Кіріспе
Исландиялық саясаткер Гейр Хилмар Хаарде (; 1951 жылдың 8 сәуірінде туған) – Исландия саясаткері, 2006 жылдың 15 маусымынан 2009 жылдың 1 ақпанына дейін Исландияның премьер-министрі және 1995 жылы Солтүстік кеңестің президенті болды. Гейр 2005-2009 жылдары Исландия Тәуелсіздік партиясының төрағасы болды. 2015 жылдың 23 ақпанынан бастап Исландияның АҚШ және бірнеше Латын Америкасы елдеріндегі елшісі қызметін атқарып келеді. Гейр бастапқыда өз партиясы мен Прогрессивтік партия арасындағы коалицияны жетектеді. 2007 жылғы парламент сайлауында Тәуелсіздік партиясы дауыс үлесін ұлғайтқаннан кейін, Гейр өз партиясы мен Социал-демократиялық альянс арасындағы коалицияны басқара отырып, премьер-министр лауазымын сақтап қалды. Бұл коалиция 2008 жылдың қазан айындағы экономикалық дағдарыстан кейін болған кең ауқымды наразылықтардан соң 2009 жылдың қаңтарында отставкаға шықты. 2010 жылдың қыркүйегінде Гейр қызмет бабындағы құқық бұзушылықтар үшін айыпталған алғашқы исландтық министр болды және осы сияқты істерді қарауға арналған арнайы сот – Ландсдом алдында сотталды. Ол бір айып бойынша кінәлі деп танылды, бірақ ең ауыр бұзушылықтардан босатылды.
Geir Hilmar Haarde (; born 8 April 1951) is an Icelandic politician, who served as prime minister of Iceland from 15 June 2006 to 1 February 2009 and as president of the Nordic Council in 1995. Geir was chairman of the Icelandic Independence Party from 2005 to 2009. Since 23 February 2015 he has served as the ambassador of Iceland to the United States and several Latin American countries. Geir initially led a coalition between his party and the Progressive Party. After the 2007 parliamentary election, in which the Independence Party increased its share of the vote, Geir renewed his term as prime minister, leading a coalition between his party and the Social Democratic Alliance. That coalition resigned in January 2009 after widespread protests following an economic collapse in October 2008. In September 2010, Geir became the first Icelandic minister to be indicted for misconduct in office, and stood trial before the Landsdómur, a special court for such cases. He was convicted on one count, but acquitted of the most serious violations.
Өмір және мансап
Гейр Исландияның астанасы Рейкьявик қаласында, Рогаландтан шыққан норвег Томас Хаарде мен исландиялық анасының отбасында дүниеге келген. Ол – Ұлттық социалистердің әлемдік одағының исландиялық бөлімшесінің бұрынғы жетекшісі Бернхард Хаарденің ағасы. Ол АҚШ-тағы Брандейс университетінде «Вин» стипендиясы бойынша бакалавр дәрежесін алып, экономика мамандығы бойынша бітірген. Содан кейін Джонс Хопкинс университетінің Халықаралық қатынастар мектебінен халықаралық қатынастар және Миннесота университетінен экономика саласында екі магистр дәрежесін алды. Алтингке (Исландия Парламентіне) сайлануға дейін Гейр 1977-1983 жылдары Исландия Орталық банкінде экономист болып жұмыс істеді, ал 1983-1987 жылдары Исландия Қаржы министрінің саяси кеңесшісі болды. Гейр 15 маусымда Премьер-министр болып тағайындалды. Сол күні ол 2009 жылдың 9 мамырында мерзімінен бұрын жалпы сайлау өтетінін және ол сайлауға қатыспайтынын жариялады.
Исландиялық қаржы дағдарысы
Гейрдің премьер-министрлік қызметінің аяқталуы 2008 жылдың қазан айынан бастап Исландияны қампқан ауқымды қаржылық дағдарыспен байланысты болды. Бір апта ішінде елдің үш ірі коммерциялық банкі (Glitnir, Landsbanki және Kaupthing) қарыздарын жаңартпай, үкіметке қарауына берілді. 2009 жылдың 26 қаңтарында Гейр өзінің және Социал-демократтардың коалициялық үкіметтегі жұмысын тоқтататынын хабарлады. Оның орнына 2009 жылдың 1 ақпанында бұрынғы әлеуметтік қорғау және әлеуметтік сақтандыру министрі, Социал-демократиялық альянстың өкілі Йоханна Сигурддардоттир тағайындалды.
Арнайы сот
Гейр 2010 жылғы сәуір айындағы қаржылық құлдырауды зерттеу жөніндегі арнайы тергеу комиссиясының есебінде қатты сынға ұшырады, оның үкіметіндегі үш министрмен бірге "лажсыздыққа" жол бергені айыпталды. 2010 жылғы 28 қыркүйекте Исландия парламенті, Альтинг, 33–30 дауыспен Гейрге лажсыздық тағып, бірақ басқа министрлерге айып таққан жоқ. Ол Ландсдом алдында сотқа тартылуға тиіс болды, ол мемлекеттік қызметтегі қанағаттандырмас әрекеттер туралы істерді қарауға арналған арнайы трибунал еді: бұл Ландсдомның 1905 жылғы Конституцияда белгіленгеннен бергі алғашқы шақырылысы болды. 2011 жылғы 3 қазанда қорғау тарапының істің қаралуын тоқтату туралы өтінішіне жауап ретінде Ландсдом Гейр Хаардеге қарсы "өте ауыр лажсыздық" және "қаржылық тәуекелдерді бағалауды жүзеге асырмау" бойынша алғашқы екі айыптан бас тартты, бірақ қалған үш, жеңіл айып бойынша істі жалғастыруға шешім қабылдады. 2011 жылғы 17–20 қарашада өткен 40-шы ұлттық съездегі Тәуелсіздік партиясы "Тәуелсіздік партиясының бұрынғы төрағасы және бұрынғы премьер-министрі Гейр Х. Хаардеге қатысты айыптаулар – қорқынышты саяси сот болды" деген қорытындыға келді. Съезд Хаарде мырзаға толық қолдау білдіріп, парламенттің қылмыстық іс қозғау туралы шешімімен үлкен прецедент жасағанын атап өтті. Сот 2012 жылғы 5 наурызда Рейкьявик қаласында басталды. 2012 жылғы 23 сәуірде Гейр Хаарде төрт айыптаудың бірі бойынша кінәлі деп танылды, себебі ол Исландия банктерінің кездесетін мәселелерін немесе олардың Исландия экономикасына тигізуі мүмкін салдарларын үкімет отырыстарында талқыламаған. Оның жасы, бұрын сотталмағаны және ең ауыр айыптардан ақталғанына байланысты Хаарде бұл іс бойынша жаза алмады, ал Исландия мемлекеті оның сот шығындарын төледі. Хаарде принциптік тұрғыдан аталған істің барлығын Страсбургтегі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа жолдауды шешті; 2017 жылғы қарашада сот оның пайдасына шешім шығармады.