Кіріспе
Давид Оддссон (исландша Davíð Oddsson; 17 қаңтар 1948 жылы туған) – исландтық саясаткер, Исландияның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі, 1991 жылдан 2004 жылға дейін қызмет еткен. 2004 жылдан 2005 жылға дейін сыртқы істер министрі болды. Осыған дейін 1982 жылдан 1991 жылға дейін Рейкьявик қаласының мэрі қызметін атқарды, ал 2005 жылдан 2009 жылға дейін Исландия Орталық банкінің басқарма төрағасы болды. Исландияның банк жүйесінің құлдырауы оның отставкаға кетуіне байланысты үнсіз талаптарға әкелді, бұл талаптар Исландия халқының және жаңа премьер-министр Йоханна Сигуарддотирдің тарапынан келді. Нәтижесінде ол 2009 жылдың наурыз айында Орталық банк басшысы лауазымынан алынды. 2009 жылдың қыркүйегінде ол Исландияның ірі газеттерінің бірі – Morgunblaðið газетінің редакторы болып тағайындалды, бұл шешім бүкіл елде кең пікірталас тудырды және көптеген отставкаларға және жазылымдардың тоқтатылуына әкелді. 2016 жылдың 25 маусымында Исландия президенті сайлауына қатысты, бірақ Гудни Йоханнессоннан жеңілді.
Davíð Oddsson (pronounced ; born 17 January 1948) is an Icelandic politician, and the longest serving prime minister of Iceland, in office from 1991 to 2004. From 2004 to 2005 he served as foreign minister. Previously, he was Mayor of Reykjavík from 1982 to 1991, and he chaired the board of governors of the Central Bank of Iceland from 2005 to 2009. The collapse of Iceland's banking system led to vocal demands for his resignation, both from members of the Icelandic public and from the new Icelandic Prime Minister Jóhanna Sigurðardóttir, which resulted in his being replaced as head of the Central Bank in March 2009. In September 2009 he was hired as the editor of Morgunblaðið, one of Iceland's largest newspapers, a decision that caused nationwide controversy and was followed by resignations and widespread terminated subscriptions. He contested the election for President of Iceland on 25 June 2016 but lost to Guðni Jóhannesson.
Алғашқы жылдар
Давид Оддсон Рейкьявик қаласында дүниеге келген. Оның әкесі дәрігер, ал анасы хатшы болған. Оның ата-анасы үйленбеген, ол әжесі қайтыс болғанға дейін Селфостағы әкесінің үйінде тәрбиеленді. Содан кейін анасы мен әжесімен Рейкьявикке көшіп келді. Ол актерлік өнерге ерте қызығушылық танытып, актерлік мектепке біраз уақытқа қатысты. Сонымен қатар, ол 1970 жылдың көктемінде Рейкьявик қаласындағы Menntaskólinn гимназиясын бітірді. Давид медбике Астрид Тораренсенге үйленді, олардың Торстейнн есімді ұлы бар, ол Акурейри аудандық сотының судьясы. Келесі алты жыл Давид Исландия университетінде заң мамандығын оқыды, сонымен қатар дерлік толық жұмыспен қамтылды. Ол бір кезде шағын театрдың (қазір Боргарлейхус) директорының көмекшісі болды, екі досымен (Тораринн Элджорн және Храфн Гуннлаугссон) бірге екі жыл бойы танымал радио комедиялық шоуын жасады; ол Моргунбладит газетінде біраз уақыт саяси комментатор болып жұмыс істеді, ал Алменна бокафелиг консервативті баспа үйінің директоры болды. Ол 1974 жылы Тәуелсіздік партиясынан Рейкьявик қалалық кеңесіне сайланды.
Рейкьявиктің мэрі (1982-1991)
Давид Оддссон Тәуелсіздік партиясы ішіндегі жас консервативті либертариандар тобының мүшесі болды. Олар партияның қатты реттелетін исланд экономикасында экономикалық еркіндікті кеңейтуге күштірек қолдау көрсетуі керек деп ойлады. Топқа Þorsteinn Pálsson, Geir H. Haarde, Jón Steinar Gunnlaugsson, Kjartan Gunnarsson, Magnús Gunnarsson, Brynjólfur Bjarnason және Hannes Hólmsteinn Gissurarson кірді, олар 1972 жылдан 1975 жылға дейін Eimreiðin журналын шығарды; сонымен қатар Маргарет Тэтчер басқарған Ұлыбританияда және Рональд Рейган басқарған АҚШ-та болып жатқан оқиғаларды қызығушылықпен қадағалады; олар 1980 жылдардың басында Исландияға келген Милтон Фридман, Фридрих Хайек және Джеймс М. Буканеннің кітаптары мен мақалаларын оқыды. Олардың үкіметтің шектеулі болуы, жекешелендіру және экономиканы либерализациялау туралы идеялары кең тарап, үлкен әсер етті. Давид өзінің идеалдарын іске асыруға 1982 жылы, оның басшылығымен Тәуелсіздік партиясы төрт жыл бұрын үш солшыл партияға жоғалтқан Рейкьявик қалалық кеңесіндегі көпшілікті қайтадан иеленген кезде мүмкіндік алды. Давид кеңес мүшелерінің санын 21-ден 15-ке дейін жылдам қысқартты, муниципалитетке тиесілі және үлкен салмақ болған Рейкьявиктің ең ірі балық шаруашылығы фирмасын жеке балық шаруашылығы компаниясымен біріктірді, содан кейін жаңа фирма – Grandi-дің активтерін сатты, ол Исландияның ең ірі балық шаруашылығы фирмаларының біріне айналды. Айта кетейік, Grandi директоры Бриньольфур Бярнасон кейіннен Исландия телефон компаниясының директоры болды, бұл Давидтің үкіметтегі соңғы жекешелендіруі болды (2005). Рейкьявиктің мэрі ретінде Давид Рейкьявик қалалық әкімшілігінің ғимаратын Рейкьявиктің Понд жанында және Оскюхлидтегі ескі су резервуарларының үстінде орналасқан айналмалы Перлан мейрамханасын салуға жетекшілік етті. Либертариандық көзқарастарына қарамастан, Давид Рейкьявик қалалық театрын, әсіресе 1989 жылы ашылған жаңа театр ғимаратын салуды қолдады. Давид Рейкьявиктің мэрі болған тоғыз жыл ішінде Grafarvogur деген жаңа аудан және Kringlan сауда орталығының маңында жаңа сауда аймағы салынды. Рейкьявиктің күшті және келісімсіз мэрі Давидты қалалық кеңестегі солшыл оппозиция жиі сынады.
Социал-демократтармен одақ (1991-1995)
1983 жылы Давид Оддсонның ескі досы және серігі Торстейн Палссон Тәуелсіздік партиясының төрағасы болып сайланды, ал 1989 жылы Давид партия төрағасының орынбасары болып сайланды. 1988 жылы Торстейн премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін, оның екі коалициялық партиясының басшыларымен араздасқаннан кейін, партияда басшылықты өзгерту қажет деген кең пікір қалыптасты, және Давидке 1991 жылы Торстейнге қарсы сайлауға түсуге қысым көрсетілді, нәтижесінде ол партияның төрағасы болды. Давидтің басшылығымен 1991 жылы партия 1987 жылы жоғалтқан парламенттік қолдаудың көп бөлігін қайта алды. Ылдам уақыттың ішінде Давид социал-демократтармен коалициялық үкімет құрды, оның басшысы Йон Болдвин Ганнибалссон Сыртқы істер министрі болды. Йон Болдвин мен Давид бірлесіп, Исландияның Эстония, Латвия және Литваның үш Балтық елдерінің егемендігі мен тәуелсіздігін жаңартқан алғашқы мемлекет болуы керек деп шешті, бұл Совет Одағының ыдырауына дейін болды. Давидтің үкіметі үлкен бюджет тапшылығын және бірқатар тиімсіз инвестицияларды мұра етті: мысалы, балық шаруашылығына көп қаржы жұмсалды, бірақ нәтижесі шамалы болды. Инфляциялық қысым да күшейді, сонымен қатар Исландия суларындағы кейбір балық қорлары азайды. Бюджет тапшылығы 1996 жылы, ең алдымен Давид пен қаржы министрі Фридрик Софюссонның тығыз ынтымақтастығының арқасында профицитке айналды, ол да белгілі либертариан болған. Содан бері үнемі профицит болды, ол мемлекеттік қарызды төмендетуге, сондай-ақ зейнетақы жүйесін реформалауға жұмсалды, ол қазірдің күнінде дерлік толыққанды өздігінен қамтамасыз етеді. Кейбір шағын компаниялар жекешелендірілді. Ақша-кредиттік шектеулер Орталық банкке кез келген саяси ықпалдан тәуелсіздік беру арқылы енгізілді. Бұл Давид Оддсон үкіметіне жұмысшылар одағы мен жұмыс берушілер арасында 1980-ші жылдардағы жоғары инфляцияның, үлкен, бірақ көбінесе мағынасыз жалақының өсуімен жалғаса алмайды деген консенсус болғандықтан да көмектесті; сондықтан 1990 жылы кәсіподақтар мен жұмыс берушілер «Ұлттық келісімге» қол қойды, оған сәйкес жалақының өсуі орташа деңгейде болады, ал үкімет инфляцияны төмендетуге көмектеседі. 1991 жылдан бастап Исландиядағы инфляция көрші елдердегі деңгейге тең болды.
Прогрессивті партиямен одақ (19951999)
1994 жылы Социал-демократиялық партия бөлініп, нәтижесінде 1995 жылғы парламент сайлауында ауыр жеңіліске ұшырады. Коалициялық үкімет көпшілігін сақтады, бірақ бір орын айырмасымен ғана. Сондықтан Давид Оддсон Прогрессивтік партиямен коалиция құруға шешім қабылдады, оның басшысы Халдор Асгримссон Сыртқы істер министрі болды. Жаңа үкіметте жекешелендіру бұрынғыдан әлдеқайда кең ауқымда жалғасты: ірі және маңызды балық өңдеу зауыттары сатылды; мемлекеттік немесе мемлекеттік инвестициялық қорлардың бір бөлігі біріктіріліп, жеке инвестициялық банк ретінде сатылды; үкімет бақылауындағы екі коммерциялық банк бірнеше кезеңмен сатылды; екі коалициялық партия көптеген адамдардың балық аулау квоталарын ұстаушыларға алым салу туралы қатты талаптарын қабылдады. Давидтің екі үкіметі АҚШ-тың берік одақтастары және Исландияның негізін қалаушы мүшесі болып табылатын НАТО-ны қатты қолдады. Ол АҚШ пен оның одақтастарының Ауғанстан мен Иракта жасаған әрекеттерін нығайлы қолдады, бұл исландтық солшылдардан көп сынға ұшырады. Кеңес Одағы құлағаннан бері АҚШ қорғаныс күштері 1951 жылы, яғни "салқын соғыстың" шарықтауында Исландияға шақырылғаннан кейін, онда қалуы керек пе, жоқ па деген күмән туды. Давид Еуропалық Одаққа қосылуға құлшыныс танытпады. Соңғы Давид Оддсон үкіметі (1995–2004) (Милтон Фридманның неолибералдық идеяларының ықпалымен) салықты қысқарту бағытына бет бұрды. Ол корпоративтік табыс салығын 18%-ға дейін төмендетті; таза байлық салығын жойды; жеке табыс салығы мен мұра салығын азайтты. Экономиканы ашу, фискалдық және ақша-кредиттік тұрақтандырудың осы комбинациясы Исландияда кәсіпкерлік ортаны құрып, елде рекордтық экономикалық өсуге ықпал етті, жеке үй шаруашылықтарының орташа нақты табысы 17%-дан астамға өсті, бірақ сонымен қатар 2008–2011 жылдардағы исландтық қаржылық дағдарыстың себептерінің біріне айналды.
Ирак соғысына қолдау көрсету
2003 жылғы 18 наурызда Давид және Сыртқы істер министрі Халлдор Агримссон АҚШ, Ұлыбритания және Испанияның Азор аралдарындағы саммитте берген ультиматумын қолдады. Онда үш ел Саддам Хусейн үкіметі кетпесе, Иракқа шабуыл жасайтындарын жариялады. Давид пен Халлдордың қолдау білдіруі салдарынан Исландия "Иә ниеттілер коалициясының" мүше мемлекеттері тізіміне енгізілді. Давид пен Халлдор бұл туралы мәлімдеме жасамас бұрын Парламенттің сыртқы істер комитетімен кеңеспеді, себебі Ирак соғысына қолдау көрсетуді маңызды сыртқы саяси шешім деп санамады. Социал-демократиялық альянстың төрағасы Оссур Скарфединссон және "Жасыл солшылдар" қозғалысының төрағасы Штейнгримур Й. Сигфуссон үкіметті соғысқа қолдау көрсету үшін сыртқы істер комитетін айналып өтіп, парламенттік тәртіпті бұзғаны үшін айыптады. 2005 жылы Gallup компаниясы жариялаған сауалнамада сұрағандардың 84 пайызы Исландияның "Иә ниеттілер коалициясы" тізімінде болуына қарсы екенін білдірді.
Сыртқы істер министрі (2004-2005)
2003 жылғы сайлаудан кейін Давид Оддсон және оның коалициялық серіктестерінің басшысы, Сыртқы істер министрі Халдор Агримссон, Давидтің 2004 жылғы 15 қыркүйекке дейін премьер-министр қызметін атқаруы, ал содан кейін Халдордың премьер-министр болатыны туралы келісімге келді. Сонымен қатар, Тәуелсіздік партиясы премьер-министр лауазымынан бас тартудың орнына, өзінің серіктесінен үкіметте қосымша министрлік алатын болды. 2004 жылы Давидтің үкіметі дауға тартылды, ол ірі жеке компаниялардың кез келген бір медиа компанияның 15% -дан астамын иеленуіне тыйым салатын және газеттер мен телеарналардың бір компанияға тиесілі болуына жол бермейтін заң жобасын ұсынды. Давид бұл шараның мақсаты – бұқаралық ақпарат құралдарының шоғырлануына жол бермей, олардың саясаткерлерге де, қаржылық магнаттарға да тәуелсіз және сыни көзқараспен қарауын қамтамасыз ету екенін айтты. Оның сыншылары бұл ұсыныстың Давид саяси қарсыласы санайтын Baugur Group компаниясына қарсы бағытталғанын мәлімдеді. Сол кезде Baugur тағы бір газетті, Жон Олафссоннан телеарнаны және бірнеше радиостанцияны сатып алып, медиа нарығының жартысынан астамын бақылап отырды. Альтинги бұқаралық ақпарат құралдары туралы заңның жұмсақ нұсқасын қабылдады. Алайда, 2004 жылдың жазында Исландия Республикасы тарихында алғаш рет президент Олафур Рагнар Гримссон заң жобасына қол қоюдан бас тартты. Давид бұл шешімді сынап, бұрын Йон Олафссонға тиесілі және жақында Baugur сатып алған телеарнаның директоры Сигурд Г. Гудьонссонның Олаф Рагнардың алғашқы президенттік науқанында сайлау штабының жетекшісі болғанын, ал Олафтың қызы Baugur компаниясында жұмыс істейтінін атап өтті. Дегенмен, Baugur компаниясы Исландияда жақсы қабылданысқа ие болды, себебі олардың дүкендері бәсекелестерге қарағанда төмен баға ұсынды, ал оның иелері, Йон Асгейр Йоханнессон мен Йоханнес Йонссон, исландтықтардың кедейліктен байлыққа дейінгі арманының символы ретінде қарастырылды. Көптеген адамдар бұқаралық ақпарат құралдары туралы заң жобасы жалпы заңға айналдыруға бағытталған әрекет емес, саяси күрестің бір бөлігі болып көрінетініне келісті. Ұзақ сонардан кейін Давид Оддсон президент заң жобасына қол қоймаған жағдайда, Исландия конституциясы талап ететіндей, ұлттық референдум өткізудің орнына заң жобасын кері қайтарып алды. Премьер-министр болып өткен 14 жыл ішінде Давид көптеген батыс елдерінің басшыларымен танысты, оның ішінде АҚШ президенттері Билл Клинтон мен Джордж Буш, Чехословакияның Вацлав Клаусы және Италияның Сильвио Берлускони. Ол кейде Билдерберг тобының кездесулеріне қатысып, Монт-Пелерин қоғамына баяндама жасады. Бірақ ол Сыртқы істер министрі қызметін тек бір жыл ғана атқарды. 2005 жылдың күзінде Давид саясаттан кету туралы хабарлады, жаңа буын билікті өз қолына алу уақыты келді деп мәлімдеді. Оның көп жылдық жақын одақтасы Гир Х. Хаарде оны Тәуелсіздік партиясының төрағасы және Сыртқы істер министрі лауазымдарына ауыстырды. Бұл шешімге бұқаралық ақпарат құралдары туралы заң жобасының сәтсіздігінен кейін болған қысқа, бірақ ауыр қатерлі ісік әсер еткен болуы мүмкін. Қазіргі таңда ол жазылып жатыр.
Орталық банкінің төрағасы (2005-2009)
2005 жылдың қазан айында Давид Исландия Орталық банкінің губернаторы болып тағайындалды, бірақ оның экономика саласында ешқандай ресми білімі болмады. 2008 жылдың күзінде Исландияның банк жүйесі құлағаннан кейін, Исландия Халықаралық валюта қорынан және достық елдерден қаржылық көмек сұрауға мәжбүр болды. Кейбірлер құлдырауды Давидтің басшылығымен Тәуелсіздік партиясы жүргізген саясатқа, атап айтқанда, реттеуді алып тастау, нарықты либералдау және жекешелендіруге байланысты деп айыптады, бұл құлдырау бойынша тергеулерге және сот процесіне әкелді. Осының салдарынан, Давидтің қызметтен босатылуын талап ететін көптеген адамдар болды. Орталық банк алдында өткен наразылықтардан кейін, жаңа премьер-министр Йоханна Сигурддоттир Давид пен оның екі әріптесінен отставкаға кетуін сұрады. Ол бұл өтінішті қабылдамады. 2009 жылдың 26 ақпанында Орталық банкке қатысты заңнамаға өзгерістер енгізілгеннен кейін Давид банк қызметінен алынып, оның орнына норвегиялық экономист Свейн Харальд Ойгар тағайындалды. 2009 жылдың сәуірінде Давид Исландияның банктердің жоғары лауазымды саясаткерлерге дағдарысқа дейінгі жылдары берген "ерекше және бейәдетті қарыздарды" тергеуі қажет екенін мәлімдеді.
Morgunblaðið редакторы (2009 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2009 жылдың 24 қыркүйегінде Morgunblaðið газетінің жаңа иелері Давид Оддсон мен бизнес бағытындағы Viðskiptablaðið газетінің бұрынғы редакторы Харальдюр Йоханнессен газет редакторлары ретінде тағайындалғанын мәлімдеді. Бұл шешім бұрынғы редактор Олафур Т. Стивенсен жұмыстан босатылғаннан кейін кім жаңа редактор болады деген көптеген болжамдар мен әңгімелер тарағаннан соң жарияланды. Давид бас редактор болып келгеннен бері Morgunblaðið газетіне жазылғандардың үштен бірі жазылуын тоқтатты. 2009 жылы газет 667 миллион ISK зиянға ұшырады. 2010 жылдың сәуір айында жарияланған Исландия парламентінің арнайы тергеу комиссиясының есебінде Давид Оддсонның Morgunblaðið газетінің бас редакторы қызметіне тағайындалуы және газеттен көптеген тәжірибелі журналистерді жұмыстан босату, Исландиядағы БАҚ иелерінің саяси мақсаттар үшін манипуляция жасауының мысалы ретінде көрсетілген. "Олардың мақсаты кәсіби және әділ хабарлауды қамтамасыз ету орнына, пікір-толғау журналистикасын жүргізу және жеке мүдделерді қорғау болып көрінеді".
Қоршаған орта мәселелері
Саяси мансабының барысында Давид климаттың өзгеруін жоққа шығарудың әртүрлі формаларына бірнеше рет қатысып, парниктік газдар шығарындыларын шектеу әрекеттерін сынап келді. Мыңжылдықтың басында Давид үкіметі Киото келісімдеріне Исландияны қосудан бас тартты, бірақ елдің міндеттемелерінен шамамен 3,3 миллион тонна көмірқышқыл газын алып тастауға мүмкіндік беретін жеңілдік алуға ұмтылды. 1997 жылғы жаңа жылдық құттықтауында Давид өзінің позициясын "нақты негізі жоқ ғылымға" сүйене отырып, адамдардың қорқынышын қоздырудың дұрыс емес екенімен түсіндірді. 2005 жылы Тәуелсіздік партиясының съезінде сөйлеген сөзінде Давид Киото келісімдерінің "өте нашар негізде" құрылғанын және климаттың өзгеруі жөніндегі қоғамдық пікірлердің көбінесе "түсініксіз эмоционализмге және, жағдайы нашар болғанда, бос насихатқа" негізделгенін айтты. 2016 жылы Исландия президентігіне кандидат болған кезінде теледебаттарда Давид климаттың өзгеруінің ғылыми фактісіне күмәнданбағанын мәлімдеді және "есептеулер мен ғылыми құралдарды жоққа шығарудың қажеті жоқ" екенін атап өтті. Алайда, ол климаттың өзгеруімен күресуге қатысты күмәнін сақтап, АҚШ, Үндістан және Қытай сияқты елдердің толыққанды қатысуынсыз бұл күш-жігердің тиімсіз болады деп сендірді. Давид Morgunblaðið газетінің бас редакторы қызметін атқаратын кезеңде газет климаттың өзгеруі жөніндегі консенсусты сынап, оған қарсы күреске бағытталған әрекеттерді тұрақты түрде сынап, редакциялық мақалалар мен пікірлерді жариялауды жалғастырды.
Танымал мәдениетте
Дәуіт мемлекеттік қызметке келгеннен бері пародиа, комедия және карикатураның нысанасы болып келеді. 1985 жылдан бері ол Spaugstofan және жыл сайынғы Áramótaskaupið бағдарламаларында комедиант Өрн Арнасонның пародиасының нысанасы болды, соның ішінде 2001 жылы Dabbi Kóngur скетчінде. 2010 жылы Дәуіт Áramótaskaupið үшін жазылған, бірақ қолданылмаған скетчтің бір бөлігі болды, онда ол Өрн Арнасонның өзін ойнаған рөлін сомдады.