Кіріспе

Исландия мемлекет басшысы – Исландия президенті. Қазіргі президент – Гудни Торлациус Йоханнессон, ол 2016 жылы сайланып, 2020 жылы қайта сайланды және президенттік лауазымда екінші мерзімін өткеруде. Вигдис Финнбогадоттер 1980 жылдың 1 тамызында Исландия президенті болды, ол әлемдегі тұңғыш сайланған әйел мемлекет басшысы ретінде тарихқа енді. Президент халықтың тікелей дауысымен төрт жылдық мерзімге сайланады, мерзімі шектелмеген және өкілеттігі шектеулі. Президенттік резиденция астана Рейкьявик қаласына жақын, Гардабэрдегі Бессастадырда орналасқан.

Шығу тегі

1944 жылы Исландия жаңа конституцияны қабылдап, республика болғанда, Исландия королінің лауазымы Исландия президентімен алмастырылды. Жаңа конституцияның көшірілген ережесінде бірінші президентті Парламент сайлайтыны белгіленді.

Этимология

Исландия тілінде президент деген термин – forseti. Forseti сөзі ежелгі норвег және исландия тілінде «ең алдыңғы орынға отыратын адам» (sá sem fremst situr) деген мағынаны білдіреді, яғни «алдыңғы орын иесі». Бұл – норвегия мифологиясындағы әділдік және келісім құдайы, Эсирлердің бірінің аты. Ол көбінесе фриздердің құдайы Фоситпен теңестіріледі.

Кабинет

Президент Исландияның Министрлер кабинетіне министрлерді тағайындайды, олардың санын және міндеттерін бөледі. Министрлер отставкаға кете алмайды және оларды президент қызметтен босатады. Министрлерге президенттің атқару билігінің өкілеттіктері беріледі және олар өз әрекеттері үшін толық жауапты болады. Жалпы сайлаудан кейін президент партия жетекшісін (көпшілік коалициялық үкімет құруға ең қабілетті деп санайтын) үкімет құру бойынша келіссөздерді ресми түрде бастау үшін тағайындайды. Свенн Бьёрнссон мен Асгейр Асгейрссон үкімет құруда өте белсенді рөл атқарды, өздерінің саяси бағыттарына сәйкес үкімет құруға тырысты, ал Кристиан Элджорн мен Вигдис Финнбогадоттер үкіметке кіретін тұлғалар мен партияларға қатысты бейтарап және пассивті болды.

Мемлекеттік кеңес

Президент және Министрлер кабинеті Мемлекеттік кеңесте отырады. Министрлер кабинеті президентті мемлекеттік маңызды мәселелер және дайындалған заң жобалары туралы хабардар етуге міндетті. Отырыстар барысында Министрлер кабинеті Парламентты шақыру, жұмысын тоқтату немесе тарату туралы ұсыныс енгізе алады.

Қылмыстық іс жүргізу және кешірім беру

Президент қылмыс үшін қудалауды тоқтатуға және кешірім беруге, сондай-ақ амнистия жариялауға құқылы.

Заң шығару өкілеттігі

Конституцияның 2-бабында президент пен парламент заң шығару өкілеттігін бірлесіп жүзеге асырады делінген. Президент Парламент қабылдаған заң жобаларына қол қойып, оларды заң күшіне енгізеді, сондай-ақ оларға қол қоймау арқылы, яғни вето салу арқылы қабылдамауға да құқылы. Президент вето салған заң жобалары Парламент оларды кері қайтарып алмаса да күшіне енеді, бірақ референдумда бекітілуі тиіс. Олафур Рагнар Гримссон (1996–2016 жылдары қызмет еткен) – Парламент заңдарына вето салған жалғыз президент, ол мұны үш рет (2004, 2010, 2011) істеген. Бұл өкілеттік бастапқыда тек ерекше жағдайларда ғана қолданылуы тиіс еді. Президент Парламентке қарауы тиіс заң жобалары мен қаулыларды ұсынуға құқылы. Парламент отырыста болмаған жағдайда, президент конституцияға сәйкес келетін уақытша заңдар шығара алады. Парламент оларды кезекті мәжілісінде бекітпесе, уақытша заңдар күшін жояды. Ешбір президент заң жобаларын немесе қаулыларды ұсынған емес, сондай-ақ уақытша заңдар да шығарған емес. Конституцияның 30-бабында президент заңдардан ерекшелік жасауға құқылы екені айтылған. Алайда, әзірге ешбір президент бұл өкілеттілікті пайдаланған жоқ.

Парламент

Жалпы сайлаудан кейін Президент Парламентті шақырып, оны ресми түрде таратып жібереді. Ол Парламент отырыстарын уақытша тоқтата тұруға және қажет деп санаса, оларды басқа жерге көшіруге құқылы. Бұған қоса, Президент әр жыл сайын Парламенттің кезекті сессияларын ашады.

Салтанатты міндеттер

Президент – «Қыран» орденінің тағайындалған бас шебері.

Өтемақы

Президент ай сайын 2 480 341 ISK мөлшерінде жалақы алады. Конституцияның 9-бабы қолданыстағы президенттің жалақысын төмендетуге болмайтынын айтады.

Тұрғылықты жері

Конституцияның 12-бабы президенттің Рейкьявик қаласында немесе оның жанында тұруын талап етеді. Құрылғаннан бері президенттің ресми резиденциясы Альфтанес ауданындағы Бессастадир болып табылады.

Мұрагерлік

Конституцияның 7 және 8-баптарында президент қайтыс болған жағдайда немесе басқа себептермен, мысалы, шетелде болғанда немесе ауырғанда, өкілдігін орындай алмаса, Премьер-министр, Парламент Төрағасы және Жоғарғы Сот Төрағасы президент қызметін қайта бастағанға дейін немесе жаңа президент сайланғанға дейін бірлесіп атқарады. Олардың мәжілістерін Парламент Төрағасы жүргізеді, онда президенттің барлық шешімдері бойынша дауыс беру жүзеге асырылады. Егер президенттің лауазымы қайтыс болуына немесе отставкаға байланысты бос қалса, жаңа президент сайлаудан кейін төртінші жылы 1 тамызда аяқталатын төрт жылдық мерзімге халықтың жалпы сайлауы арқылы сайланады. Свенн Бьорнссон 1952 жылы лауазымда қайтыс болған жалғыз президент болып қалады, бұл белгіленген мерзімнен бір жыл бұрын президенттік сайлауды тудырды.

Алып тастау

Конституцияның 11-бабы президенттің лауазымынан алыну тәртібін белгілейді. Онда президент өзінің үкіметінің іс-қимылдарына жауапты емес екендігі және Парламенттің келісімінсіз қудаланбауы керектігі айтылған. Парламент ұйымдастырған, 3/4 дауыспен қолдау тапқан референдум арқылы оны лауазымынан алу бекітілуі тиіс. Парламент референдумды бекіткеннен кейін, президент референдум қорытындысы белгілі болғанға дейін уақытша өкілеттіктерінен шеттеуі керек. Референдум дауыс беруден бастап екі ай ішінде өткізілуге тиіс, ал халық оны мақұлдамаса, Парламент дереу таратылып, жаңа жалпы сайлау өтеді. Республика құрылғаннан бері ешбір президент лауазымынан алынған емес.