта. Олдершоттағы әскерлердің саны күрт азайып жатыр. Әскер қазіргі обсерваторияны қоршап тұрған аумақтан толығымен шығып кетуі күтілуде, ал ол жер жеке тұрғын үйлер салу арқылы қайта жаңартылады. Қазіргі орналасқан жерінде обсерватория үйлердің арасындағы аралдай болып қалады, және кейбір адамдар оның вандалдардың шабуылына ұшырауы немесе, мүмкін, оны көз тарта алмайтын биік қоршаулармен қорғауға тура келеді деп қорқады. Альдершот обсерваториясы II санаттағы ескерткіш болып табылады. Бұл ғимаратпен жасалатын жұмыстарға елеулі шектеулер қояды. Бір мүмкіндік – ғимаратты солтүстікке қарай шамамен бір шақырымға көшіру, оны Альдершот әскери мұражайының аумағына орналастыру.