Кіріспе

Эдвард Спенсер Бисли (Edward Spencer Beesly; 23 қаңтар 1831 – 7 наурыз 1915) – ағылшын позитивисі, кәсіподақ қозғалысының белсендісі және тарихшы.

Өмір

Ол 1831 жылғы 23 қаңтарда Ворстерширдегі Фекенхемде дүниеге келді, дін қызметкері Джеймс Бисли мен оның әйелі Мэри Фицджеральдтың үлкен ұлы (олар Ирландияның Куинс графтығынан шыққан). 1846 жылдың күзінде әкесімен бірге латын және грек тілдерін оқығаннан кейін Бисли Ман аралындағы Король Уильям колледжіне жіберілді. Эвангликтердің оқу орны, кейіннен оның мектептегі досы Ф.У. Фаррардың «Эрик, яғни Бірте-бірте» атты шығармасында нашар оқытылуы мен төмен моральдық деңгейі бейнеленді. 1849 жылы Бисли Оксфордтағы Уадхэм колледжіне түсті, ол да эвангликтердің бекінісі және ағылшын позитивизмінің бастапқы орталығы болды. Ол екі стипендия және Библия хатшысы лауазымын иеленді. Жазбаларды дұрыс келтіру шеберлігі Ричард Конгревтің ықпалымен, Огюст Конттың позитивизмінің жасырын ізбасары болған оның ұстазының әсерімен радикалды риторикаға ұшырады. Фредерик Харрисон және Джон Генри Бриджес сияқты Уадхэмдегі достарымен бірге Бисли Оксфорд одағының пікірталастарына белсенді қатысып, француз философиясына адалдығы әлі де толық болмаса да, комтист ретінде танылды. Бисли 1854 жылы бакалавр, ал 1857 жылы магистр дәрежесін алды. Бірінші сыныпқа (классикалық емтихандар мен гуманитарлық ғылымдарда екінші орын алды) немесе стипендияға қол жеткізе алмағаннан кейін ол Марлборо колледжінде көмекші ұстаз болды. Оның ағасы, тарихшы және классикалық ғалым Август Генри де мектепте сабақ берді. 1859 жылы Бисли Лондонға, Университеттік колледжге қызмет ететін Гордон скверіндегі студенттер үйі – Университет залының директоры болып кетті. Келесі жылы ол сол жерде тарих профессоры, ал Бедфорд әйелдер колледжінде латын тілінің профессоры болып тағайындалды, оның жалақысы 300 фунт стерлингті құрады. Оның жеке кірісі де болды. Оның бойы ұзын, жіңішке болғандықтан Реформа клубында және Джордж Элиот пен Джордж Генри Льюес сияқты адамдардың Лондондық қонақ бөлмелерінде жиі көрінетін. Оның Fortnightly Review журналында жарияланған мақалаларына олар жоғары баға берді. Бисли Конгрев, Бриджес және Харрисонмен бірге, енді Лондонда тұрып, құрылыс саласындағы жұмысшылардың еңбек сағатын қысқарту күресін қолдады. Сондай-ақ ол 1860-шы жылдардағы «жаңа үлгідегі» кәсіподақтарды сынағандардың экономикалық теорияларына шабуыл жасады. Оның танымалдылығы 1867 жылы «Шеффилд оқиғаларынан» кейін кәсіподақ мүшесінің өлтіруі басқа қылмыстан кем емес екенін мәлімдегенде күшейді: ол Университет залындағы лауазымын жоғалтуға жақын болды, ал Punch журналы оны «Адам емес жаратылыс» деп атады. Оның радикалды бағдарламасына жұмысшылардың халықаралық ынтымағын қолдау кірді. Ол Америка Азамат соғысы кезінде Англиядағы ең маңызды одақтас демонстрациясын ұйымдастыруға көмектесті және 1864 жылдың 28 қыркүйегінде ағылшын және француз жұмысшыларының поляк ұлтшылдығын қолдау үшін ынтымақтастығын жақтаған тарихи жиналысқа төрағалық етті, бұл оның досы Карл Маркс басқарған Халықаралық жұмысшы қауымдастығының (Бірінші Интернационал) құрылуына әкелді. Сыртқы саясатқа Бислинің қызығушылығы жоғары болды. Ол 1866 жылы жарық көрген позитивистік томдағы «Халықаралық саясат» үшін британдық теңіз күші туралы жазды, протестантизм мен коммерциялық әдепсіздік арасындағы байланысты растады. Империализмді сынаған ол 1866 жылы Ямайка губернаторы Эдвард Эйрді соттау үшін құрылған комитеттің мүшесі болды. Бисли және басқа позитивистер Франко-пруссия соғысына Франция тарапынан араласуды және Париж коммунасын қорғауды жақтағаны үшін жаушылыққа ұшырады. Олардың республикалық көзқарастары баспасөзде ғана емес, 1870 жылы Конгревтің басшылығымен ашылған Чапел-стриттегі (қазіргі Рэгби-стрит) позитивистік орталықта да көрініс тапты. Онда олар Адамзат дінінің қасиеттерін таныстырды және Конттың «Позитивті саясат» еңбегін бірлесіп аударды. Конгрев 1878 жылы Париждегі дін мүшелерін жоққа шығарған кезде Бисли, Харрисон, Бриджес және басқалар өзінің позитивистік қоғамын құрды, Бисли президенті болды және Флит-стриттегі аулада Ньютон-Холл атты бәсекелес орталықты ашты. Бисли оның саяси талқылау тобын басқарды, ол кездейсоқ баяндамалар жариялады. 1893 жылы Университет колледжінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін (ол 1889 жылы Бедфорд колледжінен кеткен) «Позитивисттік шолу» журналын құруға және редакциялауға мүмкіндік алды. 1881 жылы Бисли Демократиялық федерацияның алғашқы кездесулеріне қатысты, бірақ көп ұзамай шетке шығарылды және онжылдықтың ортасына қарай Либералдық партияға оралды. 1869 жылы Бисли патша ордасының судьясы Чарльз Джон Кромптонның кіші қызы Эмилиге үйленді. Бислилер 1882 жылға дейін Университет залында тұрды, содан кейін Финсбери паркіне көшіп барды. Миссис Бисли өзінің ағалары Альберт пен Генри Кромптон сияқты позитивист болмаса да, күйеуінің саяси және тарихи қызығушылықтарын бөлісті. Ол 1885 жылдың қараша айында Вестминстерде, ал 1886 жылдың шілде айында Мэрилебонда Либералдық партиядан парламентке сайлануға тырысты, бірақ сәтті болмады. Эмили Бисли 1886 жылы Уоррингтон Кресентке көшкеннен кейін Пэддингтон әйелдерінің либералдық қауымдастығының президенті болды. Екеуі де ирландтық үкіметтің автономиясын жақтады, ол өткір мақалаларында, ал ол «The Wearing of the Green» әніне жаңа сөздер жазды. 1878 жылы ол «Катилина, Клодий және Тиберий» атты кітабын жариялады, ал ол ұлдары үшін «Рим тарихынан әңгімелер» атты кітабын шығарды. Ол 1889 жылы 49 жасында қайтыс болды. Бислидің кейінгі жарияланымдарына еңбектік тарихшылар тарапынан құрметтелген есімді сақтап қалған позитивистердің «Ұлы адамдардың жаңа күнтізбесіндегі» әскери және саяси тұлғалар туралы жетпіс төрт біографиялық мақаласы және 1892 жылы жарық көрген «Елизавета патшайым» кітабы кірді. 1901 жылы ол Сьюссекстің Сент-Леонардс қаласындағы 21 West Hill мекенжайына зейнеткерлікке шықты, онда Конттың аудармаларын жариялады және «Позитивисттік шолу» журналы үшін жазуын жалғастырды. Ол 1915 жылдың 7 шілдесінде үйде қайтыс болды және Пэддингтон зиратына жерленді.

Достар

Бисли Маркспен ғана дос емес, сонымен қатар оның айналасындағы адамдарды да жақсы білді. Ол Лафаргпен танысты, Энгельспен жақын қарым-қатынас орнатты, сондай-ақ Евгений Освальд сияқты ортақ таныстары болды. Жұмысшылар арасында ол Джордж Одгер, Роберт Апплгарт және Лукрафтпен ғана емес, Маркстің жұмысшы класының Юнг және Эккариус сияқты жақын достарымен, ал Дюпонмен де белгілі бір деңгейде жақын болды. Алпысыншы жылдары ол ағаш өңдеушілер мен сағатшылардың кеңселерінде, Лондонның сауда кеңесінде немесе "Арыстан ұясында" ғана емес, сонымен қатар "Алтын шар" деген жерде де жиі көрінетін. Онда Лондонның ең радикалды жұмысшылары континенттік революционерлермен бірге балшық түтік пен сыра ішкенде әңгімелесетін. Осы жерде еуропалық пролетариат саясатының мәнін сезінуге болады: Бисли ағылшын кәсіподақтарының идеалдарына қаншалықты қызығса, осы "Еңбек әлемінің" идеалдарына да сондай қызығушылық танытты. Шындығында, ол көп жыл бойы кәсіподақтарды – әлеуметтік мәселелерге басымдық беруді, ал пролетариаттық республикашылдықты – жомарттық пен кең көзқараспен біріктіруді қалаған.

Маркс хат

Бислидің «Капитал» кітабының аукциондық лот сипаттамасы: Бұл Карл Маркстың досы, профессор Эдвард Спенсер Бислиге (1831–1915) – Огюст Конт мектебінің позитивисі, тарихшы және «Фортнайтли Ривью» журналының негіздеуші редакторларының біріне арналған ерекше бір данасы. 1868 жылы Маркс пен Энгельс осы еңбектегі экономикалық философияны халықаралық деңгейде танымал етуге тырысқанда, «Дас Капитал» кітабына сын жариялауға қызығушылық танытатынын білу үшін Бисли арқылы «Фортнайтли Ривью» журналына жүгінді. Сол кезде Маркс Энгельске былай деп жазды: «Профессор Бисли, бұл басылымды құпия басқаратын үштік саясаткердің бірі, сын қабылданатынына «сенімді» екенін мәлімдеді (бұл оның қарамағында!)» [8 қаңтар 1868 ж.]. Бізли аталған сынды сол кездегі бас редактор Джон Морлиге жіберді, бірақ Морли мақаланы түсініксіз деп тапты және тіпті Бисли Маркстің мақаланы құрғақ емес, халыққа жақын етуін ұсынғаннан кейін де жариялауға рұқсат бермеді. Кейін Бисли Маркс пен Энгельске «Вестминстер ревью» журналына хабарласуды ұсынды, бірақ бұл да нәтижесіз болды. Кітаптағы қосымша жазуда, мүмкін Бислидің қолымен жазылған, «14 наурыз 1883 ж. қайтыс болды» деп көрсетілген – бұл Маркстің қайтыс болған күні. 2010 жылдың 27 мамырында 115 000 фунт стерлингке сатылды.