Кіріспе

Қабала – Әзірбайжан Республикасының Қабала ауданының әкімшілік орталығы. Қалалық муниципалитет Габала қаласы мен Күснат ауылынан тұрады. Бұрын қала Куткашен деп аталған, бірақ Әзірбайжан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін, Кавказ Албаниясының ежелгі астанасы болған Габала қаласының құрметіне қайта аталды. Габаланың археологиялық ескерткіші оңтүстік-батысқа қарай шамамен 20 шақырым жерде орналасқан.

Ежелгі дәуір

Габала – Кавказ Албаниясының ежелгі астанасы. Археологиялық дәлелдер көрсетіп тұрғандай, қала б.з.д. 4 ғасырынан бастап Кавказ Албаниясының астанасы ретінде танылған. Қазіргі уақытқа дейін ежелгі қаланың қираған жерлері мен Кавказ Албаниясының басты қақпасы сақталған. Чухур ауылының жанындағы қазба жұмыстары Габаланың б.з.д. 4-3 ғасырлардан бастап 18 ғасырға дейін дамыған сауда мен қолөнерге ие маңызды қалалардың бірі болғанын көрсетеді. Ежелгі қаланың қираған жерлері облыстық орталықтан 15 км қашықтықта, Гарачай және Журлучай өзендері арасында орналасқан. Габала 2500 жылдық Жібек жолының ортасында болды және Плиний Кіші оны "Кабалака", грек географы Птолемей "Хабала", араб тарихшысы Ахмад ибн Яхья әл Баладури "Хазар" деп атаған. 19 ғасырда әзербайжандық тарихшы Аббасгүл Бакиханов өзінің "Гулистан Ирем" кітабында Кбала немесе Хабаланың шын мәнінде Габала болғанын айтқан. Б.з.д. 60 жылдары рим әскерлері Кавказ Албаниясына шабуыл жасады, бірақ Қабала аумағын басып алуға қол жеткізе алмады. 262 жылы Кавказ Албаниясы Сасанид империясымен басылып алынды, бірақ саяси және экономикалық мәртебесін сақтап қалды. 464 жылы солтүстік көшпелі тайпалардың жылдар бойы жасаған шабуылдарынан тәуелсіздігін жоғалтып, астанасын Партаваға (қазіргі Әзірбайжандағы Барда) көшіруге мәжбүр болды.

Феодалдық дәуір

Габала 1120 жылы Ширваншах Фарибурз бен Грузия патшасы Давид IV, 1386 жылы моңғол ханы Тимурленг, 1538 жылы Сафавид шахы Тахмасиб I, 1734 жылы парсы шахы Надер Шаһ басып алды, бірақ өзінің мәдениеті мен ерекшелігін сақтап қалды. 1747 жылы Надер Шаһ қайтыс болғаннан кейін аймақ тәуелсіз хандықтар мен сұлтандықтарға бөлініп, Габала Құтқашен сұлтандығының құрамына кірді. Оны Габала-Махали деп те атады. Қазіргі Әзербайжан Республикасы деп аталатын аймақ 1813 жылы Ресей империясы, Қажар әулеті тұсындағы Персия империясынан Ресей-парсы соғысының (1804-1813) салдарынан және 1813 жылғы Гулистан шарты арқылы Ресей империясына қосылды. Одан кейін әкімшілік реформалар жүргізіліп, 1841 жылы осы аймақтың хандықтары таратылды және аумақтары губернаторлықтарға біріктірілді. Габала ауданы Елизаветаполь губернаторлығының Нуха уезіне қосылды. Габаладағы археологиялық жаңалыстарға байланысты 1985 жылы ол Ұлттық мемлекеттік қорық деп жарияланды.

Республика дәуірі

Кеңес Одағының тарағаннан кейін Габала тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымда қайта құру процесін бастады. Кеңес кезеңінен қалған мыңдаған ғимараттар жағалау бойында жасыл аймақ құру үшін бұзылды; Габаланың төбесін толтырып, кеңейтілген жерге парктері мен бақтары салынып дамыды. Қаланың жалпы тазалығы, күтім-сақтап жөндеу және қоқыс жинау жүйесі жақсартылды, қазіргі таңда бұл көрсеткіштер Батыс Еуропа деңгейінде. Қала Каспий теңізінің жағалауымен солтүстік бағытта динамикалық түрде өсіп, қарқынды дамуда. 2010 жылдардан бастап Габала түркі кеңесінің 2013 жылғы саммиті сияқты ірі шараларды тарту орталығына айналды. 2013 жылы қала Әзірбайжан және аймақ тарихына жасаған ұзақ жылғы үлесі үшін Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының Мәдени астанасы болып жарияланды.

География

Қаланың географиялық орны және таулы жер бедері тік құрғақ аймақтағы күрделі климат жағдайларының қалыптасуына, сондай-ақ өзен желісінің тығыздығына және топырақ-өсімдік жабынының байлығына зор әсер етті. Габала аймағының бедері мен ылғалды климат жағдайлары аймақта қалың өзен желісінің пайда болуына ықпал етті. Қаладағы өзендер Кура бассейнінің сол жақ салаларына жатады және тікелей Кураға немесе Ширван аймағындағы өзендерге құяды.

Экономика

Габала экономикасы ішінара ауыл шаруашылығымен, ішінара туризммен байланысты, сондай-ақ азық-түлік консервілері, темекі және жібекқұрт коконын кептіру сияқты өндіріс салалары да бар. "Белтман" фортепиано фабрикасы да жұмыс істейді, оның фортепиано жасаушысы Ханс Леферинк – Иоганн Белтманның немересі, ол 1901 жылы Нидерланд Корольдігінде осыған ұқсас кәсіп ашқан. Аудан ішінде шырын және жаңғақ зауыттары сияқты әртүрлі зауыттар орналасқан.

Туризм және сауда

Қабала өзінің көктемгі климаты, таулы ландшафты және әртүрлі фаунасының үйлесімі арқасында танымал туристік орын болып табылады. Мұнда көптеген әлемдік деңгейдегі қонақ үйлер мен курорттар бар, олардың көпшілігі Qafqaz желісіне жатады. Аймақтың табиғи климаттық жағдайлары жазғы және қысқы туризмді дамытуға мүмкіндік береді. Қабаланың солтүстік бөлігі Ұлы Кавказ тауларының оңтүстік беткейлеріне, орталық бөлігі Алазан-Хафтран аңғарына, ал оңтүстік бөлігі Ажынохур жотасына қарасты. Сонымен қатар, республиканың ең биік тау шыңы – Базардузу тауы (4466 метр) осы аймақта орналасқан. Қабала қаласында Едді Гозель шарлауығы да бар. Атауы "жеті сұлулық" дегенді білдіреді, себебі шарлауықтың жеті сатысы бар, сонымен қатар бұл Низами Ганжавидің классикалық әңгімесін де еске түсіреді. Вандамның батысындағы орманды аймақта орналасқан шарлауыққа жыл сайын мыңдаған адам көтеріледі, ал төменгі деңгейлеріне баспалдақтармен қол жеткізуге болады. Қалада "Қабаланд" ойын-сауық паркі, коньки тебу айдыны, грек стиліндегі театр, сондай-ақ сыртқы концерттер үшін арнайы салынған жалға берілетін үйлер бар. Габала қаласында бірнеше сауда орталықтары да бар. Қабала Туфандаг шаңғы кешеніне үйірленеді, ол Әзірбайжандағы ең жақсы шаңғы курорты және Кавказдағы жетекші курорттардың бірі болып есептеледі. Кешен күніне 3000-ға дейін адамға қызмет көрсетеді.

Мәдениет

2009 жылдан бері қала Габала халықаралық музыка фестиваліне үй иесі болып табылады, оның аясында Аль Джарро және Корольдік филармония оркестрі сияқты классикалық және джаз орындаушыларының қойылымдары өтті. Габала сонымен қатар Габала тарихи-этнографиялық мұражайы және Габала мәдени орталығы сияқты көптеген мұражайлармен мақтана алады, олардың ең танымалсы – Жалил Мамедгулузаде атындағы халық театры.

Көрнекті орындар

Қабала ежелгі қабырғалы қала Чухур Габаланың б.з.д. 4 ғасырына дейін сонатын қираған орындарымен әйгілі. Қалада үлкен соғыс ескерткіші, көптеген ежелгі тас үйлер және алып кітап нысанындағы Рашидбек монументі орналасқан.

Парктер мен бақтар

Қабала қаласында ұлттық үкімет сақтап қалған немесе жасыл аймақтар деп белгіленген кең жасыл кеңістіктер бар. Қала құрамына Әзірбайжанның ең ірі ойын-сауық паркі – "Қабаланд" кіреді.

Спорт

Қаланың Әзірбайжан футбол жарысының жоғары лигасында ойнайтын бір кәсіби футбол командасы бар – «Габала», қазіргі уақытта Әзірбайжан Премьер-лигасында өнер көрсетеді. 2010–2011 маусымында команданы Англия және «Арсенал» клубының бұрынғы ойыншысы Тони Адамс басқарды. Клуб өз үй ойындарын Габала қалалық стадионында өткізеді. Қабала ат шабуы кешені ат жарысы турнирлері үшін пайдаланылады. 2013 жылдан бері қалада Қабала ату клубы жұмыс істейді.

Ас мәзірі

Ауданның басқа да азербайжандық аймақтар сияқты бай ас-дәмі бар. Жергілікті тағамдардың ішінде қабала пловы (күріш), жаңғақ қосылған долма, довға, ухгулаг және чигиртманың түрлері (тауық чигиртма, жас жасыл бұршақ чигиртма және т.б.) бар.

Қоғамдық көлік

Қабала Баку қаласына тұрақты автобус және шағын автобуспен, ал басқа өңірлік орталықтарға сирек автобуспен байланысады. Қала ішінде сағатына бір-екі рет қатынайтын үш нөмірленген шағын автобус маршруты бар.

Ауа

Қабала әуежайы қаладан оңтүстікке қарай шамамен 20 км қашықтықта орналасқан. Бакуге аптасына екі рет рейстер бар, сондай-ақ Дубай мен Ресейге халықаралық байланыстар жұмыс істейді.

Білім

Қалада 4 бастауыш мектеп, 5 орта мектеп және 4 арнайы мектеп бар.

Денсаулық сақтау

Қабала орталық аймақтық ауруханасы қаланың ең ірі ауруханасы болып табылады, сондай-ақ Қабала балалар ауруханасы мен оңалту және созылмалы аурулармен айналысатын Қабала емдеу-диагностика орталығы да бар.

Аймақтық БАҚ

КСРО кезінде Қабала қаласында "Ғалибият" газеті жарық көрді. Қазіргі уақытта жастар тобы Gabalacity.net веб-сайтын құрды, ол Қабала туралы ақпарат беру арқылы ауданның туризм әлеуетін дамытуға бағытталған. Бүгінде аймақта "Қабала" газеті жарық көруде, ол алғаш рет 1933 жылғы 15 қазанда "Большевик Мүбәрзи" деген атпен жарияланды. "Қабала" газетінің шығарылуын Қабала аймақтық атқарушы билігі басқарады. Газеттің бас редакторы – Надир Атакишиев.